اهلبيت (علیهمالسلام) در آيۀ تطهير
ترجمهها
«به خدا پناه میبريم از همراه بودن با بدبختی و شقاوتی که از زمانهای گذشته، دامنگيرت شده است و من تو را از اينکه همواره مغرور و فريب خورده آرزوها باشی و ظاهر و باطنت متفاوت باشد (راه نفاق را بپيمايی) برحذر میدارم».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص503)
«از دامنگیر شدن سرنوشت بدبختی آفرین به خدا پناه میبریم. تو را از آن برحذر میدارم که در فریب آرزوهای پوچ، غوطهور گردی و آشکار و نهانت دو تا باشد».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص370)
(امام (علیهالسلام) در این بیان ابتدا معاویه را نصیحت میکند و بیان میکند که از عواقب کار خود و نتایج اخروی آن بترسد؛ سپس میگوید: تو بدون داشتن سوابق روشن چگونه میخواهی زمام امور را به دست بگیری و اگر راست میگویی خودت به میدان بیا و جنگ تنبهتن را حاضر شو. آنگاه افشا میسازد که تو خودت قاتل عثمان را میشناسی و من میبینم روزی که به کتاب الهی پناه میبری درحالی که به آن ایمان نداری).
«پناه بر خدا از گرفتاری و شقاوت فراگیر! تو را برحذر میدارم که شیفته آرزوها باشی و همچنان راه خود را ادامه دهی و ظاهر و باطنت یکسان نباشد (در ظاهر ادعای اسلام کنی و در باطن دشمن آن باشی)».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص528)
(كه در آن از كردار زشت او را سرزنش نموده و اندرز داده و ترسانده است:)
«و به خدا پناه مىبريم از برقرار گشتن پيشينههاى بدبختى (كه شخص را پيرو شيطان و هواى نفس مىسازد)! و تو را مىترسانم از اينكه هميشه فريب آرزوهایت خورده باشی و آشكار و نهانت دو گونه باشد (بترس از دنيا دارى و نفاق و دو روئى)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص852)
شروح
تحقیر معاویه و خاندان ننگین او
«و از اینکه انسان پایبند به سوابق سوء و بدبختیهای گذشته خود باشد و نخواهد با گذشته خود قطع رابطه کند به خدا پناه میبریم.
و ای معاویه تو را برحذر میدارم از اینکه در غرور آرزوهایت پابرجا و مستمر بمانی؛ زیرا آرزوی خلافت باعث گمراهی معاویه و استمرار آن در وی شده بود و تو را برحذر می دارم که ظاهر و باطنت متفاوت باشد؛ زیرا معاویه در ظاهر خونخواه عثمان بود؛ ولی در باطن طمع خلافت داشت».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج3، ص523)
«در ادامه امام (علیهالسلام) به خدا پناه مىبرد از شقاوتى كه در گذشته سرنوشت خاندانت بوده است تا به معاويه هشدار دهد كه او نيز بهدليل معاصى و گناهانش در معرض اين شقاوت قرار دارد؛ بنابراين از مخالفت فرمان الهی و گناه دست بردارد و سپس از دو مطلب، او را بر حذر مىدارد:
1- حرص و طمع زياد و آرزوهاى دراز در امور دنيا كه دليل بر غفلت و بىتوجهى او به آخرت مىباشد.
2- دورو بودن او، و اين كه آشكار و نهانش با هم يكى نيست كه نشان نفاق او مىباشد.
دليل اهميت اين دو امر و لزوم بر حذر بودن از آنها این است كه لازمه اين موارد شقاوت و بدبختى آخرت مىباشد».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابن میثم، ج4، ص638)
واژه شناسی
واژه کاوی
زمانیکه «تَمَادِي» با «فی» همراه شود بهاین معنا است شخص در کارش آنقدر پابرجا ماند و لجاجت ورزید[8] تا به مقصودش رسید.[9]
«خَلَف» گاه به قصد زمان بهکار میرود؛ (مثل: جانشین که بعد از دیگری در زمان میآید) گاه مکان (مثل: کسیکه بعد از دیگری در مکان مینشیند) و گاه کیفیت: (مثل: اختلاف در نظر و عقیده و فکر). [11]
«اخْتِلَاف» مصدر «مُخْتَلِف» بهمعنی تنوع است.[12]
در قرآن کریم هم آمده است: «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فيهِ اخْتِلافاً كَثيرا؛ آيا به قرآن [عميقاً] نمىانديشند؟ چنانچه از سوى غير خدا بود، قطعاً در آن اختلاف بسيارى مىيافتند».[13]
بهنظر میآید که در این نامه «خَلَف» از لحاظ کیفیت (متفاوت بودن) مد نظر است.
تفاوت «مختلف» و «متضاد»:
«متضاد» اعم از «مختلف» است؛ هر «متضادی» «مختلف» است؛ اما هر «مختلفی» «متضاد» نیست. دو امر«مختلف» که ممکن است هر دو هم زمان وجود داشته باشند؛ مانند: سیاهی و ترشی؛ اما دو امر «متضاد» یکدیگر را نفی نموده و قابل جمع نیستند؛ مثل: سیاهی و سفیدي.
نکتهها و پیامها
1- خاندان معاویه کسانی بودند که بدختی و شقاوت در آنها، دائما از زمانهای گذشته همراه بوده است (لُزُومِ سَوَابِقِ الشَّقَاء).
2- معاویه در حرص و نفاقی که داشت لجاجت میورزید و در این راه استوار ماند تا به اهدافش برسد (مُتَمَادِياً فِي غِرَّةِ الْأُمْنِيِّةِ مُخْتَلِفَ الْعَلَانِيَةِ وَ السَّرِيرَةِ).
3- هر شخص باید بکوشد آرمانهایش را منطبق با دین جهتدهی کند. (مُتَمَادِياً فِي غِرَّةِ الْأُمْنِيِّة).
4- گاه سعادت یاشقاوت فرد، بر نسل و ذریهاش تا روز قیامت اثر میگذارد. (لُزُومِ سَوَابِقِ الشَّقَاء).
5- آرزوهای دراز، مانع از توجه انسان به آخرت میشود (أُحَذِّرُكَ أَنْ تَكُونَ مُتَمَادِياً فِي غِرَّةِ الْأُمْنِيِّة).
6- دین انسان را از حرص و طمع برحذر میکند؛ زیرا که این ویژگی شخص را به شقاوت و بدبختی در دنیا و آخرت میرساند(أُحَذِّرُكَ أَنْ تَكُونَ مُتَمَادِياً فِي غِرَّةِ الْأُمْنِيِّةِ مُخْتَلِفَ الْعَلَانِيَةِ وَ السَّرِيرَة).
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1- خدا هر شخص را برای بهرسیدن بهجایی خلق کرده است؛ وقتیکه فرد، هدف از خلقتش را دانست، باید ثابت قدم در آن مسیر حرکت کند.
2- انسان باید خود را بهگونهای بپرورد که با متوجه شدن کار ناصحیحش، آن را کنار قرار دهد و آن عمل را ادامه ندهد.
ترجمهها
«پس هر گاه در برابر دشمنی فرود آمديد يا دشمنی در برابر شما، فرود آمد، بايد لشکرگاه شما در مقابل بلنديها و در دامنه کوهها يا کنار نهرها و رودخانه ها باشد، از اين روی که اين مکانها محافظی برای شما و موجب جلوگيری و برگردانيدن دشمن از حمله به شما بوده باشد و بايد جنگ شما با دشمن از يک سوی و اگر ضرورت ايجاب کرد از دو سوی بوده باشد (نه بيشتر)».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص371)
«پس چون به دشمن رسیدید با دشمن به شما رسید، باید در جلوی بلندیها و یا دامنهی کوه ها و یا پیچ و خم رودخانهها اردو بزنید، تا پشتیبان شما باشد و راه دشمن را بر شما ببندد. و باید از یک سو یا(حداکثر) از دو سو به کارزار پردازید».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی،ص371)
(امام(علیهالسلام) در این نامه مسائل مهمی را در فنون نظامی متذکر میشود مانند استفاده از فرصتها برای مقابله با دشمن، چگونگی حمایت از لشکر در شبانگاهان و در وقت استراحت).
«هرگاه به دشمن رسیدید یا او به شما رسید، لشکرگاه خود را بربلندیها یا دامنه کوهها یا کنار نهرها قرار دهید. تا پناهگاه شما و مانعی بر سرراه دشمن باشد. جنگ را به یک جبهه یا دو جبهه محدود کنید (نه بیشتر؛ زیرا تعدد جبهه موجب تجزیه سپاه میشود)».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص529)
(و آن قسمتى از نامهاي است كه در پاسخ نامه زياد ابن نصر و شريح ابن هانى كه هر دو از نيكان اصحاب امام(عليه السلام) بودند نوشته زمانيكه ايشان را با دوازده هزار تن از لشکر عراق براى جنگ با لشکر شام فرستاده در بين راه با يكديگر مخالفت نموده هر كدام نامهاى به كوفه نزد آن بزرگوار فرستاده از ديگرى شكايت نمودند، آن حضرت در پاسخ هر دو نامهاى نوشت كه از جمله آن قسمتى است كه دستور جنگ با دشمن را به آنان گوشزد مىنمايد):
1. پس هرگاه به دشمن برخورد کردید يا دشمن به شما برخورد کرد بايد لشکر شما در جاهاى بلند(تپّهها) يا دامنه كوهها يا كنار رودخانهها باشد تا براى شما كمك بوده(از دسترسى آنان) جلوگيری کند.
2. بايد جنگ شما(با دشمن) از يكسو يا دوسو باشد(زيرا جنگيدن از چند طرف باعث پراكندگى و ضعف و شكست است).
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص855)
شروح
(دستورات نظامى)
«اگر شما بر سر دشمن فرود آمديد و يا دشمن به جنگ شما آمد، بايد نزديك قله، در دامنه كوه يا ميانِ و لابهلاىِ رودها اردو بزنيد تا اين موانع طبيعىْ كمك شما باشند و دشمن نتواند از كوه يا نهر عبور كند و بر شما تسلط يابد و شبها بتوانيد با برگشت به آنجا و سنگر گرفتن از خود دفاع كنيد. و نيز بايد جبهه جنگ شما از يك طرف يا دو طرف باشد نه بيش از آن، تا مبادا لشكر پراكنده و دچار سستى شود».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص527)
«پس از حمد خدا و نعت رسول، من زياد بن نضر را جلودار و فرمانده لشكر و شريح را بر قسمتى از آن امير قرار دادهام، حال اگر هر دو با هم باشيد زياد فرمانده كل است و اگر از هم جدا شديد هر كدامتان فرمانده گروهى هستيد كه براى شما مشخص كردهام، و بدانيد كه جلوداران جمعيت جاسوسان آنان و جاسوسان جلوداران، آنها هستند كه براى اطلاع بر دشمن فرستاده مىشوند، پس وقتى كه از بلاد خود بيرون شديد و به سرزمين دشمن نزديك، پس غفلت نكنيد از اين كه اشخاصى را جلو بفرستيد كه شكاف كوهها و لاى درختان و مخفيگاهها از هر طرف را جستجو كنند، كه مبادا دشمن، شما را فريب بدهد، يا در كمين شما قرار گيرد، و لشكر را به راه نياندازيد مگر از طرف صبح تا شب و آمادگى كامل، كه اگر گروهى به شما حمله آوردند يا مكروهى شما را فرا گرفت خودتان را قبلا مجهز و آماده كرده باشيد. سپس به دنبال اين عبارت، جمله اول سخن بالا، مىآيد: فاذا نزلتم... او أمن، و بعد مىفرمايد: شما را از تفرقه و جدايى بر حذر مىدارم، پس اگر خواستيد به جايى فرود آييد، با هم فرود آييد و هر گاه بخواهيد كوچ كنيد به اتفاق كوچ كنيد و موقعى كه شب شما را فرا گرفت و فرود آمديد، لشكر خود را در حصار نيزه و سپرها قرار دهيد پس آنها كه در اطراف لشكر نصب كردهايد به جاى مدافعان و تيراندازان خواهند بود، آرى اين كار را انجام دهيد تا شما را غفلت فرا نگيرد و فريب دشمن را نخوريد زيرا هيچ قومى در شب يا روز، لشكر خود را در احاطه نيزهها و سپر قرار نداد مگر اين كه گويى لشكر در دژهاى محكم قرار گرفته است، لشكرتان را خودتان حراست كنيد، تا هنگام صبح جز اندكى نخوابيد يا فقط چرتى بزنيد كه چشمتان گرم شود و پيوسته چنين باشيد تا با دشمن روبرو شويد، هر روز كسى را بفرستيد كه مرا از حالتان آگاه كند زيرا من به سرعت در پى شما مىآيم، البته آنچه خدا مىخواهد همان مىشود، آرامش خود را در جنگ حفظ كنيد و عجله نداشته باشيد مگر پس از اتمام حجت و فرصت دادن به دشمن، تا من به شما نرسيدهام جنگ نكنيد مگر، فرمان من به شما برسد و يا اين كه دشمن آغاز به حمله كند، ان شاء اللَّه.
اول اين نامه كه پس از ترجمه نامه متن ذكر شد، واضح و روشن است جز اين كه در عبارت نكتهاى است كه بايد مورد توجه واقع شود، آن جا كه از راه انداختن لشكر در غير وقت صبح نهى مىكند، حرف الّا را با فاصله كوتاه، تكرار كرده و هر دو مفيد حصر هستند اولى حصر در وقت و دومى حصر در حالت آمادگى و نظم كامل مىباشد.
در مجموع اين نامه قوانين كلى و بسيار سودمندى از تعاليم و چگونگى فنون جنگى وجود دارد كه اولا دليل روشنى بر دروغگويى كسانى است كه مدّعى آگاه نبودن امام از رموز جنگ بودهاند، چنان كه در خطبههاى گذشته خود حضرت اين جريان را از طايفه قريش حكايت فرمود، و ثانيا كاربرد اين تعاليم در جنگ، مستلزم پيروزى بر دشمن است و در اين فصل از خطبه كه در متن آمده مقدارى از آنها ذكر شده است كه اكنون شرح مىدهيم:
1) نخست اين كه هنگام برخورد با دشمن، لشكرگاه خود را جلو مكانهاى بلند و پايين كوهها و محل تلاقى رودخانهها قرار دهند، و علت اين امر را چنين فرموده است كه اين اماكن شما را از ناحيه پشت سر محافظت مىكند و از حمله دشمن بر شما جلوگيرى مىكند.
2) دوم آن كه تماما از يك سو بر دشمن حمله كنند و اگر نشد دو نيمه شوند و از دو سوى متقابل آغاز به جنگ كنند چنان كه هر گروه در مقابله با دشمن، طرف پشت گروه ديگر را هم حفظ مىكند، زيرا در اين صورت اجتماعشان محفوظ مىماند، اما اگر از جهات مختلف حمله كنند از هم ديگر دور و متفرق مىشوند و اين امر باعث ضعف و زبونى آنها مىشود».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، صص646-644)
واژه شناسی
واژه کاوی
واژه عَدْو به چند معنا است:
1- به معنای كينه توزى، که به آن «عَدَاوَة» و «مُعَادَاة» میگویند:
* عداوت به قصد دشمنى و خصومت.
* دشمنى كه از روى قصد نباشد بلكه حالتى برای مخاطب حاصل شود كه آزرده شود؛ همانگونه كه انسان از دشمنان مورد آزار قرار مىگيرد.[14]
1- به معنای دویدن و هروله، که به آن «عَدْو» میگویند.
2- به معنای بیعدالتی و ستم در معامله که به آن «العُدْوَان و العَدْو» میگویند.
3- به اعتبار آرام و قرار گرفتن به مکان ناآرام «العَدْوَاء» میگویند.[15]
عدوّ کسی که است که در قلبش نسبت به شخصی دشمنی دارد و در ظاهر بر اساس آن دشمنی رفتار مینماید.[16] دایره دشمنی از دایره نفرت کوچکتر است؛ هرکسی که دشمن فردی است از او تنفّر دارد ولی گاهى آن کسی که نسبت به فرد عداوت ندارد از او نفرت دارد.[17]
تفاوت «عداوت» و «بغض»:
«عداوت» دوری جستن و فرار کردن از یاری شخصی و «بغض» طلب حقیر شدن و اهانت به او است. «بغض» نقیض محبت نمودن و بزرگ شمردن فرد است. [18]
تفاوت «عداوت» و «مخاصمه»:
«معادات» در مورد حالات قلب است. ممکن است انسان با شخصی مشاجره کند اما در دل با وی دشمنی نداشته باشد یا در دل با او دشمن باشد اما با او جدل ننماید.
«مخاصمه» گفت و گوی همراه با پرخاش و ستیزه است.[19]
نکتهها و پیامها
1- انسان همواره باید راهی استراتژی برای محافظت از خود در برابر دشمن داشته باشد.
2- تمرکز بر کار، یکی از عوامل موفقیت به شمار میآید.
3- در هر مشکلی، برای یافتن بهترین شیوههای حل مسأله، باید جوانب گوناگون مورد بررسی قرار بگیرد.
4- توجه به خطرها (Threaten) از عوامل مهم موفقیت در هر پروژه به شمار میآید.
داستان:
هنگامى كه قحطبه از خراسان با سپاهى كه خالد بن برمك هم از ايشان بود حركت كرد، روزى بر پشت بام خانهاى در دهكدهاى كه فرود آمده بودند نشسته بودند و چاشت مىخوردند. به صحرا نگريستند و گلههاى آهو را ديدند كه از صحرا آمدند و آن چنان نزديك شدند كه گويى وارد لشكرگاه گرديدند. خالد به قحطبه گفت: اى امير ميان مردم جار بزن كه اى لشكر خدا سوار شويد، كه دشمن به تو نزديك شده است و هنوز عموم سپاهيان و ياران تو از زين بستن و لگام نهادن آسوده نشده با پشاهنگان سوار دشمن برمىخورند و آنان را خواهند ديد.
