حکمت نود و هشتم

تعقل کنید.[1]

تعقل دقیق.[2]

درک سطحی. [3]

روایت کنندگان.[4]

مراعات کنندگان.[5]

اجمالی:

به توانایی تشخیص خوب از بد و صحیح از فاسد در امور مادی و معنوی؛ [6] و همچنین قدرتی که انسان را از سخن، یا کار ناپسند[7] بازمی‌دارد «عقل» می‌گویند.[8]

تفصیلی:

به نیرو[9]یا نور معنوی[10] که سبب درک حقایق[11]و آموختن علومِ مهم[12]و پذیرش دانش مفید[13]است «عقل» می‌گویند. [14] از لوازم آن امساک، تدبر، حسن فهم، ادراک، منزجر شدن و غیره می‌دانند.[15]

«عقل البعیر» به معنای بستن پای شتر است تا او را از حرکت بازدارد؛[16]«عقل» نیز نیرویی است که «عاقل» را از افتادن در پرتگاه بازمی‌دارد.[17]

«عاقل» یعنی فرد هوشیاری[18]که زبان خود از کلام نگه می‌دارد[19]و با شناخت نیازهای خود، زندگی را بر اساس عدالت و حق و دوری از تمایلات خود[20]پایه‌گذاری می‌کند.[21]

«عقل» با مشتقات آن به طور گستره در نهج البلاغه آمده است.[22]

مقصود از «لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ» این است که خردمند زبانش را رها نمی‌کند.[23]



تفاوت «عقل» و «ذهن»:

«عقل» قدرت بازدارنده از سخن یا کار ناپسند می‌باشد[24] اما «ذهن» به معنای فهمیدن، حفظ کردن چیزی و یاد گرفتن است.[25]

«خبر» به معنای علمی[26] که با احاطه داشتن عمیق است[27] و آن را برای دیگران نشر می‌دهند.[28]

«خبیر» به فردی می‌گویند که حقیقت موضوعی را به خوبی می‌داند.[29]

تفاوت «علم» و «خبر»:

«علم» به معنای دانستن است.[30] اما «خبر» به معنای شناخت حقیقت چیزی است.[31]

«چون خبرى را مى‌شنويد آن را نگاه داريد و ضبط کنيد از نوع نگاه دارى و ضبط کسى که آن را در مى يابد و به آن علم پيدا مى کند، نه نگاه دارى و ضبط کسى که بخواهد آن را روايت کند بى اينکه آن را بفهمد و درک نمايد، که به راستى، راويان علم بسيار و نگاه دارندگان و درک کنندگان آن، اندک هستند».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص672)

«هرگاه خبری شنیدید آن را خوب درک کنید و به کار برید نه فقط بشنوید و روایت کنید، زیرا روایت کنندگان علم بسیارند و رعایت کنندگان آن اندک».

(نهج‌البلاغه، ترجمه حسین‌استاد ولی، ص485)

«چون حدیثی را شنیدید، آن را بفهمید و تحقیق کنید، نه اینکه آن را تحقیق ناکرده و خام نقل کنید؛ زیرا راویان علم بسیارند ولی رعایت کنندگان آن کمند».

(نهج البلاغه ترجمه روان‌با‌شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص698)

در باره انديشه در اخبار فرموده است:

«چون خبرى شنيديد آنرا از روى تدبّر و انديشه در آن دريابيد نه از روى نقل لفظ آن، زيرا نقل كنندگان علم بسيارند و انديشه كنندگان در آن اندك.»

(ترجمه‌وشرح‌نهج‌البلاغه، فيض‌الاسلام، ج6، ص1130)

«هر روايتى را كه مى‌شنويد به ديده عقل و درايت به آن بنگريد، نه به ديده نقل و روايت يعنى آن را بفهميد و به آن عمل كنيد، نه فقط بخوانيد و بشنويد و براى ديگران نقل كنيد، چه اين‌كه ناقلان و راويان علم فراوانند و اهل تعقل و عمل كنندگان به آن بسيار اندك».

(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص387)

«چون خبرى را شنيديد، آن را از روى فهم و آگاهى درك كنيد و به دريافت لفظ روايت بسنده نكنيد، زيرا نقل كنندگان دانش فراوانند، اما رعايت كنندگان اندكند».

امام (عليه السلام) در اين عبارت به وسيله يك قياس مضمرى شخص را به عمل مزبور ترغيب فرموده است كه مقدمه صغراى آن عبارت: فإنّ رواة العلم... و كبراى مقدّر آن نيز چنين است: و هر چه چنان باشد شايسته است تا از روى تدبير و انديشه درك شود، براى آن كه رعايت كنندگان دانش افزون شوند.

(ترجمه‌شرح‌نهج‌البلاغه، ‌ابن‌ميثم، ج‌5، ص491)

«هر گاه خبرى را مى‌شنويد، آن را فهم و رعايت كنيد نه آنكه بشنويد براى روايت كردن كه راويان علم بسيارند و كسانى كه بفهمند و رعايت كنند اندك‌اند». على (عليه السّلام) آنان را از اينكه اگر لطايف علمى و حكمت را از او و ديگران مى‌شنوند و بدون تأمل و درك كردن آن را روايت كنند، منع فرموده است و اين كارى است كه امروز محدثان انجام مى‌دهند. بيشتر مردم هم قرآن مى‌خوانند ولى از معانى آن جز اندكى نمى‌فهمند، و به آنان فرمان داده است آنچه را مى‌شنوند در باره‌اش تعقل كنند و با فهم و معرفت دريابند، و به آنان فرموده است: راويان علم بسيارند و رعايت كنندگان آن اندك، يعنى كسانى كه بينديشند و رعايت كنند و راست فرموده است.

