حکمت چهل و ششم

گناه، خطا.[1]

دلگیر و دلتنگ می‌سازد.[2]

نیک، ارزش، سود.[3]

کار نیک، عمل خیر.[4]

به شگفت می‌آورد، به خود پسندی وامی‌دارد.[5]

«عجب» نسبت به چیزی به معنای شدت سرور و شگفتی است؛ به‌طوری که برای انسان چیزی با این شگفتی برابری نمی‌کند.[6]همچنین به معنای شگفتی و حالتی است که از بزرگ شمردن[7] و در زمان دیدن چیزی غیر طبیعی به انسان دست می‌دهد. زمانی که این حالت نسبت به ذات، صفات و اعمال خود شخص باشد، «عُجْب» نامیده می‌شود.[8]

«عُجْب» به معنای مغرور به خویش بودن،[9] تكبّر، خودپسندى، خودخواهى،[10] فخر فروشی و خود بزرگ‌بینی است.[11]

«رَجُلٌ‌ مُعْجَب» به معنای فردی است که به آنچه از آن خودش چه نیکو و چه ناپسند است افتخار می‌کند.[12]

«مُعْجَبٌ‌ بنفسِه» زمانی به‌کار می‌رود که انسان خودش را بالا ببیند و متکبر و خودپسند باشد. همچنین یعنی انسان خود را مستحق مقامی می‌پندارد که سزاوار آن نیست.[13]

«أَعْجَبَه‌ الأَمْر» زمانی به‌کار می‌رود که انسان از امری خشنود شده باشد.[14] همچنین زمانی که نیکو بودن چیزی سبب تعجّب و شگفتی شخص شود، می‌گوید «أعجبني‌ هذا الشي‌ء».[15]

«بدى و گناهى که تو را ناراحت سازد، از حسنه و کار نيکويى که در تو، خودپسندى و غرور، پديدار کند، بهتر است».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص663)

«گناهی که آزرده خاطرت سازد، نزد خدا بهتر است از کار نیکی که به خودپسندیت اندازد».

(نهج‌البلاغه، ترجمه حسین‌استاد ولی، ص477)

«گناهی که شرمسارت کند، نزد خدا بهتر از کار نیکی است که خودپسندی آرد».

(نهج البلاغه ترجمه روان‌با‌شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص686)

در نكوهش خود بينى:

«سيّئه و بدى كه ترا اندوهگين سازد (مانند دروغى كه بگوئى و پشيمان شوى كه چرا گفتى) نزد خدا بهتر است از حسنه و خوبى (مانند نماز خواندن يا روزه گرفتن) كه ترا بخود بينى و سرفرازى وادارد (زيرا پشيمانى گناه را برطرف مى‌نمايد و خود بينى در حسنه گناهى است كه آنرا تباه مى‌گرداند)».

(ترجمه‌وشرح‌نهج‌البلاغه، فيض‌الاسلام، ج6،ص1110)

«گناهى كه ناراحتت كند، نزد خدا بهتر از كار خيرى است كه غرور و خودپسندى به دنبال داشته باشد و با انجام دادن آن انسان بپندارد وظيفه خود را به تمامى انجام داده است؛ چون پشيمانى موجب محو گناه است و ديگر پس از آن گناهى نمى‌ماند، ولى عُجب و غرور، حسنات و كارهاى نيك را از بين مى‌برد و گناه جديدى مى‌آفريند، زيرا عُجب از گناهان است. پس براى چنين كسى نه تنها ثوابى منظور نمى‌شود كه گناه نيز نوشته مى‌شود[16]».

(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص365و366)

«بدى و گناهى كه تو را غمگين سازد، نزد خدا بهتر از عمل نيكى است كه تو را به خودبينى وادارد».

مقصود امام (عليه السلام) از بدى و گناهى كه تو را غمگين سازد، عملى مانند گناهى است كه از انسان سر مى‌زند، در نتيجه او پشيمان شده و نسبت به انجام آن كار غمگين مى‌شود، و مقصود از عمل نيك كه انسان را به خودبينى وادارد، امثال نماز، و يا صدقه‌اى است كه بدان وسيله خودبينى و غرور حاصل مى‌شود. اما اين كه چنان گناه و بدى در نزد خدا بهتر از اين نيكى است، از آن رو است كه پشيمانى كه به دنبال بدى مى‌آيد گناه را از بين مى‌برد، در صورتى كه آن خوبى كه در پى آن خودخواهى است با نابودسازى و محو كردن نيكى داراى اثر بد و پستى است كه صفحه دل را سياه مى‌سازد، بنا بر اين آن بدى سهلتر و در نزد خدا بهتر است.