قحطبه ترسان از جاى خود برخاست ولى چيزى كه او را بترساند نديد و گرد و خاكى مشاهده نكرد. به خالد گفت: اين چه انديشه است خالد گفت: اى امير خود را با من سرگرم مدار و جار بزن، مگر اين گلههاى پراكنده جانوران وحشى را نمىبينى كه از
جايگاه خود گريخته و چندان به ما نزديك شدهاند كه مىخواهند خود را ميان مردم بيندازند، اين دليل آن است كه از پى آنها لشكرى گران در حركت است. گويد: به خدا سوگند هنوز از زين و لگام بستن فارغ نشده بودند كه گرد و غبار را ديدند و به سلامت ماندند و اگر چنان آماده نمىشدند، همه لشكر درمانده میشد.[20]
ترجمهها
« به راستی او از کسانی نیست که بیم ضعف و سستی یا خطا و لغزشی در او برود و سستی و لغزشی به او راه نمییابد و نیز از کسانی نیست که در موردی که شتاب به احتیاط نزدیکتر است، کندی کند و در جایی که کندی به احتیاط نزدیکتر است، شتاب ورزد».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص506 )
«زیرا وی از کسانی است که نه بیم سستی و لغزش و اشتباه او میرود و نه بیم کندی او آنجا که شتاب دور اندیشانهتر است و نه شتاب او آنجا که کندی بهتر وخردمندانهتر است».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص373)
« زیرا او کسی نیست که کندی یا لغزش و خطا ورزد. نه آنجا که شتاب لازم است کندی میکند و نه آنجا که درنگ باید، شتاب میکند».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص532)
(زمانيكه ايشان ابو الأعور سلمى را كه پيشرو لشکر معاويه بود با لشگرى انبوه در سور الرّوم ملاقات نمودند و او و همراهانش را به پيروى امام(عليهالسلام) دعوت كردند و آنها نپذيرفتند، پس سرگذشت را برای حضرت نوشت و توسط حارث ابن جمهان روانه داشتند، اميرالمؤمنين(عليهالسلام) كه نامه ايشان را خواند مالك اشتر را طلبيده فرمود:
زياد و شريح به من نامهاى نوشته و منتظر فرمان هستند بايد به جانب آنها رفته بر آنان امير و سردار باشى و زياد را بر طرف راست و شريح را بر سمت چپ قرار داده تا من به خواست خداوند به زودى به تو برسم و نامهاى به زياد و شريح نوشته و آنها را به پيروى از مالك اشتر امر فرموده و آن را توسّط حارث ابن جمهان كه از ياران امام(عليهالسلام) است روانه داشت و صورت نامه اين است):
« زيرا او از كسانى نيست كه بيم سستى و لغزيدن و كندى از كارى كه شتاب در آن به احتياط و هوشمندى سزاوارتر است، و شتاب بكارى كه كندى در آن نيكوتر است در او برود».
(مالك براى بدست آوردن رضا و خوشنودى خدا كوشش داشته و هيچ گاه سستى به خود راه ندهد و بيهوده سخن نگفته كارى انجام نخواهد داد).
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص858)
شروح
شخصيت نظامى مالك اشتر
(دو تن از اميران ارتش امام(عليهالسلام) به نامهاى «زياد بن نضر» و «شريح بن هانى» به فرماندهى دوازده هزار نفر به سوى شام گسيل شدند. در مسير با لشكر شام برخورد كردند و طى نامهاى موضوع را به اطلاع امام (عليهالسلام) رساندند. حضرت مالك اشتر را به يارى آنان فرستاد و در نامهاى خطاب به آنها فرمودند):
«زيرا از مالك اشتر بيم سستى و ترس از خطا و اشتباه در جنگ وكندى درامورى كه شتاب شرط آنها است و نيز بيم شتاب در آنچه كندى سزاوار و شايسته آن است، نمىرود».
(ترجمۀ توضیح نهجالبلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص531)
امام(علیه السلام) به دو فرمانده خود چند دستور داده است كه بيان مىشود:
1- «دستور فرماندهشان مالك اشتر را در آنچه مصلحت انديشى مىكند بشنوند و پيروى كنند تا امورشان نظم بگيرد و در برخورد با دشمن سبب پيروزى آنان شود.
2- او را درجنگ و نيز در اظهار انديشه و رأى، زره و سپر براى خود قرار دهند، زيرا او كسى است كه نه، بيم ضعف و ناتوانيش در جنگ مىرود و نه احتمال لغزش وخطا در انديشهاش وجود دارد، نه در امورى كه مصلحت است سريعتر انجام شود، كندى مىكند و نه در آنچه كه بهتر است، تاخير افتد و كندى شود، عجله و شتاب مىكند بلكه هر كارى را به جايش انجام مىدهد».
در اين عبارت، لفظهاى زره و سپر استعارهاند زيرا چنان كه اين دو، صاحبشان را در جنگ از تأثير سلاح دشمن حفظ مىكنند، او هم كه داراى مهارت جنگى و انديشه درست است ياران خود را از شرجنگ و نقشههاى دشمن محافظت مىكند. موفقيت بسته به لطف خداست.
(ترجمهی شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج4، صص652-654)
اين نامه با عبارت«و قد امّرت عليكما و على من فى حيزكما مالك بن الحارث الاشتر؛ همانا بر شما وكسانى كه در حوزه شما هستند مالك بن حارث اشتر را فرمانده كردم» شروع مىشود.
پارهاى از فضايل مالک اشتر
اشتر همان كسى است كه در جنگ جمل با عبد الله بن زبير دست به گريبان شد و مدتى همچنان كه هر دو سوار با اسب هايشان بودند، ستيز كردند و سرانجام هر دو بر زمين افتادند و عبد الله بن زبير زير اشتر قرار گرفت و فرياد مىكشيد كه من و مالك را با هم بكشيد ولى از شدت درگيرى و گرد و خاك فهميده نشد ابن زبير چه مىگويد. مردم مالك را به اشتر مىشناختند و از نامش آگاه نبودند. اگر ابن زبير مىگفت من و اشتر را بكشيد بدون ترديد هر دو كشته مىشدند.
اشتر در اين باره اين اشعار را سروده است: اى عايشه اگر اين نبود كه سه روز بود گرسنه بودم خواهر زادهات را كشته مىيافتى. بامدادى كه نيزهها از هر سو او را فرو گرفته بود و بانگ هياهو چون فرو ريختن دژها بود او فرياد مىكشيد من و مالك را بكشيد، سيرى و جوانى او موجب نجات او از چنگ من شد كه من پيرمرد نسبتا ناتوان بودم.
ستايش امير المؤمنين على[علیهالسلام] در اين عهد نامه از مالك اشتر با همه اختصارش به جايى رسيده است كه با سخن طولانى هم نمىتوان به آن رسيد: به جان خودم سوگند كه اشتر شايسته اين مدح است، دلير و نيرومند و بخشنده و سالار و بردبار و فصيح و شاعر بود و نرمى و درشتى را با هم داشت. گاه خشم و درشتى درشت بود وگاه نرمى و مدارا نرمى مىكرد.[مختصری از فضایل را ذکر کردیم.]
اشتر در سال سى و نهم هجرت كه از سوى حضرت على[علیهالسلام] به حكومت مصر مىرفت، درگذشت.
(جلوه تاريخ درشرح نهجالبلاغه، ابنابیالحديد، ج6، ص317)
واژه شناسی
واژه کاوی
«وَهْنُ» بر ضعیفی دلالت میکند[11] و ضعف درجسم مانند ضعف در عقل است.[12]
تفاوت «وهن» و «ضعف»:
ضعف ضد قوت و به معنی نقصان قوت است. ضعف از فعل و آفرینش خدا است؛ برای مثال گفته میشود خدا او را ضعیف خلق کرد یا قوی آفرید گفته نمی شود خدا او را «واهن» خلق کرد اما گاهی از باب مجاز واژه «ضعف» به جای واژه «وهن» که به معنی شکسته شدن حد و ترس و مانند آن است به کار میرود؛ مثلاً خدا در قرآن فرموده است: «وَ ما ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَكانُوا؛ ناتوان نشدند و [در برابر دشمن] سر تسلیم و فروتنی فرود نیاوردند»[13]یعنی همچون ناتوانان رفتار نکردند.[14]
تفاوت «سرعت» و«عجله»:
سرعت پیش افتادن در چیزی است که پیشی گرفتن در آن سزاوار و پسندیده است و نقیض آن یعنی درنگ کردن ناپسند است و عجله پیش افتادن در چیزی است که پیشی گرفتن در آن ناپسند باشد ولی هنگامی که حضرت موسی(علیهالسلام) به خدا عرض میکند : «وَ عَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى؛ و من ای پروردگارم به سویت شتافتم تا خوشنود شوی.»[18] عجله در اینجا به معنای سرعت است.[19]
«حزم» به معنی جمع کردن است.[21]
«أَحْزَمُ» به معنی دوراندیشتر، استوارتر، زیرکتر[22]و محتاطانهتر است.[23]
از ماده «حزم» هفت مورد درنهج البلاغه آمده است.[24]
نکتهها و پیامها
1- وقتی انسان روح بزرگ و قوی دارد میتواند کارهای بزرگی انجام دهد و سریعتر به اهدافش برسد.
2- مؤمنین باید روحیههای همدیگر را تقویت کنند تا بتوانند در برخورد و روبرو شدن با دشمنان دین و هوای نفس ایستادگی کنند.
3- گاهی یک لحظه سستی و تنبلی در برابر حجت خدا، امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه) خسارتهای جبران ناپذیری در پی دارد و روی نسل انسان، اثر وضعی میگذارد؛ مانند حضرت یوسف (علیه السلام) که یک لحظه در برابر امام زمانش (پدرش) سستی کرد و اثر وضعی آن این بود که نور نبوت از نسل او خارج شد.
4- افراط و تفریط در دین اسلام پسندیده نیست؛ اما در کسب معنویات با شتاب حرکت کنیم تا فرصتها که مانند ابرها در حال حرکت هستند را ازدست ندهیم ولی در خرید زرق و برق دنیا (غیراز مایحتاج زندگی) باید آنها را به تأخیر انداخت.
5- گاهی ضعف در خلقت و گاهی در اخلاق است؛ در صورتی که ضعف، اخلاقی هست باید آن را برطرف کنیم.
6- افراد هدفمند، دوراندیش هستند.
7- همانطور که وقتی جسم ضعیف و ناتوان میشود انسان وظیفه دارد آن را درمان کند درمورد عقل هم همینطور است؛ با خواندن قرآن حکیم و احادیث اهل بیت(علیهم السلام) و خوردن برخی مواد غذایی(هم چون کدو حلوایی) میتوان عقل را تقویت کرد.
8- هر یک از گناهان، سبب ضعف عقل و چه بسا از بین رفتن آن میشود که دیگر تا آخر عمر به انسان باز نمیگردد.
9- سزاوار است انسان کارهای نیک را با سرعت انجام دهد ولی در صحبت کردن با دیگران درنگ و تأمل کند.
10- یکی از اسباب نجات و در امان بودن از فتنه های آخرالزمان، دوراندیشی است و دور اندیشی صحیح، خود مستلزم مطالعه کردن و مشورت با خردمندان و به کارگیری آن است.
11- اراده و تصمیمی که به همراهش دور اندیشی نباشد خیری در آن نیست.
12- برای تربیت کردن فرزندان مهدوی لازم است دوراندیش باشیم تا بتوانیم برنامه ریزی دقیق انجام دهیم.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1-نخستین مرحله برای مقابله با دشمنان دین اسلام و پیروز شدن، دوراندیشی خردمندانه است.
ترجمهها
«پس، قسم به خدايی که دانه را شکافت و جان را (يا جانداران را) آفريد آنها (يعنی معاويه و يارانش) با قلب و اعتقاد خود، اسلام نياوردند ليکن از ترس، اظهار اسلام کردند و کفر خويش را نهان داشتند و چون يارانی بر کفر خود يافتند، آن را آشکار ساختند».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص374)
«سوگند به آن که دانه را شکافت و جانداران را آفرید، اینان (بنی امیه و همدستانشان) اسلام نیاوردند بلکه ناگزیر تسلیم شدند و کفر خود را نهان داشتند، و چون یارانی بر کفر خود یافتند آن را آشکار ساختند».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی،ص374)
«به خدایی که دانهها را شکافت و موجودات را آفرید، دشمنان ما (معاویه و یارانش) لحظهای اسلام نیاوردهاند بلکه در ظاهر تسلیم شدند و کفرشان را پنهان داشتند و آنگاه که یارانی بر ضد اسلام پیدا کردند، آن را بروز دادند».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص534)
«سوگند به آن كه دانه را شكافت و انسان را آفريد (منافقين و دو رويان مانند معاويه و عمرو ابن عاص و مروان و ديگران در باطن) اسلام نياوردند، ولى (از ترس) زير بار رفتند (خود را مسلمان جلوه دادند) و كفر(شان) را پنهان داشتند، و هنگامى كه براى آن يارى كنندگان يافتند آنرا آشكار ساختند(پرچم مخالفت با دين و زد و خورد با ما را برافراشتند)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص865)
شروح
(تحليل امام (عليهالسلام) از اسلام معاويه و يارانش)
«سوگند به خدايى كه دانه را شكافت و از آن گياه روياند و انسان را آفريد، معاويه و يارانش مسلمان نشدند، بلكه اظهار مسلمانى كردند تا از اين رهگذر خون خويش را حفظ كنند و فرصتى دوباره به دست آورند. لذا كفر خود را پنهان كردند تا آنگاه كه ياورانى همكيش بيابند و بار ديگر با نقض احكام اسلام و نابود كردن شريعتْ كفر خود را آشكار كنند».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص537)
در آخر چنان كه روش معمول حضرت است، سوگند به جا و مناسب ياد كرده است كه اين جامعه مخالف، هنگامى كه در زمان پيامبر اكرم (صلی الله علیه وآله) اظهار اسلام كردند فقط به همان زبان بود اما به قلب و دل اسلام نياورده بودند بلكه به علت ترس از كشته شدن تظاهر به ديانت اسلام كرده و كفر را در دلهاى خود پنهان داشتند، و هنگامى كه پشت گرمى يافتند و يارانى پيدا كردند كفر خود را اظهار كردند، و اين مطلب اشاره به منافقان بنى اميه است، مثل عمرو بن عاص و مروان و معاويه و جز آنها، و شبيه اين كلام امام (علیه السلام)، سخنى از عمّار ياسر نيز نقل شده است. توفيق با خداست».
(ترجمهی شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج4، صص663-665)
واژه شناسی
واژه کاوی
«سلم» به معنی خالی شدن از آفات ظاهری و باطنی است؛[12]همچنین به معنی صلح و سازش نیز بیان شده است.[13]
تفاوت «اسلام» و «ایمان»:
«اسلام» ناشى از «ايمان» و نتيجه آن است و «ايمان» از امن و آرامش قلب است، مؤمن كسى است كه عقايد حق را تصديق كند و قلبش درباره آنها آرام و مطمئن باشد.[14]
مراتب تسلیم:
تسليم را به سه مرحله تقسيم كردهاند:
· تسليم جسم: تسلیم جسم همان تسلیم ظاهری است که شخص ناتوان در برابر شخص توانا تسليم ميشود و از او اطاعت میکند ولى فكر و عقلش تسليم نمیشود بلكه پيوسته در انتظار فرصت است تا نافرمانی کند.[15]
· تسليم عقل: تسليم عقل و فكر تسلیمی است که شخص با دليل و منطق تسليم شود؛ نه با جبر. عقل انسان تسليم است ولى قلبش تسليم نيست.[16]
· تسلیم قلب: تسليم قلب، اطاعت همراه با ايمان است.[17]
«سرّ» ضد آشکار است.[19]
«أَسَرَّ» از لغات اضداد است.[20]
تفاوت «سر» و «نجوی»:
«سرّ» به معنی مخفی نمودن امري درون شخص است؛ البته به پوشاندن به واسطه حجاب همانند دیوار یا پرده نیز «سرّ» گفته میشود.
«نجوي» کلامی است که از دیگران مخفی نگهداشته میشود، بدین ترتیب «نجوی»، کلام و جمله اي است که پنهان میگردد و «سر»، معنایی است که پوشیده است.[21]
تفاوت «اِظهار» و «اِفشاء»:
به زیاد «اظهار» نمودن «افشاء» میگویند.
«اظهار» در مورد هرچیزی به کار میرو؛د ولی «افشاء» صرفاً در مواردی استفاده میشود که کثرت و فراوانی در آن موضوع نیز صحیح باشد.[23]
نکتهها و پیامها
1. سلام کردن به معنی طلب عافیت و سلامتی برای شخص است.
2. امیر مومنان علی علیه السلام در نامهای که برای معاویه فرستادند خطاب به او میفرمایند:« وَ السَّلَامُ لِأَهْلِه، سلام بر کسیکه شایسته آن باشد».[24] و به او سلام نمیفرستند.
3. به نظر میرسد در این نامه حضرت به دو مطلب اشاره میکنند:
1.معاویه و یارانش هیچگاه قلباً تسلیم امر خدا نشدند.
2. آنها هیچگاه با مسلمین در صلح و سازش نبودند.
ترجمهها
« و چون خداوند، قوم عرب را گروه گروه در دين خود داخل کرد و اين امت با ميل و رغبت يا با اکراه ، اسلام آوردند، شما از کسانی بوديد که يا برای رسيدن به مال و مقامی داخل اين دين شديد يا از ترس(و بنابراين دارای ايمان حقيقی نيستيد) و اين در حال و زمانی بود که پيشی گيرندگان در پذيرفتن دين، به علت پيشی گرفتنشان رستگار شدند و مهاجرين اولين* به خاطر فضيلت و برتری آنان بر ديگران به راه سعادت رفتند، پس تو، البته برای شيطان در خود نصيبی مگذار و او را بر خود، راه مده».
* مهاجرين اولين نخستين كسانى هستند كه همزمان يا نزديك به زمانى كه پيامبر(صلیاللهعلیهوآله) از مكّه به مدينه هجرت فرمود، آنان نيز هجرت كردند، گاهى نيز مهاجرين اوليّه به كسانى كه نخستين بار به دستور پيغمبر(صلیاللهعلیهوآله) از مكّه به حبشه(اتيوپى) مهاجرت كردند، اطلاق مىگردد، و بنا به گفتۀ ابن قتيبه مهاجرين اوّلين كسانى هستند كه بيعت رضوان را درك كردند و به قولى كسانى هستند كه به دو قبله نماز گزاردند(كتاب المعارف صفحه ٥٧٢) با اين توضيح كه مسلمانان، ابتدا به طرف بيت المقدّس نماز مىگزاردند، سپس از پيغمبر(صلیاللهعلیهوآله) تقاضا كردند قبلۀ مخصوص به خود داشته باشند آنگاه به موجب آيۀ ١٤٠سوره بقره كعبه به عنوان قبلۀ مسلمين تعيين گرديد.
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص 509 )
« و هنگامی که خداوند مردم عرب را گروه گروه به دین خود در آورد و این امت خواه و ناخواه به دین او گردن نهاد، شما از کسانی بودید که با رغبت(به طمع دنیا) یا از ترس(جان) به این دین درآمدید، در حالی که پیشگامان در ایمان به خاطر پیشگامی خود رستگار گردیده، و مهاجران نخستین به فضیلت خود دست یافته بودند. پس شیطان را از وجود خود بهره مند مساز، و راهی برای تسلط او بر خود قرار مده. والسلام».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص 375)
(وقتی معاویه احساس کرد که در این جنگ شکست میخورد، با مشورت عمروعاص، به امام(علیهالسلام) نامه نوشت و سخنان ناروایی مطرح ساخت که حضرت(علیهالسلام) در این نامه جواب او را دادند).
