حکمت پنجاهم

جمع قَلب، دل‌ها.[1]

جمع رَجُل، مردها.[2]

رمیده از مردم، تنهایی گزیده.[3]

خو گرفت، الفت یافت، اُنس گرفت.[4]

به او روی آورد.[5]

«وَحْش» به معنای خوف و ترس[6] و مخالف أنس می‌باشد[7] که‌ در مورد حیواناتی به کار می‌رود که با انسان انس و الفتی ندارند.[8] همچنین به معنای وحشیگری و دوری از انس و الفت است که بسته به موضوع، معنای متفاوتی پیدا می‌کند. این معنا برای کسی که از دیگران، یا از دوستی، محبت و ارتباط قلبی با آن‌ها دوری می‌کند یا اخلاق اجتماعی‌اش تنزل پیدا می‌کند و فردی پست می‌شود، به‌کار می‌رود.[9]

«وَحْشَة» به معنای تنهایی[10]، بريدن از مردم[11] و دوری دل‌ها از دوستی و محبت است.[12]

«وَحْشِيَّة» مؤنث «وَحْشِيّ»[13] به معنای هر آنچه که از انسان دوری کند[14] و مقابل اهلى است.[15] این واژه در تقابل و تضاد با مفهوم انسانیت یا مأنوس بودن قرار دارد.[16]

«الف» به معنای متحد شدن،[17] گرد آوردن و پیوند دادن دو یا چند چیز با یکدیگر است.[18]

«أُلْفَة» به معنای انس گرفتن،[19] دوستى و همنشينى است.[20]‌

«تَأَلُّف» به معنای مدارا، انس، محبت،[21] مهربانى و دوستى متقابل است.[22]

«تَأَلَّفَ‌ فُلانٌ‌ فُلانًا» زمانی به‌کار می‌رود که شخص با دیگری مدارات کرده، با او همنشین و مأنوس شود، به او نزدیک شده و ارتباط برقرار کند؛ تا اینکه او را به‌دست آورده و به سوی خود متمایل سازد.[23]

«قبل» در اصل به معنای رویارویی چیزی با چیزی دیگر[24] همراه با میل و رغبت است.[25]

«قُبْل» به معنای روی آرودن به چیزی است.[26]

«إِقْبَال» به معنای توجه نمودن[27] و روبه‌رو شدن با امری از روی میل و رغبت است.[28]

«أَقْبَلَ» مخالف «أدبر؛ پشت کرد» است.[29]

«أَقْبَلَ على الشي‌ء» یعنی شخص به چيزی روى آورد و ملازم آن شد.[30]

تفاوت «إقبال» و «مجیء»:

«إقبال» به معنای وارد شدن و نزدیک شدن به چیزی از روبه‌رو است ولی «مجیء» به معنای نزدیک شدن از هر طرفی است.[31]

«دلهاى مردمان (نسبت به همديگر) رمنده است، پس هر کس با اين دلها الفت گيرد، به او رو مى‌کنند».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص664)

«دل های مردم رمنده است، هر که آنها را به دست آورد به او روی آرند».

(نهج‌البلاغه، ترجمه حسین‌استاد ولی، ص477)

«دل های مردم رمنده است؛ تنها به کسی روی می آورند که خوشرویی کند».

(نهج البلاغه ترجمه روان‌با‌شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص686)

در سفارش دلها:

«دلهاى مردم رمنده است (با هم آشنائى ندارند) پس هر كه آنها را (با همراهى و نيكى و دوستى) بدست آورد باو رو مى‌آورند».

(ترجمه‌وشرح‌نهج‌البلاغه، فيض‌الاسلام، ج6،ص1111)

«دل‌هاى مردم، وحشى و رمنده است، پس هركه بتواند با احسان و خوشرويى در آن رخنه كند و با آن اُنس گيرد، دل‌ها نيز به او اُنس خواهند گرفت، ولى اگر نتوانست همچنان رمان و گريزان خواهد ماند».

(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص367)

«دلهاى مردم رمنده است، هر كس آنها را به دست آورد به وى رومى‌آورند».

امام (عليه السلام) وحشت را در اينجا اصل قرار داده است، بدان جهت كه انس و الفت امرى اكتسابى است، وحشت، آن نامأنوسى و بيگانگيى است كه درخور آشنايى و انس و الفت است. معناى عبارت روشن است.

(ترجمه‌شرح‌نهج‌البلاغه، ‌ابن‌ميثم، ج‌5، ص455)

«دل مردمان رمنده است، هر كس به آن الفت بخشيد به او رو مى‌آورد».