(جلوه‌تاريخ‌درشرح‌نهج‌البلاغه، ‌ابن‌ابى‌الحديد، ج7، ص311)

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند: «اعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ رِعَايَةٍ لَا عَقْلَ رِوَايَةٍ فَإِنَّ رُوَاةَ الْعِلْمِ كَثِيرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِيل؛ هرگاه خبرى شنيديد آن را نيك بفهميد و در آن بيندیشيد، نه اين كه بشنويد و نقل كنيد؛ زيرا نقل كنندگان علم بسيار هستند ولى انديشه كنندگان در آن اندك هستند‌»‏.

راهنمای بصیرت در عصر اطلاعات

در دنیای امروز که اطلاعات با سرعت انتشار می‌یابد، تشخیص صحت و فهم عمیق محتوا، بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. در این میان، پندهای اهل‌بیت (علیهم السلام)، راهنمایی ارزشمند برای دستیابی به معرفت صحیح است؛ زیرا آنان با تأکید بر تفکیک میان نقل کردن و فهم و به‌کارگیری علم، معیاری دقیق برای سنجش درک و عمل شیعیان را راهنمایی می‌کنند.

کلام امیرالمؤمنین (علیه السلام)، تلنگری به ما است که در بسیاری از اطلاعات، بیش از آن که به دنبال جمع‌آوری اخبار و روایات باشیم، باید بر درک عمیق، تحلیل و به‌کارگیری آن‌ها تمرکز کنیم. واژه «خبر» در اینجا تنها به روایات دینی محدود نمی‌شود، بلکه شامل هرگونه دانشی است که از منابع مختلف به ما می‌رسد.

اهمیت عمل به علم از منظر اهل بیت (علیهم السلام)

دانش زمانی ارزشمند است که به مرحلۀ عمل درآید. امام صادق (علیه‌السلام) در این باره می‌فرمایند: «حَدِيثٌ تَدْرِيهِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ حَدِيثٍ تَرْوِيهِ؛[32] حدیثی که آن را بفهمی بهتر است از هزار حدیثی که نفهمیده روایت کنی». این رویکرد، با تأکید بر عمق و فهم، بیانگر این نکته است که درک صحیح یک حدیث و عمل به آن، ارزشی والاتر از حفظ و نقل ده‌ها حدیث بدون فهم دارد. در روایت دیگر فرمودند:«إِنَّ اَلْكَلِمَةَ مِنْ كَلاَمِنَا لَتَنْصَرِفُ عَلَى سَبْعِينَ وَجْهاً لَنَا مِنْ جَمِيعِهَا اَلْمَخْرَجُ؛[33] سخن ما هفتاد وجه دارد»، نیز نشان از عُمق و لایه‌های معنایی در کلام اهل بیت (علیهم السلام) دارد که دست‌یابی به آن‌ها نیازمند تفکر و تدبر است.

ابعاد قرآنی و روایی عمل به دانش

قرآن کریم به شدت کسانی را نکوهش می‌کند که از دانش خود بهره نمی‌گیرند و تنها به گفتار بسنده می‌کنند. در این باره می‌فرماید: «یَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُون؛[34] ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چرا چیزی می‌گویید که انجام نمی‌دهید»؟ پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله) نیز پاداش عمل به علم را گشودن درهای علوم جدید از سوی خدای متعال دانسته‌اند: «مَنْ عَمِلَ بِمَا عَلِمَ وَرَّثَهُ اَللَّهُ عِلْمَ مَا لَمْ یَعْلَمْ؛[35] هر کس به آن چیزی که می‌داند عمل کند، خدای متعال به او علمی را می‌آموزد که نمی‌دانست». این روایت‌ بر اهمیت عمل‌گرایی در کنار دانش‌اندوزی تأکید دارد.

جایگاه شیعه و وظیفه نشر علم

حفظ و نشر علم مفید، وظیفه‌ای ضروری برای هر شیعه است. رسول الله (صل‌الله‌علیه‌وآله) چهار رکن اصلی برای هر فرد عاقل برشمردند: گوش فرادادن به علم، حفظ کردن آن، نشر آن برای اهلش و عمل به آن.[36] این مسئولیت‌پذیری در قبال علم، نه تنها به رستگاری فرد کمک می‌کند، بلکه در هدایت جامعه نیز نقش مهمی دارد. امام باقر (علیه‌السلام) نیز در کلامی به امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند که منزلت شیعیان باید با میزان روایت و معرفت‌شان سنجیده شود.[37] این خود گواه آن است که نزدیکی به اهل بیت (علیهم السلام) در گرو فهم عمیق و درایت در کلام ایشان است، نه صرف نقل آن‌ها.

نتیجه‌گیری

در مسیر کسب معرفت و هدایت، نباید تنها به گردآوری اطلاعات و نقل آن‌ها اکتفا کرد؛ بلکه باید با تفکر، تدبر و بصیرت، به درک عمیق محتوا پرداخت و مهم‌تر از همه، آموخته‌ها را در عمل پیاده کرد تا هم هدایت فردی حاصل شود و هم بتوان به‌درستی در جامعه تأثیرگذار بود.