فضایل اهل بیت و رذایل بنی امیه
« وآنگاه که خداوند این امت را گروه گروه به دین اسلام در آورد و آنها دین اسلام را یا از روی رضا پذیرفتند و یا به اجبارتسلیم شدند(منافقان).
در این شرایط شما خاندان ابوسفیان یا از روی طمع یا ترس، اسلام آوردید و این هنگامی بود که پیشگامان اسلام، بر همه پیشی گرفتند و مهاجران نخستین به فضل و برتری خود نایل شدند. پس ای معاویه، خود را طعمهی شیطان قرار نده و در به رویش مگشا. والسلام».
(نهجالبلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، صص534 و536)
(معاويه عبد اللَّه ابن عقبه كه از سكاسك[نام قبيلهاى در يمن] بود را خواست و نامهاى توسط او براى امير المومنين(عليهالسلام) نوشت. عبد اللَّه ابن عقبه نامه را رساند. امام(عليهالسلام) آن را خوانده فرمود: شگفتا از معاويه و نامه او، پس عبيد اللَّه ابن ابى رافع كاتب و نويسنده و از خواص شيعيان خود را خواست و فرمود پاسخش را بنويس):
«و چون خداوند عرب را گروه گروه بدين خود داخل گردانيد، و دسته اى از اين امت از روى ميل و رغبت و دسته اى به ناچارى تسليم او شدند، شما از كسانى بوديد كه به جهت دنيادوستى يا به جهت ترس از كشته شدن در دين داخل گشتيد، هنگامي كه پيشرونده ها به سبب پيرويشان فيروزى يافته و هجرت كنندگان پيش به سبب فضل و بزرگواريشان رفته بودند وخود را از شرك و كفر رهانيده پس حال تو كه چنين است براى شيطان در خود بهره اى و به خويشتن راهى قرار مده( از شيطان پيروى نكرده اينگونه سخنان زشت و نادرست ننويس و پيرو دستور خدا و رسول شو) و درود بر آنكه شايسته درود است».
(ابن ابى الحديد در اينجا مى نويسد: چون نامه حضرت(علیهالسلام) به معاويه رسيد چند روزى آن را از عمرو ابن عاص پنهان داشت، و پس از آن او را خواسته نامه را برايش خواند، عمرو او را شماتت نموده از توبيخ و سرزنش امام(عليهالسلام) نسبت به معاويه شاد گشت).
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج5 ،صص 864-867)
شروح
پاسخ امام (عليهالسلام) به خواسته نامشروع و استدلال نادرست معاويه
(معاويه پس از طولانى شدن جنگ صفين و ترس از شكست خود، به امام (عليهالسلام) نامهاى نوشت و از آن حضرت(علیهالسلام) خواست تا شام را به او واگذارد و استدلال نموده بود كه جنگ، عرب را به كام خود كشيده و او و امام(علیهالسلام) يكسان هستند. بنابراين بجاست كه امام(علیهالسلام) بر بخشى و معاويه بر بخش ديگرى از قلمرو اسلام حكومت كند).
«وآنگاه كه خداى سبحان عرب را گروه گروه وارد دين خود ساخت و اين امت عربى خواهناخواه برخى به ميل و رغبت و برخى به دليل ترس تسليم شدند، شما از كسانى بوديد كه يا به طمع مال و مقام و يا از ترس كشته شدن و خوارى، دين اسلام را پذيرفتيد، در حالىكه پيشگامانِ اسلام(منظور وجود مقدس اميرمؤمنان (عليهالسلام) است كه نخستين مسلمان بود) و نخستين مهاجران كه از مكه به مدينه هجرت كردند با فضيلتى كه خدا به آنها داده بود و با تحمل سختىها و پايدارى در برابر مشكلات و سختىها سعادتمند شدند.
پس، از وجودت بهرهاى به شيطان مده؛ گويى شيطان بخشى از وجود تو گرديده باشد و راه رخنهاى براى او در خود مگشا و پيرو او مباش، و السلام».
شايد جمله اول نهى از هواپرستى و جمله دوم نهى از پيروى از شيطان باشد. واللّه العالم.
(ترجمۀ توضیح نهجالبلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص 541 )
(روايت شده است كه معاويه مردى از اهل سكاسك به نام عبد اللَّه بن عقبه را طلب كرد و به وسيله او نامهاى به امام(علیهالسلام) نوشت و فرستاد.
وقتى كه اميرالمومنين(علیهالسلام) نامه او را خواند، بسيار تعجب كرد و سپس به دنبال عبد اللَّه بن ابى رافع كاتبش فرستاد و به او دستور داد به معاويه بنويس):
« اكثر افراد عرب از آن امر كسب فضيلت و شرافت كردهاند و آن امر، دخول در اسلام است، كه معاويه و فاميل او بنى اميه، اسلام آوردنشان براى خدا نبود بلكه از روى هوا و هوس و يا ترس از كشته شدن، اظهار اسلام كردند، در موقعى كه سابقين در اسلام با تقدمشان به خدا رسيدند و مهاجران و انصار، آن همه فضيلت و شرافتهاى سعادتبخش كسب كردند».
و در آخر پس از بيان فرقهاى ميان او، و طرف مقابلش و اثبات فضايل براى خود و رذايل براى وى، به نصيحت او پرداخته و او را از دو كار منع فرموده است:
الف-« اين كه در وجود خود براى شيطان، بهره و نصيب قرار دهد، يعنى از هوا و هوس پيروى نكند».
ب-« شيطان را در وجود خود راه ندهد، كنايه از آن كه تحت تأثير شيطان واقع نشود و باب وسوسههاى وى را بر روى خود باز نكند».
اينكه حضرت، معاويه را از اين دو مطلب نهى فرموده است دليل بر آن است كه او در نفس خود براى شيطان بهرهاى قرار داده و هم او را به خود راه داده بوده است، و اين نهى حضرت از باب توبيخ و سرزنش او بر اين كارهاى ناروا بوده است. توفيق از خداست.
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، صص668 و 675 و 676)
چون نامه على[علیهالسلام] به معاويه رسيد، چند روزى آن را از عمرو بن عاص پوشيده داشت، سپس او را خواست و نامه را برايش خواند. عمرو او را سرزنش كرد. هيچ كس از قريش- كه همراه معاويه بودند- همچون عمرو بن عاص از آن روزى كه با على روياروى شده بود و علی[علیهالسلام] از خون او درگذشته بود، در تعظيم على كوشا نبود. عمرو در مورد آنچه به معاويه اشاره كرده بود اين اشعار را سرود:
اى پسر هند جاى بسى شگفتى از تو و آنانى است كه به تو اين پيشنهادها را مىدهند. اى بىپدر، آيا در فريب دادن على[علیهالسلام] جمع مىبندى اين آهن سرد به آهن كوفتن است. اميدوارى او را با شك سرگردان كنى و آرزو مىكنى كه با تهديد تو بترسد، او پرده را كنار زده و جنگى را دامن زده است كه از بيم آن موهاى سر كودك سپيد مىشود...
چون اين اشعار او به اطلاع معاويه رسيد، او را خواست و گفت: شگفتا از تو كه مرا سست رأى مىدانى و در بزرگداشت على [علیهالسلام] مىكوشى با آنكه تو را رسوا ساخته است.
عمرو عاص گفت: اينكه تو را سست رأى خواندهام همان گونه بوده است و اما بزرگداشت من از على [علیهالسلام] تو به بزرگى او از من آگاهترى ولى پوشيده مىدارى و من آن را آشكار مىسازم، اما رسوايى من، هر كس كه ياراى رويارويى با على[علیهالسلام] داشته باشد، رسوا نمىشود.
(جلوه تاريخ درشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج6، صص328 و 329)
واژه شناسی
واژه کاوی
تفاوت «کَره» و «کُره»:
1-«کَره» عمل شخص ناچار و «کُره» عمل شخص مختار است يعني مختار ميتواند چیزی را كه ناپسند ميداند ترك كند.
2-«کُره» به معنای سختی است که انسان عهدهدار(انجام دادن) آن نگردد ولی«کَره» سختی است که شخص، عهدهدار انجام دادن آن شود و آن را با اکراه تحمل کند و رنج بکشد.[13]
3-«كَرْه» سختى و مشقتى است كه از خارج به انسان میرسد و با اكراه بر او تحميل میشود ولى«كُرْه» آن سختى و رنجى است كه از ذات انسان به او میرسد که آن را زشت و مکروه میداند و بر دو گونه است:
الف-آنچه را كه طبیعت انسان ناپسند ميداند.
ب-آنچه را كه عقل يا شرع مكروه ميداند.[14]
«کَره» در این نامه به معنای سختی است که از خارج به انسان میرسد.
تفاوت«اباء» و«اکراه»:
«اباء» یعنی سرباز زدن و انجام ندادن عمل ولی «اکراه» ویژه کسی است که نمیتواند از انجام دادن کاری سر باز زند.
نکتهها و پیامها
1-انسان مختار آفریده شده است و به دلیل اختیاری که دارد در مقابل اعمالش پاداش میگیرد یا عذاب میشود.
2- کاری که از روی میل و رغبت صورت بگیرد، سختی آن کمتر احساس میشود.
3- سبقت گرفتن در کار نیک، خود فضیلت به شمار میآید. از این رو باید نفس را در سبقت گیری بر کار خیر پرورش داد.
4- انسان با اراده و انتخاب خود، راه را برای سلطه شیطان بر روی خود میگشاید.
ضربالمثل:
آهن سرد به آهن كوفتن.
شعر:
قال عمروبنعاص:
ألا لله درك يا ابن هند و در الأمرين لك الشهود
أتطمع لا أبا لك في علي و قد قرع الحديد على الحديد
و ترجو أن تحيره بشك و تأمل أن يهابك بالوعيد
و قد كشف القناع و جر حربا يشيب لهولها رأس الوليد
له جأواء مظلمة طحون فوارسها تلهب كالأسود
يقول لها إذا رجعت إليه و قد ملت طعان القوم عودي
فإن وردت فأولها ورودا و إن صدت فليس بذي صدود
و ما هي من أبي حسن بنكر و لا هو من مسائك بالبعيد
و قلت له مقالة مستكين ضعيف الركن منقطع الوريد
دعن لي الشام حسبك يا ابن هند من السوآة و الرأي الزهيد
و لو أعطاكها ما ازددت عزا و لا لك لو أجابك من مزيد
فلم تكسر بذاك الرأي عوداد لركته و لا ما دون عود[20]
ترجمه شعر:
اى پسر هند جاى بسى شگفتى از تو و آنانى است كه به تو اين پيشنهادها را مىدهند. اى بىپدر، آيا در فريب دادن على[علیهالسلام] جمع مىبندى اين آهن سرد به آهن كوفتن است. اميدوارى او را با شك سرگردان كنى و آرزو مىكنى كه با تهديد تو بترسد، او پرده را كنار زده و جنگى را دامن زده است كه از بيم آن موهاى سر كودك سپيد مىشود... .[21]
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص653)
«در فتنهها همچون بچه شتر باش،نه پشتی دارد که سوارش شوند، و نه پستانی که دوشیده شود».
( نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص673)
«در زمان فتنه و تباهكارى مانند ابن اللّبون (بچه شتر نر كه دو سالش تمام شده و مادرش بچهاى را كه پس از آن زائيده شير مىدهد) باش كه نه پشت (توانائى) دارد تا بر آن سوار شوند، و نه پستانى كه از آن شير دوشند (هنگام فتنه و تباهكارى طورى رفتار كن كه فتنه جويان در جان و مال تو طمع نكنند ولى اين وقتى است كه جنگ و زد و خورد بين دو رئيس و پيشواى گمراه و گمراه كننده باشد مانند فتنه عبد الملك و ابن زبير و فتنه حجّاج ابن اشعث، و امّا هنگامى كه يكى از آنها بر حقّ و ديگرى بر باطل بود فتنه نيست مانند جنگ جمل و صفّين كه واجب است همراهى صاحب حقّ و بذل جان و مال در راه او)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص 1088)
شروح
منظور از اين سخن، پرهيز از فتنه است تا نتوانند فتنهجويان از انسان و مال و متعلقات او سوء استفاده كنند.
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص342)
«امام (علیه السلام) ياران خود را امر كرده است تا در هنگام فتنه و آشوب هم چون، ابن اللّبون، باشند و با عبارت: لا ظهر... به وجه شبه اشاره كرده، و مقصود آن است كه در زمان فتنه، گمنام، ناتوان و كم ثروت باشند تا براى كمك به ستمگران به جان و به مال شايستگى نداشته باشند و از آنان در فتنه و آشوب استفاده نكنند، همان طورى كه بچه شتر دو ساله نه با گردهاش فايده مىرساند و نه با شيرش».
كلمه: ظهر مبتدا است و خبر آن محذوف و تقدير، له مىباشد، و جمله يركب، عطف بر جمله قبل است، و بعضى [يركب] به نصب روايت كردهاند، و همچنين جمله فيحلب، كه منصوب به آن مقدره در جواب نفى مىباشند.
(ترجمۀ شرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص403 و404)
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص227 و 228)
ترجمهها
«اما بعد، پس به راستی، گاهی به دست آوردن چيزی که به دست آوردن آن، برای انسان مقدر بوده، وی را خوشحال میسازد . و نيز گاهی به دست نياوردن چيزی که دست يافتن آن برای او مقدر نبوده او را بدحال میکند، پس بايد خوشحالی تو درباره چيزی باشد درباره آخرتت که به آن چيز دست يافتهای و بايد اندوه تو بر چيزی از آخرتت باشد که آن چيز را از دست دادهای».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص378)
«اما بعد، چه بسا آدمی را دسترسی به چیزی که بنا نبوده از دستش برود شاد میکند، و از دست رفتن چیزی که بنا نبوده به او برسد ناخوش میسازد. پس باید شادی تو از دسترسی به امور آخرتت باشد، و حسرتت بر آنچه از اخرت از دست دادهای».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص378)
(امام(علیه السلام) در این نامه، ابن عباس و به یک معنا تمام رهروان راه حق را به این نکته مهم توجه میدهد که غم و اندوه و نیز شادی انسان تنها باید برای از دست دادن و به دست آوردن مواهب معنوی و اخروی باشد و بس؛ که خدای تعالی فرمود:« لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَی مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ»[1]).
«اما بعد، همانا انسان گاهی به چیزی خیلی خوشحال میشود که برایش مقدر بوده است، و غمگین میشود برای از دست دادن چیزس که هرگز برایش مقدر نبوده و هرگز به آن نرسیده است (که این غم بیهوده است).
پس خوشحالی تو باید برای چیزی باشد که در آخرت به آن میرسی و اندوهت به خاطر از دست دادن چیزی از آخرت باشد».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، صص539و540)
(در آن او را به شادى و افسردگى در امر آخرت پند داده است)
«پس از ستايش خدا و درود بر پيامبر اكرم (صلّى اللَّه عليه و آله)، مرد را شاد مىنمايد رسيدن به آنچه كه (مقدّر) نبوده است از دست بدهد، و اندوهناك مىسازد او را در نيافتن آنچه كه (شايسته) نبوده است دريابد (سود و زيان دنيا باعث قضاء و قدر است، نه سعى و كوشش در بدست آوردن سود و نه نادرستى انديشه و تنبلى در زيان بردن، ولى مردم با بصيرت و بينایى نمىنگرند و نمىدانند سود و زيان به هر كس که برایش مقدّر شده خواهد رسيد، چنانكه قرآن كريم مىفرمايد:«ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ، لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ»[2] (يعنى غمّ و اندوهى در زمين «مانند گرانى و خشكسالى» و در نفسهاى شما «مانند بيمارى و درويشى و مرگ فرزندان» رخ نخواهد داد مگر آنكه در لوح محفوظ نوشته شده پيش از آنكه آن نفسها را بيافرينم، و ثبت اين امور «هر چه هم بسيار باشد» بر خدا آسان است «و اين براى آن است» تا شما بر آنچه از دستتان رفت اندوهگين نشويد و به آنچه به شما برسد شاد نگرديد، و خدا دوست نمىدارد يعنى از رحمت خود دور مىسازد هر گردن كشى را كه «بر اثر رو آوردن دنيا» بنازد و سرفرازى نمايد)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، صص873و874)
شروح
(شادى و اندوه شايسته)
«پس از حمد و ستايش پروردگار، آدمى گاهى براى به دست آوردن چيزى كه امكان از
دست رفتن آن نيست و به دست آوردن آن مقدر شده، شادمان مىشود، در حالىكه اگر
چنين باشد جاى خوشحالى نيست، زيرا غالبا انسان در جايى خوشحال مىشود كه
احتمالِ به دست آوردنِ چيزى ندهد؛ مثلاً انسان با طلوع خورشيد و امثال آن خوشحال
نمىشود، زيرا خورشيد قطعا طلوع خواهد كرد.
و زمانى براى از دست دادن چيزى، كه از دست دادنِ آن برايش مقدر شده، اندوهگين
مىشود، در حالىكه انسان نبايد به علت از دست دادن چيزى كه قطعا از دست رفتنى
است، ناراحت شود. مثلاً كسى كه سلطان نشده ناراحت نيست، چون مىدانسته كه قطعا سلطنت به نام او و براى او مقدر نشده است.
پس بايد شادىات براى آن امور آخرتى باشد كه به دست آوردهاى، زيرا هم احتمال
دارد كه به دست آيند و هم احتمال دارد به دست نيايند. و نيز دريغ و اندوهت براى امورآخرتى باشد كه از دست دادهاى، زيرا احتمال داشت در اختيار تو قرار بگيرد، ولى تو آن را به دست نياوردهاى».
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص9)
«در اين نامه امام (علیه السلام) ابن عباس را از دو كار نهى فرمود. نخست اين كه نسبت به آنچه از امور دنيا به دست مىآورد زياد شاد نشود و ديگر آن كه مباد، در باره امور دنيا كه از او فوت شده بسيار تأسف بخورد، و بيان فرموده است كه انسان از به دست آوردن چه چيز بايد خوشحال شود، و با از دست دادن چه مطلبى بايد اظهار و اندوه و ناراحتى كند.
(فإنّ المرء... ليدركه) اين عبارات اشاره به نهى از دو عمل بالا كرده، و جمله خبرى به معناى نهى و انشاء است و لفظ ما در هر دو مورد شامل مطلب دنيوى مىشود.