(جلوه‌تاريخ‌درشرح‌نهج‌البلاغه، ‌ابن‌ابى‌الحديد، ج7، ص267)

یکی از مسائلی که امروزه بسیار بدان پرداخته می‌شود، چگونگی برقراری ارتباط مؤثر با افراد است؛ چرا که انسان در ارتباط با خانواده، دوستان، فرزندان و هر فرد دیگری، نیاز به آگاهی، مهارت و تاثیرگذاری دارد، تا بتواند دیگران را به‌سوی خود جذب کرده و مؤثر واقع شود.

امام (علیه السلام) در این حکمت به اهمیت آگاهی در ارتباطات انسانی و مهارت‌های اجتماعی اشاره می‌فرمایند. در ابتدا یکی از حالات طبیعی انسان را بیان فرموده «قُلُوبُ الرِّجَالِ وَحْشِيَّةٌ؛ دلهاى مردمان (نسبت به همديگر) رمنده است» و در ادامه به بیان چاره‌اندیشی در مقابل این حالت انسان‌ها می‌پردازند. «فَمَنْ تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَيْهِ؛ پس هر کس با اين دلها الفت گيرد، به او رو مى‌کنند»

طبیعت رمنده دل‌ها



ممکن است منظور از عبارت «قُلُوبُ الرِّجَالِ وَحْشِيَّةٌ» بیان وحشت، بیگانگی و عدم صمیمیت بین انسان‌ها باشد؛ چنانچه اگر انسان فردی را ببیند که شناخت قبلی از او نداشته باشد، ، انس، تمایل، محبت و ارتباط قلبی با او ندارد و نمی‌تواند به چنین شخصی اعتماد کند.

برای مثال، شخصی که به تازگی وارد یک شهر، محله، یا حتی خانواده‌ای شده است، در ابتدا با هیچ کدام از افرادی که می‌بیند، احساس صمیمیت، انس و الفتی ندارد. اما با گذشت زمان با دریافت محبت، مهربانی، دوستی و همدلی، از جانب اطرافیان با آن‌ها احساس راحتی کرده و صمیمی می‌شود. رفتار از روی فهم و همدلی، کلیدی برای ایجاد ارتباطی صمیمانه است. بنابراین، انس، الفت، دوستی و صمیمیت با دیگران باید به دست آید و این فرایند، نیازمند زمان و تلاش است.

کلید جذب دل‌ها

امام (علیه السلام) در ادامه می‌فرمایند «فَمَنْ تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَيْهِ» ارتباط مثبت و توانایی در ایجاد الفت، می‌تواند به جذب افراد کمک کند. اگر انسان با دیگری مدارا و به او نیکی کند، در مقابل، او نیز به شخص روی می‌آورد. این روی آوردن می‌توان به معنای محبت، مهربانی، احترام، همراهی و پذیرش، از سوی او باشد. همان‌گونه که امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرمایند: «اَلْإِنْسَانُ عَبْدُ اَلْإِحْسَان؛ آدمى بنده نيكى است.»[32] یعنی طبیعت انسان نیازمند دریافت محبت از سوی دیگران است، حال به هرگونه‌ای که بروز داده شود. زمانی که شخص احساس کند که از فردی این محبت را دریافت می‌کند، ناخودآگاه به سوی او متمایل شده و هواخواه او می‌شود.

بنای مستحکم روابط

این تأثیر متقابل در روابط، یکی از اصول بنیادی در تعاملات انسانی است که سبب بهبود در روابط خانوادگی، دوستانه، اجتماعی و محیط‌های کاری می‌شود.

از این‌رو رابطه‌ای شایسته، صمیمی و قابل اعتماد، نیازمند آگاهی، مهارت‌های اجتماعی و تلاش مداوم است و این مسئله، اهمیت والای دوستی و رابطه صمیمی بین افراد را می‌رساند. انسان باید متوجه این نکته باشد که دوستی و صمیمیت امر ارزشمندی است که ساده به دست نمی‌آید و انسان باید در نگهداری آن نیز کوشا باشد؛ همان‌گونه که امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرمایند: «فَقْدُ اَلْأَحِبَّةِ غُرْبَةٌ؛ از دست دادن دوستان، غربت و تنهايى است.»[33] چرا که نتیجه از دست دادن دوستان، تنهایی، انزوا و دور شدن از جامعه است که می‌تواند تأثیرات ناخوشایندی بر انسان بگذارد.

این حکمت، درس ارزشمندی در هنر برقراری ارتباط مؤثر و نفوذ در دل‌ها ارائه می‌دهد. فردی که بتواند این ظرافت‌ها را در تعاملات خود به کار گیرد، می‌تواند شاهد ارتباط صمیمانه و مؤثرتری با دیگران باشد.