(ترجمه‌شرح‌نهج‌البلاغه، ‌ابن‌ميثم، ج‌5، صص451و452)

«گناهى كه تو را زشت آيد در پيشگاه خداوند بهتر از كار نيكى است كه تو را شگفت آيد». اين سخن حق است زيرا هر گاه گناهى از انسان سر زند و او را زشت آيد و پشيمان شود و به راستى توبه كند، توبه او گناهش را از ميان مى‌برد و عقابى را كه مستحق آن بوده است، بر طرف مى‌سازد و پاداش توبه هم براى او حاصل مى‌شود. ولى آن كس كه واجبى را اطاعت مى‌كند و مستحق ثواب مى‌شود اگر بر خود شيفته شود و به خداوند متعال با علم خود ناز فروشد و بر مردم تكبر كند، ثواب عبادتش به سبب شيفتگى و غرور و ناز كردن به خداوند متعال از ميان مى‌رود، نه ثوابى مى‌برد و نه عقابى مى‌بيند و آن دو يكديگر را نفى مى‌كند، و ترديد نيست آن كس كه ثواب توبه براى او فراهم مى‌شود و عقاب معصيت از او ساقط مى‌گردد، بهتر از كسى است كه كارى انجام دهد كه نه برايش سودى داشته باشد و نه زيانى.

(جلوه‌تاريخ‌درشرح‌نهج‌البلاغه‌، ابن‌ابى‌الحديد، ج‌7، ص266)

در این حکمت، امام (علیه السلام) به اهمیت توبه و پشیمانی از گناه و لزوم دوری از عجب و خودپسندی تأکید می‌کنند. امام (علیه السلام) می‌فرمایند: «سَيِّئَةٌ تَسُوءُكَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ؛ گناهی که تو را پشیمان کند، نزد خدا بهتر از کار نیکی است که تو را به خودپسندی وا دارد.» این فرمایش، نکته‌ای عمیق و حیاتی را بیان می‌کند که می‌تواند الگوی نگرش ما به اعمالمان باشد.

· پشیمانی از گناه، دریچه رحمت: «سَيِّئَةٌ تَسُوءُكَ»

پشیمانی از گناه نشانه‌ای از ایمان قلبی به خداوند متعال و وجود صفت خوف در انسان است. این احساس باعث می‌شود که فرد به سوی استغفار و جبران خطاهای خود حرکت کند. به این ترتیب، اگر کسی از گناه خود ناراحت شود و توبه حقیقی به درگاه خدا کند، چه بسا خداوند متعال گناهان او را به حسنات تبدیل کند. همان‌گونه که در قرآن کریم فرموده است: «إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا؛ مگر كسى كه توبه كند و ايمان آورد و كار شايسته كند. پس خداوند بدي‌هايشان را به نيكي‌ها تبديل مى‌كند و خدا همواره آمرزنده مهربان است.»[17] این آیه نشان‌دهنده رحمت و فضل بی‌نظیر الهی است که فرد را از ناامیدی نجات داده و به سوی سعادت و عاقبت‌به‌خیری سوق می‌دهد.

· خطر غرور در اعمال صالح، راهی به سوی هلاکت: «حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ»

از سوی دیگر، امام علی (علیه السلام) هشدار می‌دهند که غرور و خودپسندی در انجام اعمال صالح، می‌تواند انسان را از مسیر صحیح منحرف کرده و مانع پذیرش اعمالش در درگاه الهی شود. این احساس خودپسندی به تدریج می‌تواند به ارتکاب گناهان و معاصی دیگر نیز منجر شود و به مرور زمان، فرد را به سرکشی و نافرمانی بکشاند. در نهایت، ممکن است شخص عابد و صالحی، به دلیل این غرور در معرض غضب الهی قرار گرفته و عاقبت‌به‌شر و گنهکار از دنیا برود.

خودپسندی و تکبّر، نشان از ضعف ایمان و معنویات است. این حقیقت که تمام توفیقات در انجام کارهای خوب از جانب خدای متعال است، باید همواره در ذهن انسان وجود داشته باشد. درک اینکه تمامی اعمال صالح، در حقیقت لطف و فضل الهی است و توفیق انجام آن‌ها را خدای متعال به بندگان داده است، انسان را به تواضع و سپاسگزاری سوق می‌دهد. در این حالت، فرد نه تنها از غرور فاصله می‌گیرد، بلکه با دعا و درخواست از خدای عزوجل، به دنبال افزایش توفیق برای انجام اعمال خیر و صالح خواهد بود.

· توبه و تواضع، مسیر بندگی حقیقی: «سَيِّئَةٌ تَسُوءُكَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ»

بنابراین، باید همواره به یاد داشته باشیم که پشیمانی از گناه و استغفار، ما را به سوی بندگی حقیقی نزدیک‌تر می‌کند، در حالی که غرور و خودپسندی در برابر اعمال صالح می‌تواند ما را از رحمت و مغفرت الهی دور کند. این آموزه‌ها می‌تواند چراغ راه ما در مسیر زندگی باشد تا به درستی و با اخلاص به بندگی خدای متعال بپردازیم.