(ما لم يكن ليفوته) اين فراز اشاره به اين است كه آنچه از امور دنيا به دست مىآورد، امرى حتمى در قضاى الهى بوده، بنا بر اين رسيدن به آن شايسته خوشحالى زياد نيست.
(ما لم يكن ليدركه) نيز حكايت از اين مىكند كه آنچه از دنيا از دستش رفته امرى حتمى بوده كه بايد به دستش نمىآمد، بنا بر اين تاسف بر آن، سودى كه ندارد هيچ بلكه خودش زيان و ضرر معجّلى است».
(ترجمهی شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج4، ص693)
ترجمه واژهها
واکاوی واژهها
«فَوْت» به معنی از دست دادن[10]و دور شدن چيزى است، به طوريكه رسيدن به آن بسیار سخت یا غیرممکن باشد.[11]
«مَوْتُ الفَوات» به معنی «مرگ ناگهانی» است.[12]
«سرّ» ضد آشکار[15]و نقیض حزن است.[16]
تقاوت «سرور» و «فرح»:
«سرور» به معنی شادی حاوی نفع و فایده حقیقی است؛ اما «فرح» به معنی شادی خالی از نفع و یا فایده است.[17]
«سرور» برای شادى ممدوح به کار میرود؛ اما «فرح» برای شادى مذموم كه مایه تكبر است استعمال میشود.
«سرور» ناشی از تفكر است؛ اما «فرح» از قوه شهوت سرچشمه میگیرد.[18]
تقاوت «سرور» و «بشارت»:
«سرور» به معنی شادی پنهان در قلب است،[19]اما «بشارت» به معنی شادی است که در ظاهر انسان آشکار باشد.[20]
نکات تدبری
1. (فَإِنَّ الْمَرْءَ قَدْ يَسُرُّهُ دَرْكُ مَا لَمْ يَكُنْ لِيَفُوتَهُ) به نظر میرسد برای به دست آمدن امور دنیایی شادی در قلب نیز پسندیده نیست؛ هرچند حاوی نفع و فایده حقیقی باشد.
2. (يَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ يَكُنْ لِيُدْرِكَهُ) یکی از والاترین ارزشهای اسلامی رضایت به قضا و قدر الهی است.
3. (فَلْيَكُنْ سُرُورُكَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِكَ وَ لْيَكُنْ أَسَفُكَ عَلَى مَا فَاتَكَ مِنْهَا) دنیا کوتاه و فانی و آخرت جاودان است؛ سزاوار است غم و اندوه و نیز شادی برای امور اخروی باشد.
4. قرآن کریم میفرماید:« لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ؛ تا بر آنچه از دستتان مىرود اندوهگين نباشيد و بدانچه به دستتان مىآيد شادمانى نكنيد. و خدا هيچ متكبر خودستايندهاى را دوست ندارد».[21]
ترجمهها
«(و اما در مورد کنيزانم) هر يک از آنها را که به نکاح خود درآوردهام و دارای فرزندی است، يا باردار است به فرزندش تعلق دارد و جزء سهم او به حساب میآيد، پس اگر فرزندش در حالیکه او زنده است از دنيا رفت وی آزاد خواهد بود که به تحقيق، بردگی از او برداشته میشود و به موجب حق آزادی و حريتی که يافته، آزاد گرديده است».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص380)
«و هر یک از کنیزانم - که سراغ آنها میرفتم - دارای فرزند یا باردار باشد، بسته بهفرزند خویش است و از سهم الارث او آزاد میشود، و اگر فرزندش مرد و او زنده ماند خود به خود آزاد خواهد بود، زیرا بند بردگی از او برداشته شده و قانون عتوقی او را آزاد ساخته است».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص380)
(این نامه در حقیقت وقفنامهای است که درآن متولی وقف، امام حسن و سپس امام حسین (علیهماالسلام) هستند. نیز در مورد مصارف موقوفه و نحوه اداره نخلستانها، سخن میگوید و در پایان، در مورد کنیزان خویش توصیه میکند).
«و از همسران کنیز من، که با آنها بودم و صاحب فرزند یا حامله باشند، از ناحیه سهم ارث فرزندش آزاد میشود و اگر فرزندش بمیرد و او زنده باشد، او آزاد است و کنیز بودن از او برداشته میشود و به آزاد شدگان ملحق میگردد».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص542)
«و هريك از كنيزانم را كه با آنها همبستر بودم و فرزندى آورده يا باردار باشد آن كنيز به فرزندش واگذار ميشود و از جمله نصيب و بهره او است (أمّ ولد يعنى كنيز فرزند دار به بهاى وقت به فرزندش واگذار ميشود، و چون كنيز به فرزندش واگذار شده آزاد مىگردد) و اگر فرزند آن كنيز بميرد و خود او زنده باشد (نيز) آزاد است (و فروش او جایز نيست،) زیرا كنيزى از او برداشته شده، و آزادى (انتقال به فرزند) او را آزاد نموده است».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، صص878و879)
شروح
(درباره كنيزان)
«و هر يك از كنيزانى كه با آنها رابطه زناشويى داشتهام اگر داراى فرزند يا باردار شد و من در قيد حيات نبودم، بايد قيّم و سرپرست فرزند خود باشد و از نصيب ارث فرزند خود آزاد مىشود و اگر فرزندش بميرد و او زنده باشد آزاد است و از قيد بردگى رها مىگردد و هيچ وارثى نمىتواند او را در ملك خود درآورد».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص16)
«درباره كنيزانى كه با آنها همبستر شده است دستور مىدهد، آنكه داراى فرزند و يا آبستن باشد از بابت سهم الارث فرزندش آزاد است و اگر با زنده بودن مادر، فرزندش بميرد او نيز از جانب من آزاد خواهد بود».
اين كه حضرت فرمود: امّ ولد از طريق سهم الارث آزاد است، و كنيز فرزند مرده را هم خود، آزاد اعلام فرمود، بر طبق اين قاعده است كه امّ ولد بعد از مرگ مولايش به رقيت باقى است و فروختنش جايز است و اين رأى او و عقيده تمام اماميه است و شافعى هم در اول عقيدهاش اين بود اما بعد، برگشت و گفت با مرگ مولايش آزاد مىشود و فروختنش جايز نيست، جمهور فقهاى اهل سنت نيز بر اين رأى اتفاق دارند، و حتى طبق مذهب شافعى اگر فروخته شود و قاضى صحت بيعش را امضا كند حكم قاضى از اثر مىافتد و كنيز آزاد است».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج4، صص706و707)
واژه شناسی
واژه کاوی
تقاوت «حَظّ» و «نصيب»:
«حَظّ» در اصل خیری است که خدای تعالی برای بندهاش قرار میدهد و رتبه صاحبش را بالا میبرد؛ اما «نصيب» هم در امور خوشایند به کار میرود هم در امور ناخوشایند، چه با افزایش رتبه همراه باشد چه نباشد.[10]
سیزده مورد از لفظ «حَظّ» در نهج البلاغه آمده است.[11]
بهبرطرف شدن غم و اندوه «فَرَج» گفته میشود.[13]
«فرج» به معنی زایل کردن و شکاف نیز بیان شده است.[14]
«أَفْرَجَ عن مَسْجُون» یعنی بازداشتى يا زندانى را آزاد كرد.[15]
به كسى كه از بندگى آزاد شود «عَتِيق» گفته میشود.[17]
نُه مورد از ماده «عِتْق» در معانی مختلف در نهج البلاغه آمده است.[18]
نکتهها و پیامها
1. با اینکه تغییر اساسی در سیستم اجتماعی آن روز ضروری و ممکن نیوده است، ولی اسلام با وضع قوانین در چند جهت حرکت کرده است:
الف) تأمین حقوق افراد با وضع قوانین در مورد کیفیت استرقاق (بنده گرفتن) و تحریم آن جز در موارد خاص.
ب) وضع قوانین در جهت حمایت از حقوق بردگان و تنظیم روابط صحیح بین مالک و برده.
ج) ترغیب مردم به آزادسازی بردگان و وضع قوانینی برای حصول این مقصود (مانند کفارات و شرایط عتق).
2. اسلام شرایطی را برای بردگان فراهم ساخت که آنان به مقامات و درجات مهم علمی و سیاسی در جامعه اسلامی دست یافتند.
3. اسلام با فراهم آوردن شرایط انسانی و عاطفی برای زندگی بردگان، بردگان را از سراسر دنیا مشتاق به پیوستن به جامعه اسلامی نمود و آنان در بازگشت به موطن خود همراه با آزادی، مبلغ و مروج اسلام میشدند. اسلام راه برده شدن افراد آزاد را مسدود کرد و از سوی دیگر راه آزادی بردگان را گشود و مسلما یکی از عوامل دگرگونی نظام بردگی در جهان، نقش اسلام در این زمینه بوده است.
4. کنیزها نیز در این بین مشمول همین قاعده و قانون بودهاند. آنان از کشورهای دیگر که در جنگ با مسلمانان اسیر میشدند، و یا به صورت تجاری وارد ممالک اسلامی میگشتند، با فرهنگ اسلامی و مزایای نجات بخش آن آشنا شده و بسیاری از آنان همانند دیگر مردم در جامعه اسلامی زندگی میکردند و مالکیت کنیز در حکم عقد ازدواج بود و موجب محرمیت به مالک آن میگردید.
5. باید توجه داشت که بسیاری از بردگان از جنس زن بودند که نیازهای خاص خود را دارند از جمله نیاز به ازدواج؛ اسلام برای تامین تمام نیازهای آنان و از جمله برای ازدواج بردگان و از جمله بردگان زن، راه هایی را معین کرده است که ضمن حفظ عفت و پاکدامنی آنها، این نیازشان نیز برطرف گردد.
6. اگر کنیز از مالک خود صاحب فرزندی شد، سبب و زمینه آزادی او فراهم شده است و دیگر صاحب و مالک حق ندارد این کنیز را بفروشد و باید از این کنیز نگهداری کند تا بعد از مرگ صاحب خود به عنوان ارث به فرزند خود منتقل شده و آزاد گردد و این قسمتی از برنامهای است که اسلام برای آزادی اسیران و بردگان خود قرار داده است.
7. امروزه رهبران فکری جوامع مدرن، بهوسیله ابزارهایی مانند تفکر گلهای، رسانهها، هیپنوتیزم و ... اندیشه افراد را بهبردگی میکشند.
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص654)
(نهج البلاغه، ترجمه حسين استاد ولی، ص470)
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص674)
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1091)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص346)
«اعمال بندگان خدا در آخرت جلو چشمانشان قرار مىگيرد». يعنى آشكارا در برابر چشمانشان قرار مىگيرد، و راز مطلب همان است كه قبلا روشن شد، نفوس مردم تا وقتى كه در دنياست، هم نقش خوبى و هم بدى دارد، لكن در پوششهايى از اشكال جسمانى و موانعى كه از درك واقعيّتها وجود دارد، امّا وقتى كه اين پوششها با جدايى از دنيا به يك طرف روند، تمام امور روشن مىشود، و در نتيجه، هر كار خوبى را كه انجام داده و زمينه هر كار بدى را كه داشته است، در مىيابد، همان طورى كه خداوند متعال فرموده است: «فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ»[2] و همين طور «آيه يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً»[3]
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص410و411)
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص232)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص655)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص470)
«چون کرانههای نعمت پروردگار به شما رسید، با کوتاهی در شکرگزاری، ادامه یافتن آن را منع نکنید».
(نهج البلاغه ترجمه، روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص675)
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، صص1093و1094)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص348)
امام (علیه السلام) در اين گفتار توجه داده است، بر اين كه به منظور دوام و بقاى نعمت بايد شكر نعمت را به جاى آورد، و از كمسپاسى (به دليل پيامد ناگوار آن) برحذر داشته است بنا بر اين، زنهار به خاطر پيامد كمسپاسى است.
لفظ تنفير (حذر داشتن) را به ملاحظۀ شباهت نعمت، به يك گروه پرنده استعاره آورده است، پرندگان به هم پيوسته كه اگر اول آن گروه فرود آيد، آخر آن نيز فرود خواهد آمد. و در اين عبارت اشارتى است بر اين كه دوام شكر و سپاس باعث دوام و زيادت نعمت است، همان طورى كه خداوند متعال فرموده است: «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ؛ وهر آينه اگر شكر نعمت به جاى آوريد بر نعمت شما بيفزاييم»[3].
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص417)
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص238)
ترجمهها
(نهج البلاغه ترجمه حسین استاد ولی، ص 497)
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص719)
«تباه گشت مردى كه قدر و منزلت خود را نشناخت (ندانست كه چه گوهر گران مايه است، يا از حدّ تجاوز كرده پا از گليمش درازتر نمود)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج6، ص1159)
شروح
(ترجمۀ توضيح نهجالبلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص423)
در سخن قبل معلوم شد كه قدر همان مقدار و منزلت شخص از داشتن فضيلت و نداشتن آن است. و هر كس منزلت خود را نداند، ممكن است از حدّ خود تجاوز كند و در نتيجه هلاك شود. مثلا كسى كه جايگاه خود را نسبت به دانش نشناسد ممكن است آن را بالاتر از موضع خود قرار دهد و يا نادانى خويش را به عقيدۀ خود كمال بپندارد. و در نتيجه به هلاكت اخروى بيفتد و چه بسا هلاكت دنيايى را نيز در پى داشته باشد، و لازمۀ تجاوز او از حدّ خود، بازيچه دست و زبان مردم شدن و بدان وسيله به هلاكت رسيدن است.
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه ابنميثم، ج5 ، ص553)
(جلوه تاريخ در شرح نهجالبلاغهی ابنابىالحديد، ج7، ص367)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص657)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص472)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص678)
«از كفّارات (سببهاى آمرزش) گناهان بزرگ داد رسى ستمديده و شاد نمودن غمگين است (چون گناهكار بر اثر گناه خاطرها را اندوهگين نموده جا دارد كه دلهاى افسرده را شاد نمايد تا خدا از او در گذرد)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1097)
شروح
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص351)
امام (علیه السلام) اين اعمال را از كفارههاى گناهان بزرگ قرار داده از آن رو كه آنها فضيلت بزرگى هستند كه فضيلتهايى همچون شفقت، عدالت، سخاوت، مروّت و نظاير آنها را در پى دارند و بديهى است كه وجود اين خصلتها در آدمى باعث پوشش و محو گناهان و از بين رفتن خصلتهاى بدى مىگردند كه از آنها به بديها و گناهان تعبير مىشود، چنان كه قبلا به اين مطلب اشاره شد.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص425)
در اين مورد اخبار و روايات فراوان رسيده است و سخنان پسنديده بسيارى گفته شده است. عتّابى تنگدست شده بود. بر در بارگاه مأمون آمد و ايستاد تا خداوند به دست مأمون او را گشايشى ارزانى فرمايد. در اين هنگام يحيى بن اكثم رسيد، عتابى به او گفت: اى قاضى اگر مصلحت مىبينى كه به امير المؤمنين بگويى من اين جا هستم، بگو.
يحيى گفت: من پردهدار نيستم. گفت: اين را مىدانم ولى شخصى با فضيلت هستى و انسان با فضيلت يارى دهنده است. يحيى گفت: مىخواهى مرا به راهى غير از راه خودم ببرى. گفت: خداوند به تو جاه و نعمت ارزانى فرموده است اگر سپاسگزارى كنى، نعمت را بر تو افزون مىفرمايد و اگر كفران ورزى، آن را دگرگون مىسازد، و امروز من براى تو از خودت بهتر و سودمندترم كه تو را به انجام دادن كارى فرا مىخوانم كه در آن افزونى نعمت تو خواهد بود ولى تو پيشنهاد مرا نمىپذيرى، وانگهى هر چيزى را زكاتى است و زكات جاه و مقام، يارى كردن يارى خواه است. يحيى پيش مأمون رفت و او را از بودن عتابى بر در خانه آگاه كرد. مأمون عتابى را احضار كرد و با او سخن گفت و مهربانى كرد و جايزهاش داد.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص246و247)
ترجمهها
پس هر کس مشتاق بهشت باشد، از کارهاى شهوانى و هواى نفس، خوددارى مى کند و آنها را به فراموشى مى سپارد و آن کس که از آتش دوزخ بترسد، از کارهاى حرام، دورى مى ورزد و هر که نسبت به دنيا، بىاعتنا باشد و پارسايى پيشه سازد مصيبتها و ناملايمات را آسان و خوار مى شمارد و کسى که مراقت و منتظر مرگ باشد، براى انجام کارهاى خير شتاب مى کند».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، صص657و658)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص473)
پس آن که کس که مشتاق بهشت است، دل از شهوت و تمایلات باطل بشوید و آن که از آتش بترسد، از محرمات بپرهیزد و آن که به دنیا رغبت نورزد، مصیبت ها بر او آسان گردد و آن که مرگ را انتظار کشد در نیکی ها شتاب کند».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص679)
«و صبر از آنها بر چهار گونه است: علاقمندى، ترس، پارسائى، انتظار داشتن،
پس هر كه ببهشت علاقه داشت خواهشهاى نفس را فراموش ميكند و از آنها چشم مىپوشد، و هر كه از آتش ترسيد از آنچه حرام و ناروا است دورى مىگزيند، و هر كه در دنيا پارسا شد اندوهها را سبك مىشمارد، و هر كه منتظر مرگ باشد به نيكوكاريها شتاب مىنمايد».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6،ص 1100)
شروح
پس كسى كه مشتاق بهشت و در فراق آن اندوهگين است از شهواتى كه دوزخ در پى خواهد داشت، فاصله مىگيرد. و كسى كه از جهنم مىترسد از گناهانى كه موجب ورود به دوزخ مىگردد دورى مىكند. و كسى كه در دنيا زهد مىورزد و به جهت كوتاهى عمرش، آن را محل ماندگارىِ خود نمىداند، رنجها را آسان مىشمرد و خود را براى آن آماده مىسازد، زيرا مىداند كه رنجها زودگذر و موجب پاداش هستند.
و كسى كه منتظر مرگ است به سوى خيرات مىشتابد تا مبادا با مرگ ناگهانى فرصت كار خير از دست او برود. تمام اين امور جز با صبر و تحمّل صورت نمىپذيرد».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص354و355)
امّا شاخههاى اين پايههاى اصلى از اين قرار است: امام (علیه السلام) براى هر پايه از چهار پايه اصلى، چهار شاخه از فضايل را تعيين كرده كه از همان اصول ريشه مىگيرند و هم چون فروع و شاخههايى از آنها جدا مىشوند: اما شاخههاى صبر كه خود عبارت از ملكه عفّت است:
علاقه به بهشت و دوست داشتن خيراتى است كه باقى مىماند.
ترس، يعنى خوف از آتش جهنّم و آنچه به آتش مىانجامد.
پارسايى در دنيا، يعنى دل نبستن به كالا و خوشيهاى دنيا.
انتظار مرگ.
اين چهار چيز فضيلتهاى نشأت گرفته از ملكه عفّتند، زيرا هر كدام از اينها با عفّت همراه است.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص430و434)
پارهاى از حكايات لطيف كه در حضور پادشاهان صورت گرفته است
ما اينك مواردى را در باره صدق گفتار در مواطن دشوار و حضور پادشاهان بيان مىكنيم و اينكه چه كسانى به پاس خداوند خشم گرفته و نهى از منكر كردهاند و به حق قيام كردهاند و از پادشاه بيم نكرده و اعتنايى به او نداشتهاند.
عمر بن عبد العزيز پيش سليمان بن عبد الملك رفت، ايوب پسر سليمان هم كه در آن هنگام وليعهد بود و براى خلافت او پس از پدرش بيعت گرفته شده بود، حضور داشت. در اين هنگام كسى آمد و ميراث يكى از زنان خلفا را مطالبه كرد. سليمان گفت: تصور نمىكنم زنان از زمين و ملك چيزى به ارث برند. عمر بن عبد العزيز گفت: سبحان الله حكم كتاب خدا چه مىشود سليمان به غلام خود گفت: برو و فرمانى را كه عبد الملك در اين مورد نوشته است بياور. عمر بن عبد العزيز گفت: گويا خيال مىكنى مىخواهى قرآن را براى من بياورى. ايوب پسر سليمان گفت: به خدا سوگند هر كس چنين سخنى به امير المؤمنين بگويد شايسته است بدون توجه او، سرش را ببرند. عمر بن عبد العزيز گفت: آرى هنگامى كه حكومت به تو و امثال تو برسد آنچه كه بر سر اسلام آيد سختتر از اين گفتار تو خواهد بود و برخاست و بيرون رفت.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص249)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص660)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص474)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص682)
«هر كه بشتابد به چيزى كه مردم (از آن) مىرنجند (بى انديشه سخنى گويد يا كارى كند كه بر خلاف ميل و خواسته آنها باشد) در باره او مىگويند چيزى را كه نمىدانند (زيرا انسان از كسيكه رنجيد طبعا باك ندارد كه در باره او آنچه شنيده راست يا دروغ بيان نمايد».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1103)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص359)
از آنجا كه طبع انسان از آزار نفرت دارد، و نسبت به آزار دهنده كينه و دشمنى مىورزد، بيشتر مردم طبعا نام شخص موذى را به راست يا دروغ و يا به احتمال به زشتى مىبرند، تا شنوندگان را در رفع اذيّت او، با خود موافق و هماهنگ سازند.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص441)
در مجلس قتيبة بن مسلم باهلى
مبرّد مىگويد: هنگامى كه قتيبة بن مسلم سمرقند را گشود به ابزار و اثاثى دست يافت كه نظير آنها ديده نشده بود. قتيبه تصميم گرفت نعمتهاى بزرگى را كه خداوند به او ارزانى فرموده بود به مردم نشان دهد تا قدر و منزلت كسانى را كه بر ايشان چيره شده بود بدانند. بدين منظور دستور داد خانهاى را فرش كنند كه در صحن آن چنان ديگهاى بزرگى قرار داشت كه براى ديدن درون آن بر نردبان بالا مىرفتند، همچنان كه مردم بر طبق منزلت خود بر جايگاه خويش نشسته بودند، حضين بن منذر بن حارث بن وعله رقاشى كه پيرى فرتوت بود آمد. عبد الله بن مسلم برادر قتيبه از قتيبه اجازه خواست تا با حضين گفتگوى عتاب آميزى كند. قتيبه گفت: چنين مكن كه او پاسخ نكوهيده مىدهد و حاضر جواب است. عبد الله نپذيرفت و اصرار كرد كه به او اجازه داده شود، عبد الله متهم به سستى و سبكى بود و پيش از اين گفتگو از ديوار خانه زنى بالا رفته بود. عبد الله روى به حضين كرد و پرسيد: اى ابو ساسان آيا از در خانه وارد شدى گفت: آرى، مگر عموى تو سنت از ديوار بالا رفتن را نهاده است. عبد الله گفت: آيا اين ديگها را ديدى گفت: آرى بزرگتر از اين است كه ديده نشود. گفت: خيال نمىكنم قبيله بكر بن وائل نظير اين ديگها را ديده باشد. حضين گفت: آرى، قبيله غيلان هم آن را نديده است كه اگر ديده بود شبعان (سير و شكم پر) نام مىداشت نه غيلان (مردم خوار) عبد الله گفت: اى ابو ساسان سراينده اين بيت را مىشناسى كه گفته است: «ما حكومت كرديم و عزل شديم در حالى كه قبيله بكر بن وائل در حالى كه خايه كشيدههاى خود را از پى مىكشيد در جستجوى كسى بود كه با او هم سوگند شود.» گفت: آرى، هم او را مىشناسم و هم كسى را كه اين ابيات را سروده است: «با كمترين تصميم، بنى قشير و كسى را كه اسيران بنى كلاب را در اختيار داشت زير فرمان خود كشيد.» عبد الله گفت: آيا سراينده اين بيت را مىشناسى كه گفته است :
گويى در آن هنگام كه دهان قبيله بكر بن وائل عرق مىكند، خوشههاى خرماهاى بنى ازد برگرد ابن مسمع است. حضين گفت: آرى، او را مىشناسم، آن را هم كه شعر زير را سروده است مىشناسم: «مردمى كه قتيبه هم مادر ايشان است و هم پدرشان و اگر قتيبه نمىبود آنان ناشناخته باقى مىماندند.» عبد الله گفت: در مورد شعر مىبينم كه خوب مىدانى، آيا چيزى از قرآن هم مىخوانى گفت: آرى بيشترين و بهترين آن را مىخوانم و آيه نخست سوره دهر را خواند كه «آيا آمد بر آدمى زمانى از روزگار كه نبود چيزى ياد كرده شده»، بدين گونه عبد الله را به خشم آورد. عبد الله گفت: به خدا سوگند به من خبر رسيده است كه همسر حضين را در حالى پيش او بردهاند كه از ديگرى آبستن بوده است. گويد: پيرمرد بدون اينكه حركت كند و تكانى بخورد و با همان وضع كه نشسته بود گفت: چيز مهمى نيست، در آن صورت در خانه من پسرى مىآورد كه به او فلان بن حضين مىگفتند، همان گونه كه عبد الله بن مسلم مىگويند. قتيبه روى به عبد الله كرد و گفت: خداوند كسى جز تو را دور نگرداند. مىگويم، حضين با ضاد نقطهدار صحيح است و در عرب كس ديگرى نيست كه نامش «حضين» با ضاد باشد.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص255-257)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص663)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص476)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص685)
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، صص1108و۱۱۰۹)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، سید محمد شیرازی، ج4، ص۳۶۴)
خبّاب با خاى نقطهدار و باى مشدّد، نام يكى از مهاجران و ياران امام (عليه السلام) است، او پس از بازگشت از جنگ صفين، در كوفه از دنيا رفت، و نخستين كسى است كه امام (عليه السلام) با دست خود او را دفن كرد، و با سه صفت از اوصاف صالحاناو را ستوده است:
1- اسلام آوردن از روى ميل و رغبت كه اسلام سودمندى است.
2- مهاجرت علاقهمندانه وى با پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله)، كه هجرت كامل از روى ميل و رغبت در راه خدا و پيامبر خداست.
3- زندگى خود را با پيامبر خدا در جهاد با كفّار و در زمان امام (عليه السلام) در جهاد با سركشان، خوارج و بيعت شكنان، گذراند.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه،ابنميثم، ج5، صص 449و450)
خوشا بر آن كس كه معاد را فراياد آورد و براى حساب كار كرد و به آنچه بسندهبود قناعت كرد و از خداى خشنود بود».
خبّاب بن الارت
نام و نسب او، خباب بن ارت بن جندلة بن سعد بن خزيمة بن كعب بن سعد بن زيد منات بن تميم است، كنيه او را ابو عبد الله و ابو محمد و ابو يحيى گفتهاند. گروهى او را به اسيرى گرفتند و در مكه او را فروختند. مادرش هم از زنانى بود كه ختنه مىكردند.
خبّاب از فقراى برگزيده مسلمانان است. او بيمار هم بود. در دوره جاهلى هم بندهاى آهنگر بود كه شمشير مىساخت. او از مسلمانان بسيار قديمى است و گفته شده است ششمين مسلمان است. در جنگ بدر و ديگر جنگها شركت كرد و از شمار شكنجه شدگان در راه خداوند است. عمر بن خطاب به روزگار خلافت خود از او پرسيد از مردم مكه چه كشيدى گفت: پشت مرا نگاه كن، عمر به پشت او نگريست و گفت: تا كنون پشت هيچ مردى را چنين نديدهام، خباب گفت: آرى، براى من آتشى مىافروختند و مرا با پشت بر آن مىافكندند و چربى و آب گوشتهاى پشت من آن را خاموش مىكرد.
بارى ديگر كه خباب پيش عمر آمد، عمر گفت: او را نزديك و نزديكتر بنشانيد.
سپس به او گفت: هيچ كس جز تو شايسته براى نشستن اين جا نيست، مگر عمار بن ياسر اگر بيايد. خباب ساكن كوفه شد و در همان شهر به سال سى و هفت و هم گفته شده است به سال سى و نهم پس از شركت در جنگهاى صفين و نهروان در التزام على (عليه السّلام) درگذشت.
على (عليه السّلام) بر پيكرش نماز گزارد و عمر او به هنگام مرگ هفتاد و سه سال بود و پشت كوفه به خاك سپرده شد.
پسرش عبد الله بن خباب را خوارج كشتند و على (عليه السّلام) خون او را از ايشان مطالبه كرد و همين موضوع را بر ايشان حجت آورد، و اين موضوع را پيش از اين آورديم.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص263و264)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص664)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص478)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص687)
«جود و بخشش (همراهى كردن به آن كه سزاوار است) آنست كه بى درخواست باشد، و امّا آنچه از روى درخواستست شرمندگى و رميدن از سرزنش است (از خواهنده يا از مردم)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1112)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص368)
2- رهايى از نكوهش درخواست كننده، كه سماجت مىكند و او را بخيل مىخواند و نظير اينها».
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص456و457)
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص270)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص665)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، 479)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص687)
«پاكدامنى زينت و آرايش بىچيز و درويش است، و سپاسگزارى (از نعمتهاى خداوند) آرايش توانگر».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1116)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص372)
قبلا معلوم شد كه پاكدامنى فضيلت قوه شهويه است، و فقير اگر شهوت خود را به وسيله عقل از خواستهاى طبيعى خود، باز دارد، نفسش با فضيلت پاكدامنى كمال مىيابد و تهىدستىاش را در انظار اهل بينش به فضيلت خود آراسته مىگرداند و اگر خواستههاى خود را به حال خود يله و رها گذارد او را به زشتيها وامىدارد، و به حرص و آز و بخل و حسد و دريوزگى مىكشاند و بدان وسيله زشتترين چهره را به خود خواهد گرفت.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص463)
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص286)
در این حکمت امیرمؤمنان علی (علیه السلام) زیبایی و آراستگیِ دو موقعیت فقر و ثروت را بیان میفرمایند.
عفت زیبنده تهیدستی
«الْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ» بنا بر فرمایش حضرت علیه السلام فقر به خودی خود، ناپسند نیست؛ بلکه چگونگی رفتار شخص فقیر، جایگاه او را در جامعه مشخص میکند. اگر شخص فقیر به گونهای رفتار کند که مورد تحقیر و توهین دیگران قرار گیرد، ناپسند است. در این سخن، امام (علیه السلام) عفاف را زینت بخشِ فقر دانستهاند.
عفت به طور کلی؛ به معنای خودداری از هرگونه خطا، خواسته نفسانی، گناه و معصیت است. عفت به طور خاص؛ یعنی خودداری از افتادن در دام شهوت و حفظ پاکدامنی.
عفت برای همه افراد زینت است؛[3] اما برای شخص فقیر، به دلیل فقر و تنگدستیاش، ارزشمندتر است؛ چرا که نه تنها همچون لباسی عیبها و کاستیهای معیشیتی فرد تنگدست را می پوشاند؛ بلکه به وسیله آن شخص فقیر، نزد مردم محترم و محبوب میشود و در نتیجه از گناهانی که احتمال دارد مرتکب شود، مانند حسد، طمع و دزدی، جلوگیری میکند که این همان زینت و زیباییِ فقر است.
انسان فقیری که با عفت باشد، معاش و روزی حلال به دست آورده و خدا را شکر میکند. همچنین در مقابلِ تمایلات نفسانیاش شکیبا و قانع است. از مردم درخواستی نمیکند و به داراییِ آنها طمع نمیورزد. همانطور که خدای متعال میفرماید: «لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا؛ اين صدقات از آن بينوايانى است كه خود را در طاعت حق محصور كردهاند و در طلب قوت ناتوانند و آنچنان در پرده عفافند كه هر كه حال ايشان نداند پندارد كه از توانگرانند. آنان را از سيمايشان مىشناسى كه به اصرار از كسى چيزى نخواهند.»[4]
همچنین امام صادق (علیه السلام) میفرمایند: «شِيعَتُنَا مَنْ لاَ يَسْأَلُ اَلنَّاسَ وَ لَوْ مَاتَ جُوعاً؛ شیعیان ما کسانی هستند که حتی اگر گرسنه از دنیا بروند از مردم درخواستی نمیکنند.»[5]
شکرگزاری، زیبنده ثروتمندی
«الشُّكْرُ زِينَةُ الْغِنَى» شکر برای همه افراد زینت است اما چون غالباً ثروت، سبب طغیان انسان میشود و ممکن است به کبر، طمع و دنیاطلبی و ... بینجامد، به افراد ثروتمند اشاره شده است.
اقسام شکر:
Ø شکر قلبی: یعنی انسان قلباً شکرگزار خدای تعالی باشد و تمام داراییاش را از جانب او بداند.
Ø شکر زبانی: یعنی به زبان آوردن و گفتن عباراتی همچون «الحمدلله رب العالمین» یا «شکرا لله».
Ø شکرعملی: یعنی دوری از گناهان، پایبندی به دستورات الهی و استفاده از نعمتهایی که خدا به انسان ارزانی داشته، در مسیر رضایت و خشنودی خدای متعال.
به نظر می رسد در این عبارت شکر؛ نه تنها شکر زبانی، بلکه شکر قلبی و عملی را نیز شامل میشود؛ به بیان دیگر اگر شخص ثروتمند میخواهد از خدای تعالی تشکر کند باید حقوقی که خدا بر او واجب کرده پرداخت کند، به نیازمندان کمک کند و از اموالش برای گسترش دین خدا استفاده کند.
اگر انسان ثروتمند، شکرگزار باشد، به سعادتی دوچندان دست یافته و سپاسگزاریاش سبب دوام و افزایش نعمت میشود. و اگر در برابر نعمات الهی ناسپاسی کند، خدای تعالی نعمت را از او سلب میکند.
همانگونه که خدای متعال میفرماید: «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ؛ اگر سپاس گزاری کنید، قطعاً [نعمتِ] خود را بر شما می افزایم و اگر ناسپاسی کنید، بی تردید عذابم سخت است.»[6]
بنابراین شخص فقیر باید در برابر ثروتنمدان عفت داشته و از درخواست از آنان خودداری کند و فرد ثروتمند باید در برابر فقرا، بخشنده و فروتن باشد؛ تا نزد خدای عزوجل از جایگاه والایی برخوردار شود.
ترجمهها
«پس هنگامى كه بر تيره و طايفهاى رسيدى، بى آنكه داخل خانههاى ايشان بشوى بر آب آنها فرود آى، آنگاه با طمأنينه و وقار نزد ايشان برو تا در ميان آنان قرار گيرى، آن گاه بر ايشان سلام مىكنى و در اظهار تحيّت و درود نسبت به آنها بخل نمىورزى.
[در بيرون خانهها و در كنار نهر آب و مزارع فرود آى؛ زيرا ممكن است ساكنان خانهها مايل نباشند كسى از وضع زندگى و غنا و فقرشان، آگاه گردد]».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، صص515 و 516)
«چون به قبیلهای وارد شدی در کنار آب آنان فرود آی، بدون آنکه به خانههای آنان پا گذاری ،آنگاه با آرامش و وقار به سوی آنان برو تا آنکه میان آنان بایستی و بر آنان سلام کنی و در تحیّت آنان چیزی فرو مگذار».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص380)
(در این نامه، امام (علیهالسلام) در مورد جمعآوری زکات ابتدا به مأموران خود توصیه میکند که رعایت تقوا و نیت خالص، و پرهیز از تهدید و گرفتن زکات بیش از حد از کسی را از یاد نبرند و اینکه در برخورد اول با مردم با نهایت محبت و مهربانی و ادب رفتار کنند. سپس در مورد چگونگی اخراج حق الهی از حق مردم توضیح میدهد، و در نهایت در مورد حقوق حیواناتی که بهعنوان زکات گرفته میشوند رعایت حق آنها را سفارش میفرماید.)
«به هر آبادی که رسیدی در کنار آب فرودآی و وارد خانه کسی مشو! آنگاه با وقار و آرامش بهسویشان برو و بهآنها سلام کن و در سلام و تعارفات و مهربانی کوتاهی مکن».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص543)
«پس چون به قبيلهاى رسيدى بر سر آب آنها فرود آى بدون آنكه به خانههاشان در آیى، بعد از آن با آرامش بهسوى ايشان برو تا بين آنان بايستى، پس بر آنها سلام كن، و درود بر ايشان را كوتاه منما (با آنان بىاعتنایى و كم احترامى مكن)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص882)
شروح
توصيههاى اخلاقى به مأمور جمعآورى زكات
«و چون بر قبيله يا قريهاى وارد شدى، نخست بر چشمه آب آنها كه از آن مىنوشند و يا در كنار پناهگاهشان (حاشيه آبادى) فرود آی، بدون اينكه وارد كوى و برزن آنها شوى و با مركب خود از بين آنها بگذرى. سپس با وقار و آرامش و احترام نزد آنها برو تا در ميان آنها قرار گيرى. و بر آنها سلام كن. مبادا مانند مستكبران بدون سلام بر آنها وارد شوى، و در تحيّت و سلام و احترام به آنها بخل نورز».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص19)
«چند نكته بر جسته در اين سفارشنامه وجود دارد كه به ذكر آنها مىپردازيم:
... 3_ به او دستور مىدهد كه هر گاه به سرزمين يكى از قبايل وارد مىشود، سر جوى و محل آب آنها كه عادتاً با خانههايشان فاصله دارد، فرود آيد و بر در خانههاى آنان فرود نيايد زيرا باعث زحمت آنها مىشود.
4_ از عبارت «امْضِ إِلَيْهِمْ» تا جمله «وَ لَا تَسُوأَنَّ صَاحِبَهَا»:
آنچه موجب مصلحت و سزاوار است كه در حق آنان عمل كند به وى آموخته است. كارهايى كه سبب شفقت بر آنها است از قبيل وقار و آرامش و ايستادن در ميان جمع آنان توأم با گفتارهايى از قبيل سلام گفتن و ابلاغ رسالت آن حضرت و چگونگى گفتارها مثل كامل كردن تحيت و با نرمى و ملاطفت سخن گفتن تمام اينها دستوراتى است كه امر به انجام دادنشان فرموده، و جمله فوق شامل منهيات و كارهايى هم هست كه دستور تركش را داده است از جمله آنها: مسلمانى را نترساند و به آيندهاش بدبين نكند و بر او سخت نگيرد و تكليف شاق بر او محول نكند، بدون اذن او در ميان شتران و گوسفندانش داخل نشود، و مانند زورمداران و ستمكاران بر آنان وارد نشود و حيوانى را رم ندهد و با زجر دادن و زدنشان صاحب آنها را آزرده خاطر نكند كه تمام اينها بر خلاف نظر شارع است».
(ترجمة شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، صص712 و 713)
واژه شناسی
واژه کاوی
«سَکَنَ الشیءُ» یعنی چیزی ثابت شد و قرار گرفت.[14]
از استقرار باطنی و آرام و قرار گرفتن درونی به «طمأنینه» و «رفع اضطراب» تعبیر میشود.[15]
«سَکِینَة» به دو معنا است: 1. وقار و سکون 2. قرار قبل از حرکت.[16] در اینجا معنای اول مد نظر است: آرامی،[17] هیبت، وقار[18] و حالت افراد بامتانت.[19]
واژه «سَکِینَة» به معنای آرامش قلبی كه آرامش ظاهرى را بهدنبال دارد، شش بار در قرآن کریم بهکار رفته است.[20]
«خِدَاج» در اصل یعنی حیوانی جنینش را سقط کند درحالی که خلقتش کامل شده است[22] و این واژه، استعاره از کاستی در هر چیزی است. [23]
«خَدَجَتِ النَّاقَة» یعنی ماده شتر جنین خود را قبل از پایان مدت بارداری سقط کرد؛ اما «اَخدَجَتِ النَّاقَة» یعنی آن شتر، فرزند خود را با نقص در آفرینش بهدنیا آورد هرچند که روزهای حملش تمام شده بود.[24]
«أَخْدَجَ الرَّجُلُ صَلَاتَهُ إخْدَاجًا» یعنی شخصی از نمازش کاست و آن را غیرکامل بجا آورد.[25]
«لاتُخْدِجْ» در این عبارت، یعنی «بخل مورز».[26] «وَ لَا تُخْدِجِ التَّحِيَّةَ» یعنی از درود گفتن نکاه.[27]
از این ماده فقط همین یک مورد در نهج البلاغه آمده است.[28]
زندگی یکی از معانی واژه «حیّ» است.[29]
درود گوینده[30] با «تحیّت» خویش، برای دیگری[31] زندگی ظاهری، باطنی، مادی و معنوی را درخواست میکند.[32]
«حَیَّاهُ الله» دعایی برای بقا و سلامتی از سوی خدا برای دیگری است.[33]
تفصیلی:
زندگی یکی از معانی واژه «حیّ» است.[34]
«تحیّت» با توجه به مادهاش، بهمعنای زنده ماندن و زنده نگهداشتن است.[35] «تحیّت» در ابتدا دعا برای زندگانی و پایندگی دیگران بوده است[36] پس از آن، مردم این عبارت را در تمام دعاها بهکاربردند سپس شرع مقدس آن را در دعای مخصوص «سلامٌ عَلَيْك» استعمال کرد.[37]
هنگامی که درود گوینده میگوید: «سلامٌ عَلَيْك» برای مخاطب خود، سلامتی از هر امر ناپسندی را آرزو میکند که مرگ از شدیدترین ناپسندیها است.[38]
«تحیّت»، کلام با برکت و نیکویی است؛ زیرا دعای مؤمنی در حق دیگری است که به سبب آن،[39] افزایش خیر و روزی دلپسند برای وی از سوی خدای متعال امید میرود.[40]
هر دعا، درود و تعارفى كه انسان در هنگام روبرو شدن با شخص دیگر بر زبان میآورد «تحیّت» نام دارد.[41]
افراد با درود «حَيَّاكَ اللّه» به استقبال دیگران میروند.[42]
کسی که از آسیبها به سلامت باشد «پاینده» است بنابراین ترجمه عبارت «حَيّاك الله؛ خدا تو را زنده بدارد» به «أَبقاك الله؛ خدا تو را پاینده بدارد»[43] صحیح است.[44] این کلام، دعایی برای بقا و سلامتی از سوی خدا برای او است.[45]
خدای متعال میفرماید:
«وَ إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها؛ و چون به شما درود گفته شد، شما به صورتى بهتر از آن درود گوييد، يا همان را در پاسخ برگردانيد، كه خدا همواره به هر چيزى حسابرس است».[46]
تفاوت «تحیّت» و «سلام»:
دایرة معنایی «تحیّت» از «سلام» گستردهتر است؛[47] منظور از «تحیّت»، «سلام» و دیگر نیکیها است.[48]
«تحیّت»، قولی است که مردم را شادمان میکند و «سلام»، مژدهای به پاداش بزرگ برای طرف مقابل است، انواع سلامتی را در بر میگیرد[49] و از مصاديق «تحیّت» بهشمار میرود.[50]
نکتهها و پیامها
1_ امیرالمؤمنین (علیهالسلام) همانند پدری دلسوز و آموزشدهنده مبادی آداب را به مأمور خویش میآموزند. (فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَى الْحَيِّ...)
2_ امیرالمؤمنین (علیه السلام) برخی از رفتارهای مأمور حاکم را بیان میکنند که از لحاظ روانشناسی سبب افزایش آرامش روحی و روانی شهروندان میشود:
· هنگامیکه به شهری رسیدی، کنار سرچشمه و آبشخور آنان باربیفکن. (فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ)
· داخل خانههای آنان نشو. (مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْيَاتَهُم)
· با آرامش قلبی و ظاهری بهسوی آنان گامبردار. این پیام زبان بدن، آرامش را به ساکنان شهر هدیه میدهد.
ارتباط غیر کلامی، زبان بدن یا گفتار بیصدا:
«در یک ارتباط انسانی پیامها و اطلاعات نه از طریق آنچه میگویید، بلکه بیشتر از طریق نحوة بیان یا چگونگی گفتن شما منتقل میشود. تنها 7% اطلاعات از طریق کلمات منتقل شده؛ 38% اطلاعات از طریق لحن صدا و 55% آن نیز توسط زبان بدن مبادله می شود. اهمیت تسلط در زبان بدن کمتر از فصاحت و بلاغت نیست».[51] (ثُمَّ امْضِ إِلَيْهِمْ بِالسَّكِينَةِ وَ الْوَقَارِ)
· آنها را، به اصطلاح، تحویل بگیر، سلام کن و بر ایشان درود بفرست. (فَتُسَلِّمَ عَلَيْهِمْ وَ لَا تُخْدِجْ بِالتَّحِيَّةِ لَهُم)
3_ امام کاظم (علیهالسلام) از پدران خویش از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) روایت میکنند:
«إِنَّ أَبْخَلَ النَّاسِ مَنْ بَخِلَ بِالسَّلَامِ؛ بخيلترين مردم كسى است كه در سلام كردن بخل ورزد».[52]
سلام کردن و رفتار خوش بادیگران نشانة بزرگواری است. (فَتُسَلِّمَ عَلَيْهِمْ)
4_ ضرورت مردمی زیستن حاکم و کارفرمایان او و دوری از کاخ نشینی و عزلت در برج عاج:[53]
مردم میپسندند که مأموران حاکم و مسئولان را در میان جمع خویش پذیرا باشند، دوست ندارند آنها هنگامیکه وارد شهرشان میشوند دور و بیگانه از ایشان سکنی گرینند. (حَتَّى تَقُومَ بَيْنَهُمْ)
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1_ «اثر تقدم» یا «نخستین تأثیر ذهن»:
در نگاه اول، افراد با نمونه مینیاتوری زندگی شما آشنا میشوند و این نمونة کوچک تمام اطلاعاتی است که آنها از شما دارند. این اصل را «اثر تقدم» یا «نخستین تأثیر ذهن» مینامیم. نخستین اطلاعاتی که دریافت میشود بیشترین اثر را در برداشتهای کلی افراد از یکدیگر دارد. [54]
ثانیههای اول ارتباط را ثانیههای طلایی بدانید و رفتار خود را به شدت کنترل کنید. طبق مشاهدات و آزمایشها بیشترین تأثیر یک ارتباط، نتیجة برداشت اولیه یعنی تا چهار دقیقه اول ارتباط میباشد. در این زمان فرصت کافی برای مکالمه و اثربخشی از طریق گفتار وجود ندارد و این مطلب بیانگر آن است که زبان بدن از نفوذ بیشتری در روند ارتباط و اثر تقدم برخوردار است؛ زیرا بیشترین برداشت ما در دقایق اول معطوف به زبان بدن میباشد.[55]
اگر در آن لحظات با طرف مقابلتان خوش رفتاری کنید، او شما را فرد خوش برخوردی قلمداد میکند و تصویر زیبایی از شما را در ذهن خویش نقاشی میکند.
2_ لزوم فراگرفتن مهارتهای ارتباطی و آموزش آن به فرزندان:
موفقیت در روابط اجتماعی نیازمند برخورداری از مهارتهای ارتباطی است. روابط اجتماعی را نباید ساده انگاشت. بخش مهمی از ناکامیهای زندگی به خاطر ناکامی در روابط اجتماعی است. کسی که نتواند با دیگران رابطهای صحیح و منطقی برقرار سازد، دچار تنشها، مشکلات و بلکه بحرانهای زیادی خواهد شد که بر کل زندگی او تأثیر خواهد داشت و موجب نارضایتی و ناکامی وی میگردد. کسی که روابط صمیمی نداشته باشد، زندگی خانوادگیاش از تعادل و نشاط برخوردار نبوده، تعامل سازندهای نیز میان اعضای خانواده برقرار نخواهد شد. در صحنة اجتماع نیز تعامل مثبت و سازنده ای با دیگران نخواهد داشت.[56]
3_ ضرورت آموزش مهارتها به کارمندان:
کسی که روابط صمیمی نداشته باشد در محیط کار نیز نمی تواند رابطة سالم و موفّقی با مدیران، همکاران و زیردستان خود برقرار کند. از این رو، پیوسته در حال تنش و اضطراب است و همواره از فشار روانی رنج میبرد. همین امر، بر موقعیت اجتماعی او و بر کسب و کارش تأثیر منفی بر جای خواهد گذاشت.[57]
در هنگام محول کردن مسئولیتی به افراد، لازم است آموزشهای ضروری بهایشان داده شود. آموزش پیش نیازها در شرکتها، سبب بالارفتن توانمندیها و قابلیتهای افراد و سطح کارشان میشود که به توسعه شرکت میانجامد.
ترجمهها
«و مواظبت از آنها را جز به فردى خير خواه، مهربان، امين، لايق براى حفظ مال مسلمانان، كسى كه بر آن حيوانات سخت نگيرد و آنها را به شدّت نراند، و در اثر خسته كردن، آنها را ناتوان نسازد، و رنج ندهد به كسى ديگرى وا مگذار، پس از رعايت آنچه گفته شد، هر چه از مال صدقات و زكوات در نزد تو جمع گرديده زود به سوى ما بفرست تا ما آنها را به محلّهايى كه خدا دستور فرموده، برسانيم».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص517)
«و جز فرد خیرخواه دلسوز و امین نگهدارنده را که نسبت به دامها بیمهر و سختران و خسته کننده و رنج دهنده نیست بر آن حیوانات مگمار. سپس هرچه زودتر آنچه را نزدت گرد آمده به دست ما برسان تا آن را در جایی که خداوند فرمان داده قرار دهیم (و آن را به مستحقان برسانیم)».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص381)
(در این نامه، امام (علیهالسلام) در مورد جمعآوری زکات ابتدا بهمأموران خود توصیه میکند که رعایت تقوا و نیت خالص، و پرهیز از تهدید و گرفتن زکات بیش از حد از کسی را از یاد نبرند و اینکه در برخورد اول با مردم با نهایت محبت و مهربانی و ادب رفتار کنند. سپس در مورد چگونگی اخراج حق الهی از حق مردم توضیح میدهد، و در نهایت در مورد حقوق حیواناتی که بهعنوان زکات گرفته میشوند رعایت حق آنها را سفارش میفرماید.)
«اینها را بهمأموری خیرخواه و مهربان، امین و حافظ بسپار که بیرحم و سختگیر نباشد که حیوانات را خسته کند. سپس آنچه از بیت المال را که نزد تو جمع شده است زودتر برای ما بفرست تا در مصارفی که خدا امر کرده، صرف کنیم».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، صص544 و 545)
«و بر آنها نگهدار مگردان مگر درستكار و مهربان كه درشتى نكرده بهسختى نراند و نرنجاند و خسته نگرداند، پس آنچه نزد تو گرد آيد زود بهسوى ما فرست تا آن را به جایى كه خداوند امر فرموده صرف نماييم».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص883)
شروح
حقوق حيوانات از ديدگاه امام على (عليهالسلام)
«و براى رساندن زكات به امام (عليهالسلام) كسى را مأمور كن كه خيرخواه باشد و مال مسلمانان را تباه نكند و همواره خوشخوى و مهربان باشد و به چارپايان تندى نكند، امانتدار باشد و خيانت نكند، در حفظ آن اموال بكوشد و در عين حال سهلانگار هم نباشد، با آنها درشتخويى ننمايد، در حق آنها ستم روا ندارد و آب و علوفه و نيازهاى آنها را به موقع فراهم آورد و حيوان را به زحمت نيندازد و نيازارد.
سپس از مال زكات هرچه نزد تو فراهم آمده به سوى ما گسيل دار تا در راهى كه خداوند فرمان داده مصرف كنيم، آنجا كه مىفرمايد: «إِنَّمَا الصَّدَقَـتُ لِلْفُقَرَآءِ...؛ «صدقات، تنها به تهيدستان... مىرسد».[1]
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص22 و 23)
«چند نكته بر جسته در اين سفارشنامه وجود دارد كه به ذكر آنها مىپردازيم:
...
8_ دستور داده است كه براى نگهدارى و محافظت اموال صدقه، كسى را انتخاب كند كه مورد اطمينان باشد، ديانتش كامل و خيرخواه خدا و رسولش باشد و نسبت به حيوانات مهربان باشد در كار خود نه ضعيف و نه تجاوزگر و نه سختگير باشد و تمام اينها از امورى است كه براى حفظ حقوق واجب الهى لازم است.
9_ و نيز به نماينده خود دستور مىدهد كه آنچه از مال زكات جمع كرده بزودى به سوى او حمل كند و اين مطلب دو دليل دارد: الف- احتياج زيادى به صرف و خرج كردن در مواردش احساس مىشود.
ب- تا اين كه مبادا پيش از رسيدن به مستحقان به عللى تلف شود و از بين برود».
(ترجمة شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، ص714)
ترجمه واژهها
واکاوی واژهها
«نصیحت» طلب خیر برای دیگری است؛[22] و کاربرد آن در نصیحت غیر کلامی، مجاز است.[23]
خدای متعال از قول برادران یوسف پیامبر (علینبیناوآلهوعلیهالسلام) میفرماید:
«يا أَبانا ما لَكَ لا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ وَ إِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ؛ گفتند: «اى پدر، تو را چه شده است كه ما را بر يوسف امين نمىدانى در حالى كه ما خيرخواه او هستيم؟»[24] منظور از «ناصِحُون»، رفتاری مبنی بر راستی، اخلاص و بهدور از خیانت است.[25]
خدای متعال در سورهای دیگر میفرماید:
«أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَ أَنْصَحُ لَكُم؛ پیام های پروردگارم را به شما می رسانم، و برای شما خیرخواهی میکنم».[26] مراد از «أَنْصَحُ لَكُم»، تحقق راستی و اخلاص از خیانت در گفتار و رفتار است.[27]
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میفرمایند:
«وَ قَدْ كُنْتُ أَمَرْتُكُمْ فِي هَذِهِ الْحُكُومَةِ أَمْرِي وَ نَخَلْتُ لَكُمْ مَخْزُونَ رَأْيِي لَوْ كَانَ يُطَاعُ لِقَصِيرٍ أَمْرٌ فَأَبَيْتُمْ عَلَيَّ إِبَاءَ الْمُخَالِفِينَ الْجُفَاةِ وَ الْمُنَابِذِينَ الْعُصَاةِ حَتَّى ارْتَابَ النَّاصِحُ بِنُصْحِهِ وَ ضَنَّ الزَّنْدُ بِقَدْحِهِ؛ من دستور خودم را دربارۀ این حکمیت بیان کردم، ولی شما چنان امتناع ورزیدید که ناصح در نصیحت خود به شک افتاد و آتش زنه از آتش دادن بخل ورزيد».[28]
«أَشْفَقْتُ عَلَى الصَّغِيرِ» یعنی بر کودک مهر ورزیدم. [31]
«لِي عَلَيْهِ شَفَقَةٌ» یعنی من نسبت به شخصی محبت، دلسوزی و ترسی همراه با خیرخواهی دارم که امر ناخوشایندی به او نرسد.[32]
«شَفِيق» بهمعناى مهربان و دلسوز است[33] و مجازاً[34] «شَفِيق» به شخصی گفته می شود که در خیرخواهی و صلاح دیگران حریص باشد.[35]
بیست مورد از این ماده به معانی مختلف در نهجالبلاغه آمده است.[36]
تفاوت «شفقت» و «رقت»:
«رقت» به معنای دلسوزی است و تلازمی با مهرورزی ندارد. ممکن است انسان نسبت به دیگری دلسوزی داشته باشد اما به او محبت نکند و «شفقت» به خرج ندهد؛ مانند کسی که نوزاد دختری را زنده به گور میکند و دلش برای او میسوزد اما نسبت به وی مهر نمیورزد.[37]
واژة «أَمَانَت» مصدر[41] و در مقابل خیانت است[42] و در مورد فرمانبری، عبادت، سپرده و اعتماد بهکار میرود.[43]
«أَمِنَ عَلَی الشیء» و «ائْتَمَنَ عَلَی الشیء» به یک معنا است.[44] «ائْتَمَنَهُ» یعنی شخصی، دیگری را امین خود شمارد.[45]
«أَمِين» یعنی امانتدار، مورد اعتماد،[46] کسی که از عمل او اطمینان و ایمنی هست.[47] «أمین» و «مُؤْتَمَن» مترادف هستند.[48]
«اُمَناء» جمع واژة «أَمین» است.[49]
همچنین میفرماید:
«فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ؛ اگر بعضى از شما به بعضى خاطر جمع باشد، يعنى به او اطمينان داشته باشد كه خيانت نخواهد كرد پس آن كس كه امين شمرده شده، بايد سپردة وى را بازپس دهد».[50] «أمانَت» آن چیزی است که انسان نسبت به آن امین شمرده میشود.[51]
تفاوت «مأمون» و «أمین»:
«أمین» شخصی که به خودی خود قابل اعتماد باشد؛ اما «مأمون» کسی است که از سوی دیگران مورد اعتماد قرار بگیرد.[52]
شخص زورگو، نامهربان،[58] خشن و سختگیر[59] «عَنِیف» نامیده میشود. «عُنُف» جمع واژة «عَنِیف» است. [60]
هنگامی که عرب دربارة شخصی میگوید: «عَنُفَ» یعنی آن فرد در کارش مهربانی و نرمی ندارد.[61]
«عَنُفَ بالرجُلِ» یعنی فلانی به آن مرد رحم نكرد و با او رفتار سخت كرد.[62]
در حدیث شریف از امام باقر (علیهالسلام) آمده است: «إِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رَفِيقٌ يُحِبُّ اَلرِّفْقَ وَ يُعْطِي عَلَى اَلرِّفْقِ مَا لاَ يُعْطِي عَلَى اَلْعُنْفِ؛ خداى عز و جل ملايم است و نرمش را دوست دارد و به نرمش پاداشى دهد كه به خشونت و سختگيرى ندهد».[63]
سه مورد از «عُنْف» در نهج البلاغه به کار رفته است. [64]
«أَجْحَفَ بِعَبْدِهِ» یعنی مولا، عبد خویش را به چیزی عهدهدار کرد که تاب و توان آن را نداشت.[67]
«أجحف به الأمرُ» یعنی امری به شخص زیان رساند.[68]
از این ماده فقط پنج مورد در نهجالبلاغه آمده است.[69]
امام صادق (عليهالسلام) در پاسخ به شهاب بن عبد ربّه درباره بخشش به برادران در مسافرت فرمودند:
«لَا تَفْعَلْ يَا شِهَابُ إِنْ بَسَطْتَ وَ بَسَطُوا أَجْحَفْتَ بِهِمْ وَ إِنْ هُمْ أَمْسَكُوا أَذْلَلْتَهُمْ فَاصْحَبْ نُظَرَاءَكَ اصْحَبْ نُظَرَاءَكَ؛ اى شهاب ! اين كار را مكن؛ زيرا اگر تو گشاده دستى كنى و آنها نيز [از روى ناچاری] گشاده دستى كنند، به آنان اجحاف كردهای و اگر خود دارى كنند، آنان را خوار و خجلت زده كردهای؛ پس با افراد هم سطح خودت همسفر شو، با هم سطح خود همسفر شو».[70] «أَجْحَفْتَ بِهِمْ» یعنی بر آنها نقص و کاستی وارد میکنی و آنها را به چیزی که تاب و توان آن را ندارند، عهدهدار میکنی. [71]
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در رابطه با حق والی و رعیت فرموده است:
«إِذَا غَلَبَتِ الرَّعِيَّةُ وَالِيَهَا أَوْ أَجْحَفَ الْوَالِي بِرَعِيَّتِهِ اخْتَلَفَتْ هُنَالِكَ الْكَلِمَةُ؛ اگر رعيّت بر والى غالب شود، يا والى بر رعيّت ستم كند، اختلاف كلمه پيدا شود».[72] «اجحاف» در اینجا و نیز «مُجْحِف» در نامۀ25 بهمعنای ظلم است که با معنای اصلی منافاتی ندارد.[73]
«أَلْغَبَه السَّيْرُ» یعنی راه رفتن او را خسته کرد.[75]
این ماده دو بار در قرآن کریم[76] و سه بار در نهجالبلاغه آمده است.[77]
خدای متعای فرموده است:
«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ ما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ؛ ما آسمانها و زمين و آنچه را ميان آنها است در شش روز آفريديم و هيچ خستگى بما نرسيد».[78] «لُغُوب» بهمعنای خستگی، درماندگی[79] و سختی است.[80] ظاهرا قيد شدّت نيز صحيح نباشد و مطلق خستگى مراد باشد نه خستگى شديد.[81]
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میفرمایند:
«وَ صَانَ أَجْسَادَهُمْ أَنْ تَلْقَى لُغُوباً وَ نَصَبا؛ خدا ابدان اهل بهشت را محفوظ كرده از اينكه خستگى و رنجى ببينند».[82]
نکات تدبری
1_ حق داشتن نگهبانی مهربان
حیوان برای نیازهای ضروریاش نیازمند مراقبت است؛ شخص مراقب باید فردی دلسوز و مهربان باشد. (وَ لَا تُوَكِّلْ بِهَا إِلَّا نَاصِحاً شَفِيقاً وَ أَمِيناً حَفِيظاً)
در بند 5 اعلامیة جهانی حقوق حیوانات آمده است که حيوانات وابسته به انسان شایستة نگهداری و حق توجه ویژه هستند، همچنین طبق مادة9 شرایط ویژة حيوانات، توسط قانون مشخص ميشود و امنيت آنان بر عهدة دولت ميباشد.[83]
2_ ویژگیهای امانتدار
کسی که امانتی به او سپرده میشود باید راستکردار، مهرورز، نگهبان و بهخودی خود مورد اعتماد باشد. (وَ لَا تُوَكِّلْ بِهَا إِلَّا نَاصِحاً شَفِيقاً وَ أَمِيناً حَفِيظاً)
3_ کیفیت کار کسی که عهدهدار رساندن کالا یا مالی به دست دیگری میشود با توجه به «سلامت» آن هنگام دریافت سنجیده میشود. (وَ لَا تُوَكِّلْ بِهَا إِلَّا نَاصِحاً شَفِيقاً وَ أَمِيناً حَفِيظاً)
4_ کارمندان ادارۀ پست و پیکها از افرادی هستند که در رساندن کالاها به آنها اعتماد میشود. کسی که این شغل را دارد باید نسبت به اموال دیگران خیرخواه و نگهدار باشد و امانتداری کند. (وَ لَا تُوَكِّلْ بِهَا إِلَّا نَاصِحاً شَفِيقاً وَ أَمِيناً حَفِيظاً)
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1_ در حمل و نقل اسباب منزل، به کامیون یا خاوری میتوان بیشتر اعتماد کرد که کارگران خیرخواه و با محبت دارد. (وَ لَا تُوَكِّلْ بِهَا إِلَّا نَاصِحاً شَفِيقاً...)
2_ اگر فردی یکی از این ویژگیهای ناپسند را داشته باشد، مناسب همسفری نیست: خشونت و سختگیری، ستمگری و به سختی انداختن و خسته کردن دیگران در طی مسیر بهدلیل استراحت نکردن. (وَ لَا تُوَكِّلْ بِهَا إِلَّا ... غَيْرَ مُعْنِفٍ وَ لَا مُجْحِفٍ وَ لَا مُلْغِبٍ وَ لَا مُتْعِب)
ترجمهها
اميرالمؤمنين (علیهالسلام) هنگامی اين نامه را به او نوشت که وی را برای دريافت صدقه و زکات فرستاده بود:
«همانا بزرگترين خيانت، خيانت به امت اسلام و زشتترين دغلکاری، دغلکاری نسبت به پيشوايان امت است و سلام به کسانی که شايستگی آن را دارند».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص257)
«و بالاترین خیانت، خیانت به ملت است، و زشتترین ناراستی، ناراستی با پیشوایان است، والسلام».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص 383)
(امام (علیهالسلام) در این نامه مخنف بن سلیم را از نفاق و بدرفتاری با مردم بر حذر میدارد و به او یادآور میشود که حق نیازمندان باید به آنها پرداخت شود و خیانت در این امانت از بالاترین خیانتها است.)
«و بزرگترین خیانت، خیانت به مردم و رسواترین تقلب و دغلکاری، تقلب با امامان (علیهمالسلام) است والسلام».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص 547)
(در پرهيزكارى و مهربانى با رعيت و اداء حقوق زيردستان و مستمندان) هنگامى كه او را براى جمعآورى زكات
فرستاده:
«و بزرگترين خيانت و نادرستى خيانت به امت، و زشتترين دغل، دغل با پيشوايان است (و هر كه در حقوق
بينوايان و مستمندان دستدرازى كند هم بهامت خيانت كرد و هم بهامام و پيشواى خود دغل نموده است) و درود بر آنكه شايسته درود است».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5 ، ص 886)
شروح
لزوم پرداخت حق الزحمه مأمور جمعآورى زكات
«و بالاترين خيانت، خيانت در اموال امت و فقيران و ساير مصالح آنان است و بدترين دغلكارى آن است كه انسان با فرمانروايان و خلفاى (حق) غش كند و دغل ورزد؛ و السلام».
(توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص 28)
«وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ...»
در اين عبارت كه آخرين مطلب است خيانت به امت و امام (علیهالسلام) را بزرگترين خيانت و دردناكترين نادرستى مىداند، زيرا ضرر آن دامنگير تمام جامعه مسلمين و سبب خيانت خاص نسبت به پيشواى مسلمانان مىشود كه او با فضيلتترين مردم و سزاوارترين آنان به نصيحت و خيرخواهى مىباشد و هر گاه مطلق خيانت اگر چه در حق كمترين انسان و در باره كوچكترين امرى ممنوع اعلام شود و انجام دهنده آن مستحق كيفر و مجازات باشد، پس چنين خيانت بزرگى به عقاب و كيفر شديد سزاوارتر خواهد بود، و تمام اين وعيدها و بيم دادنها به منظور آن است كه طرف خطاب را از خيانت و سبك شمردن امانت دور و بر حذر دارد. به اميد توفيق الهى».
(ترجمۀ شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، صص 722 و723)
ترجمه واژهها
واکاوی واژهها
«غَشَّهُ»[16]یعنی خالصانه او را پند و اندرز نکرد[17]و برخلاف باطن خود سخن گفت و نامناسب را سودمند معرفى كرد؛[18]به عبارت دیگر او را گول زد[19]و «غِشُّ الْأَئِمَّةِ» یعنی نادرستی با رهبران مردم.[20]
نکتهها و پیامها
1. یکی از رذایل اخلاقی «غش» است که مؤمن باید آن را از خود دور کند. (الْغِشِّ)
2. غش گناهی است که برکت را از زندگی میبرد؛ خداوند متعال در سوره مطففین، مردم را از غش در معاملات نهی فرموده است. (الْغِشِّ)
3. امام زین العابدین (علیه السلام) در دعای هشتم صحیفه سجادیه میفرمایند: «وَ نَعُوذُ بِكَ أَنْ نَنْطَوِيَ عَلَى غِشِّ أَحَدٍ؛ و پناه میبرم به تو از اینکه نیت داشته باشم به کسی خیانت ورزم».[21] (الْغِشِّ)
4. قلب شیعه از خیانت خالی است. (الْغِشِّ)
5. جایگاه غش در روایات دینی:
v پیامبر مهربانیها (صلی الله علیه وآله) میفرمایند: از ما نيست كسى كه در مال مسلمانى غش وارد كند، يا به او زيان برساند و يا او را فريب دهد.[22]
v فروشندگى در سايه (جایی که سرپوشیده است) از انواع غش محسوب میشود؛[23]زیرا مشتری اصل جنس را از لحاظ رنگ و کیفیت به خوبی تشخیص نمیدهد.[24]
v خرید و فروش با خدعه، محشور شدن با یهود را در پیدارد.[25] (الْغِشِّ)
6. غش در دین، بدتر از غش در معامله است. (الْغِشِّ)
7. هر اندازه روابط بین افراد جامعه صمیمیتر باشد به همان اندازه فریبکاری کمتر است. (الْغِشِّ)
8. دغلکاری موجب سلب اعتماد عمومی از جامعه میشود. (الْغِشِّ)
9. کسانی که غش دارند همچون ابلیس به ظاهر ناصح دیگران هستند؛ اما در واقع خواستار فساد و تباهی مردم هستند. (الْغِشِّ)
10. بدترین خیانت، دشمنی با اهل بیت (صلوات الله علیهم) است. (الْغِشِّ)
11. امام بهمعنای پیشواست که در قرآن کریم در دو نوع پیشوا به کار رفتهاست: (الْأَئِمَّةِ)
v امامان هدایت، که انبیاء و امامان معصوماند.
عبارت «ائمه یهدون» دو بار در قرآن کریم آمده:
یکبار در سوره سجده، خداوند متعال در این آیه به امامانی اشاره میکند که مردم را به سوی خداوند هدایت میکنند «وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا...؛ و از آنان «بنی اسرائیل» امامان و پیشوایانی برگزیدیم که به فرمان ما هدایت میکردند»؛[26]یکبار هم در سوره انبیاء خداوند میفرماید: «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا...؛ و آنها را پیشوایانی قرار دادیم که مردم را به فرمان ما هدایت میکردند و انجام کارهای نیک و برپا داشتن نماز و ادای زکات را به آنها وحی کردیم و آنها تنها مرا پرستش میکردند».[27]
v امامان ضلالت
پروردگار در سوره قصص که سخن از فرعون و لشکر فرعون است، میفرماید: «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ؛ و ما آنها را پیشوایانی قرار دادیم که به آتش دعوت میکنند و روز قیامت یاری نخواهند داشت».[28]
12. حضرت صادق (علیه السلام) در باره رهبران هدایت میفرمایند: «لَا بِأَمْرِ النَّاسِ يُقَدِّمُونَ أَمْرَ اللَّهِ قَبْلَ أَمْرِهِمْ وَ حُكْمَ اللَّهِ قَبْلَ حُكْمِهِمْ؛ رهبران هدایت، مردم را به امر خدا هدایت میکنند نه به امر مردم و امرخدا را بر امر مردم مقدم میدارند و حكم خدا را پيش از حكم مردم میدانند»[29] و نیز درباره رهبران گمراهی میفرمایند: «يُقَدِّمُونَ أَمْرَهُمْ قَبْلَ أَمْرِ اللَّهِ وَ حُكْمَهُمْ قَبْلَ حُكْمِ اللَّهِ وَ يَأْخُذُونَ بِأَهْوَائِهِمْ خِلَافَ مَا فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ؛ ايشان امر مردم را بر امر خدا مقدم میدارند و حكم مردم را پيش از حكم خدا میدانند و بر خلاف آنچه در كتاب خدا است، طبق هوای نفس خويش رفتار میكنند».[30] (الْأَئِمَّةِ)
راهکارهایی از نهجالبلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. زمانی که یاد خدا و اهل بیت (صلوات الله) در زندگی پر رنگ میشود، رذایل اخلاقی از جمله «غش» از کانون گرم خانواده و جامعه دور میشود.
پرسش و پاسخ:
بدترین نوع «غش» با چه کسانی است؟ معصومین (علیهم السلام)؛ زيرا زیان آن دامنگير تمام جامعه مسلمين میشود.
ترجمهها
«و (بدانيد که) شما راندهشدگان مرگيد (مرگ شما را از وطنتان دور میسازد) اگر در برابر آن بايستيد شما را میگيرد و اگر از مقابل آن، بگريزيد، به شما میرسد مرگ بيشتر از سايه شما، همراهتان است. مرگ به موهای بالای پيشانی شما بسته شده و از شما جدا نمیگردد، دنيا پس از شما به هم پيچيده میشود (آنچه در دنيا بر شما گذشته پيچيده و کنار گذاشته میشود)».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص384)
«شما راندهشدگان مرگید، اگر در برابرش بایستید گریبانتان را میگیرد، و اگر از آن بگریزید شما را به چنگ میآورد، و از سایهی شما به شما نزدیکتر است. مرگ با زلف شما گره خورده است و دنیا از پشت سرتان در حال پیچیده شدن و جمع گردیدن است».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص384)
(وقتی محمد به دست عمروعاص به شهادت رسید و نامه به دست معاویه افتاد. او را به شگفتی واداشت و گفت باید بگوییم این نامهها از ابوبکر است که پیش پسرش بود و نامی از علی (عليهالسلام) نیاوریم. امام (عليهالسلام) در این نامه دستوراتی در مورد برخورد بامردم و رعایت تواضع و مراعات عدالت، ویژگی متقیان و اینکه چگونه توانستند از مواهب الهی بهره ببرند بدون اینکه گرفتار دنیاپرستی شوند و نیز در مورد مرگ بیاناتی آورده است. همچنین در مورد اهمیت حکومت مصر و در نهایت در مورد پیشوایان حق و ضلالت و خطر منافقان بیانات ارزشمندی را ارائه میکنند.)
«شما همگی تحت تعقیب مرگید، اگر بایستید شما را میگیرد و اگر بگریزید به شما میرسد. و بدانید مرگ از سایهتان به شما نزدیکتر و همراهتر است. مهر مرگ بر پیشانیتان زده شده است و طومار دنیا پشت سرتان برچیده میشود».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص549)
(و در اين عهدنامه او را به عدالت و برابرى بين مردم امر كرده پرهيزكارى و سختى مرگ و عذاب رستاخيز را يادآورى نموده، و در آخر او را به مخالفت هواى نفس و مواظبت نماز اندرز مىدهد)
«و شما راندههاى مرگ هستيد، اگر بايستيد شما را مىگيرد، و اگر از آن بگريزيد شما را مىيابد (چنانكه در قرآن كريم مىفرمايد: «أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ؛ يعنى هر جا بوده مرگ شما را دريابد اگر چه در قلعهها و حصارهاى بلند استوار باشيد») و مرگ از سايه شما بهشما همراهتر است (آنى از شما جدا نشود) مرگ به موهاى پيشانى شما بسته شده (از آن رهائى نمىيابيد) و دنيا از پى شما پيچيده ميشود (مانند بساطى است كه پس از گذشتن شخص آن را مىپيچند».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، صص889 و890)
شروح
«و شما مردم دنبال شده مرگ هستيد، يعنى همان طورى كه صياد صيد خود را تعقيب مىكند تا او را بگيرد، مرگ نيز همواره در تعقيب شما است. اگر در سرزمين خود بمانيد، مرگ شما را مىگيرد و اگر به سرزمينى ديگر بگريزيد و به عنوان سياحت به بلاد و كشورهاى ديگر برويد يا به استحكام بناها و تهيه سلاح و امثال آنها بپردازيد تا خود را از كشته شدن و مرگ ناگهانى حفظ كنيد، بىترديد باز هم مرگ به سراغتان خواهد آمد و فرار سودى نخواهد داشت.
مرگ از سايه با شما همراهتر و همگامتر است تا آنگاه كه وقت آن فرا رسد و شما را دربر بگيرد. اين جمله كنايه از نهايت نزديكى مرگ به انسان است.
مرگ به موهاى جلو سر شما بسته شده است، يعنى همانطور كه اگر چيزى به موى جلو سر كسى بسته شده باشد ملازم و همراه با اوست، مرگ نيز اين چنين همراه شماست.
و دنيا از پشت سر شما درهم پيچيده مىشود، يعنى گويى انسان در طومار درازى قرار گرفته كه هرچه از عمر او مىگذرد اين طومار نيز از پشت سر او پيچيده مىشود و انسان هرچه به جلو مىرود به آخر آن طومار نزديك مىگردد و اين روند همچنان ادامه دارد تا به پايان خود برسد».
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص33و34)
«و بعد به منظور اينكه آمادگى براى مرگ را بيشتر تاكيد كند مىفرمايد: «مرگ امرى حتمى است و گريزى از ملاقات آن نيست».
و براى انسانها كه مرگ به سرعت در تعقيبشان است كلمه «طرداء» را استعاره آورده تا نشان دهد كه آنها چون شكار، و مرگ مانند سواركارى كوشا در جستجوى آنان است.
مرگ به انسان از سايه به صاحبش همراهتر و نزديكتر است زيرا سايه گاهى كه آفتاب و روشنايى نباشد از صاحب سايه جدا مىشود اما مرگ هرگز از آدمى دست بردار نيست.
«الْمَوْتُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيكُمْ»
مرگ به موهاى اطراف پيشانى شما وابسته و گره خورده است، اين عبارت نيز كنايه از ملازمت و پيوسته همراه بودن انسان است و اشاره به آن است كه مرگ براى هر موجود زندهاى امرى حتمى و حكم و قضاى الهى است، و اين كه خصوص ناصيه را مورد ذكر قرار داده به اين دليل است كه به سبب موقعيت، عزيزترين و شريفترين عضو انسان است و هر كس بر آن تسلط يابد بهتر مىتواند انسان را در تصرف خود درآورد و بر او قدرت پيدا كند و خداوند در قرآن نيز به اين مطلب اشاره فرموده: «يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ»[1] و كلمه «طىّ» در نورديدن را براى دنيا و لحظههاى آن استعاره آورده است كه پيوسته آن را مىگذارند و از آن عبور مىكنند و آن را تشبيه به فرش و غير آن، كرده است كه پس از گذشتن از روى آن درهم پيچيده و جمع مىشود و اين كه فرموده است از پشت سر شما در نورديده مىشود منظور امرى ذهنى و تصورى است نسبت به آنچه در آينده و پس از مرگ به وسيله اعمالشان با آن روبهرو مىشوند، نه امرى حسى و مادى.
پس از آن كه بهطور مكرر از مرگ و حتميت وقوعش ياد كرد، با ذكر درهم پيچيده شدن دنيا، مطلب را مؤكد كرد».
(ترجمة شرح نهج البلاغه، ابن ميثم، ج4، صص733و734)
حکایت
حضرت سلیمان (علینبیناوآلهوعلیهالسلام)، در جمعی نشسته بودند.
ناگهان ملک الموت وارد شد، به شخصی سخت نگاه کرد، و رفت!
پس از رفتن فرشتۀ مرگ، آن شخص از حضرت سلیمان (علینبیناوآلهوعلیهالسلام)، پرسید: « این چهکسی بود که اینگونه به من نگاه کرد»؟
حضرت سلیمان (علینبیناوآلهوعلیهالسلام) فرمودند: « ملک الموت بود».
آن شخص ترسید ملک الموت جانش را بستناد؛ به همین جهت از حضرت سلیمان (علینبیناوآلهوعلیهالسلام) درخواست کرد که بهباد فرمان دهد او را به هندوستان ببرد، و سلیمان (علینبیناوآلهوعلیهالسلام) چنین کرد.
زمانیکه ملک الموت بازآمد سلیمان (علینبیناوآلهوعلیهالسلام) پرسید: «چرا چنان تیز بهآن مرد نگریستی و او را ترساندی»!؟
ملک الموت پاسخ داد: «خدا مرا فرمان داده بود، تا یک ساعت دیگر جان او را درهندوستان بستانم، در شگفت شدم، که وقتی وی اینجاست چگونه جانش را در هندوستان بستانم!
من هرچه خدا فرمان بدهد را انجام میدهم به هندوستان رفتم و او را آنجا دیدم و جانش را گرفتم».[15]
واژه کاوی
9 مورد از ماده «طرد» در نهج البلاغه آمده است.[9]
«مَعْقُودٌ» یعنی بسته شده و محکم گردیده.[12]
تفاوت «عقد» و «عهد»:
«عقد»، بهمعنى اعتماد و اطمینان سخت و استوار است، و حتماً ميان دو نفر، بسته میشود؛ اما «عهد»، ممكن است مربوط به يك نفر باشد.[13]
نکتهها و پیامها
1. مرگ، امرى حتمى است و راه گريزى از آن وجود ندارد (وَ أَنْتُمْ طُرَدَاءُ الْمَوْتِ إِنْ أَقَمْتُمْ لَهُ أَخَذَكُمْ وَ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنْهُ أَدْرَكَكُمْ).
2. مرگ نسبت به انسان، بسیار نزدیک و همراه اوست (وَ هُوَ أَلْزَمُ لَكُمْ مِنْ ظِلِّكُمْ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيكُمْ).
3. هرچقدر از عمر انسان میگذرد، به پایان زندگی و زمان مرگش نزدیکتر میشود (وَ الدُّنْيَا تُطْوَى مِنْ خَلْفِكُمْ).
4. امیرمؤمنان علی (علیهالسلام) میفرمایند: «إِذَا كُنْتَ فِي إِدْبَارٍ وَ الْمَوْتُ فِي إِقْبَالٍ، فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَى؛ هرچه مسیر زندگی را پشت سر میگذاری، مرگ به تو نزدیک میشود، پس دیدار با مرگ چه شتابان خواهد بود».[14]
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی
· سزاوار است، انسان مؤمن، ازمرگ نهراسد؛ همچنین با انجام اعمال پسندیده و دوری از محرمات، همواره برای رفتن به سرای باقی آماده باشد.
نویسنده
جمعی از راویان
چکیده
نهجالبلاغه، اثری بیبدیل و گرانسنگ در گنجینه معارف اسلامی، مجموعهای است از خطبهها، نامهها و کلمات قصار امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) که توسط دانشمند برجسته، سید رضی، در اواخر قرن چهارم هجری گردآوری شده است. این کتاب نه تنها به عنوان یک متن دینی و منبع الهامبخش برای مسلمانان، بهویژه شیعیان، شناخته میشود، بلکه به لحاظ ادبی و بلاغی نیز یکی از شاهکارهای زبان عربی به شمار میرود و جایگاهی رفیع در ادبیات جهان دارد. نهجالبلاغه، بازتابی ژرف از اندیشههای بلند، روح متعالی و دغدغههای انسانی امیرالمؤمنین(علیهالسلام) است که در دوران پرفراز و نشیب خلافت و زندگی ایشان بیان شده است.
این مجموعه ارزشمند به سه بخش اصلی تقسیم میشود:
1. خطبهها: این بخش شامل سخنرانیها و خطبههایی است که امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در مناسبتهای گوناگون، مانند نمازهای جمعه، اعیاد، میدانهای نبرد و یا در پاسخ به وقایع سیاسی و اجتماعی ایراد فرمودهاند. مضامین این خطبهها بسیار متنوع است و از عمیقترین مباحث توحیدی و خداشناسی، وصف خلقت جهان و انسان، تبیین صفات پرهیزکاران و منافقان، تا تحلیل مسائل سیاسی، اجتماعی، نظامی و ارائه راهکارهای حکومتی را در بر میگیرد. بلاغت شگفتانگیز، تصویرسازیهای بدیع و قدرت نفوذ کلام در این خطبهها، شنونده و خواننده را مسحور میسازد.
2. نامهها: این بخش دربرگیرنده نامههایی است که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به کارگزاران، فرماندهان نظامی، دشمنان و یا دوستان خود نگاشتهاند. مشهورترین این نامهها، عهدنامه مالک اشتر است که به مثابه منشوری جامع و بینظیر برای حکومتداری عادلانه و انسانی شناخته میشود. در این نامهها، اصول مدیریت، رهبری، عدالت اجتماعی، حقوق شهروندی، اخلاق کارگزاران و نحوه برخورد با مردم با دقتی بیمثال تبیین شده است. نامهها پنجرهای به سوی مدیریت و سیاستورزی علوی میگشایند.
3. کلمات قصار (حکمتها): این بخش شامل جملات کوتاه، پرمغز و حکیمانهای است که هر یک دریایی از معرفت و پند را در خود جای دادهاند. این حکمتها، که تعداد آنها به صدها میرسد، به موضوعات گوناگون اخلاقی، تربیتی، اجتماعی، اعتقادی و عملی میپردازند و میتوانند راهنمایی کارآمد برای زندگی فردی و اجتماعی باشند. سادگی در عین عمق، و ایجاز در کنار جامعیت، از ویژگیهای بارز این کلمات نورانی است.
محورهای اصلی اندیشه در نهجالبلاغه را میتوان در چند حوزه کلیدی خلاصه کرد:
• خداشناسی و جهانبینی: تبیین ژرف و بیمانند از توحید، صفات الهی، نظام آفرینش و هدفمندی آن، مرگ و معاد، که بینشی عمیق نسبت به هستی و جایگاه انسان در آن ارائه میدهد.
• عدالت و حکومت: تأکید بیوقفه بر لزوم برپایی عدالت در تمامی سطوح جامعه، وظایف حاکمان در برابر مردم، حقوق متقابل دولت و ملت، و ارائه الگویی بینظیر از حکومتداری مبتنی بر تقوا و خدمت.
• اخلاق و تربیت: دعوت به خودسازی، تهذیب نفس، کسب فضایل اخلاقی مانند تقوا، صداقت، شجاعت، صبر، و دوری از رذایل، با هدف رسیدن به کمال انسانی.
• شناخت دنیا و آخرت: ارائه تصویری واقعبینانه از دنیا به عنوان گذرگاهی برای رسیدن به حیات جاودان آخرت و هشدار نسبت به دلبستگیهای فریبنده آن.
نهجالبلاغه، تنها یک کتاب تاریخی یا مجموعهای از پند و اندرز نیست، بلکه کتابی زنده و پویاست که پیامهای آن برای انسان امروز نیز راهگشا و الهامبخش است. ترجمه حاضر که توسط استاد حسین انصاریان انجام شده، کوششی است برای ارائه متنی روان و دقیق از این اقیانوس بیکران معرفت به مخاطبان فارسیزبان، تا بتوانند از آموزههای آن در مسیر رشد و تعالی بهرهمند گردند. مطالعه و تأمل در نهجالبلاغه، فرصتی برای آشنایی با اوج بلاغت کلام، عمق اندیشه دینی و سیره عملی بزرگمردی است که الگوی تمامعیار انسان کامل به شمار میرود.
هشتگ
#نهج_البلاغه #امام_علی #کلمات_قصار #خطبه_نهج_البلاغه #نامه_امام_علی #حکمت_اسلامی #معارف_دینی #عدالت #حکومت_الهی #قرآن #اخلاق_اسلامی #عرفان #توحید #قرآن_و_نهج_البلاغه #آفرینش #پیامبران #مدیریت_اسلامی #حقوق_انسان #جامعه_اسلامی #اصلاح_اجتماعی #دنیازدگی #هدایت #تدبیر #دانش_اسلامی #سبک_زندگی_اسلامی #رهبری #پژوهش_دینی
نویسنده
سیده ز. شیرازی
چکیده
کتاب «حدیث غربت» با نگاهی تحلیلی به وقایع مهم صدر اسلام بهویژه پس از رحلت پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآله) میپردازد و به تبیین غربت و مظلومیت امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در فرآیند شکلگیری خلافت و حکومت اسلامی میپردازد. در ابتدای اثر، مسئله ضرورت رجوع به برهان و استدلال در دینورزی و فهم وقایع تاریخی تأکید شده و سپس نقش تعصب، پیروی از اکثریت و انگیزههای سیاسی در تغییر سرنوشت امت روشن میشود.
کتاب، انحراف از مسیری که پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) برای رهبری جامعه تعیین کرده بود را یکی از مهمترین عوامل غربت امیرالمؤمنین(علیهالسلام) میداند و با شواهد متعدد، اثبات میکند که او با وجود جایگاهی بینظیر علمی و معنوی، عملاً از مدیریت جامعه کنار گذاشته شد. موضعگیریهای امیرالمؤمنین(علیهالسلام) چه در قالب سکوت، چه در قالب اعتراض و روشنگری، همواره متکی به وظیفه الاهی و حفظ مصالح اسلام دانسته شده است.
در ادامه، نویسنده با بررسی سرفصلهایی مانند حکومت ابوبکر، عمر و عثمان، نحوه به قدرت رسیدن آنها و عملکردشان در تعامل با احکام اسلام و اهلبیت(علیهمالسلام) را مورد نقد قرار میدهد. در این مسیر، تحرکات سیاسی از جمله شوری ششنفره، شوراهای پشتپرده و رفتارهای خشونتآمیز برخی صحابه در حذف اهلبیت(علیهمالسلام) از صحنه سیاسی بهروشنی تحلیل شده است.
اثر حاضر علاوه بر بازخوانی تاریخی، به انگیزهها، گفتارها و عملکرد چهرههای اصلی واقعه اشاره دارد و نشان میدهد که تأکید امیرالمؤمنین(علیهالسلام) بر صبر و مدارای هوشمندانه، همواره برخاسته از بصیرت و درک عمیق شرایط زمانه بوده و هدفی جز حفظ اصل دین و حقیقت اسلام نداشته است. همچنین کتاب بر این نکته پافشاری میکند که دوری جامعه از معیارهای الاهی سبب لطمه خوردن به عدالت، گسترش بدعتها و کاهش معنویت در اجتماع شد.
در نهایت، «حدیث نهایی» غربت امیرالمؤمنین(علیهالسلام) را نه صرفاً عزلت یک فرد بلکه نشانهای از بحران هویت و انحراف جامعه اسلامی از مسیر نبوی میداند؛ و خواننده را به تامل در سرنوشت امت و اهمیت بازگشت به معیارهای اصیل دینی فرا میخواند.
هشتگ
#حدیث_غربت #امیرالمؤمنین_علیهالسلام #غربت #شقشقیه #سقیفه #تاریخ_اسلام #رحلت_پیامبر #غصب_خلافت #اهل_بیت #عدالت #سیاست_اسلامی #وصایت #تحریف #وحدت_اسلامی #مصیبت #روشنگری #صبر #برهان
نویسنده
شیخ عباس قمی
چکیده
کتاب «شرح حکم نهج البلاغه» نوشته شیخ عباس قمی، شرح و تفسیر آموزهها و حکمتهای برجسته امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در قالب جملاتی کوتاه و پرمغز است. نویسنده در این اثر تلاش میکند تا هر یک از احکام و نکتههای اخلاقی و تربیتی را که امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در نهجالبلاغه بیان فرموده است، با زبانی روان و تفسیرهایی روشن و کاربردی برای مخاطب امروز باز کند. این کتاب فراتر از ترجمه، به تبیین لایههای معنایی، واژگان دشوار، و تلاقی سخنان امیرالمؤمنین(علیهالسلام) با آموزههای قرآنی و روایی میپردازد؛ به نحوی که دستمایه تعمق اخلاقی و رفتاری شود.
در ابتدای کتاب، نویسنده اهمیت طمع را از نگاه امیرالمؤمنین(علیهالسلام) بررسی میکند و بیان میکند که طمع انسان را به فقر دائمی و سقوط شخصیت سوق میدهد. تاکید میشود که حفظ عزت نفس و بینیازی از دیگران، اصلی مهم در سلوک دینی و اجتماعی است. همچنین، از شکایت بردن از مصائب روزگار نزد مردم برحذر میدارد و بیان میکند که شکایت نزد دوستان موجب آزردگی خاطر آنان و نزد دشمن موجب خوشحالی آنها میشود؛ از اینرو انسان باید صبر، رازداری و قناعت را پیشه خود سازد تا سلامت روحی و اجتماعی خود را حفظ کند.
در بخشهایی از کتاب، به توصیف شگفتیهای آفرینش انسان پرداخته میشود؛ اینکه ساختار بدن و حواس انسان هر یک نشانهای از حکمت الهی است و باید با دقت و خردورزی به آن بنگریم. شیخ عباس قمی در توضیح حکمتهای وجودی، به مضامین نهجالبلاغه تکیه میکند و نقش بینایی، شنوایی، گفتار و نفس کشیدن را نشانهای از قدرت و علم بیپایان خدای متعال میداند.
یکی از نکات کلیدی، پرداختن به مفهوم زهد واقعی است که امیرالمؤمنین(علیهالسلام) بر پنهان داشتن زهد و دوری از نشان دادن آن به دیگران تاکید دارد؛ چرا که نمایش زهد، ارزش آن را از بین میبرد و اخلاص را خدشهدار میکند. همچنین توصیه میشود انسان در برابر سختیها و بیماریها شکیبا باشد، خود را سالم و امیدوار نشان دهد و رفتار ظاهریاش را تحت تاثیر مشکلات قرار ندهد.
کتاب بسیاری از مفاهیم حکمتآمیز امیرالمؤمنین(علیهالسلام) درباره دنیا، مرگ، آزمایشهای زندگی، مقام انسان و ارزشهای اجتماعی را تحسین و تفسیر میکند؛ هر جا که لازم باشد از منابع روایی و شرحهای معتبر بهره میبرد تا فهم عمیقتر و دقیقتری به مخاطب ارائه دهد. نویسنده هرگز معنای کلام امیرالمؤمنین(علیهالسلام) را تغییر نمیدهد و تلاش میکند ضمن وفاداری به متن اصلی، فهم آن را برای خوانندگان امروز سادهتر و کاربردیتر سازد.
در نهایت، این اثر باعث میشود مخاطب با بنیانهای اخلاقی، اجتماعی و معنوی نهجالبلاغه و عمق اندیشههای امیرالمؤمنین(علیهالسلام) آشنا شود و دریابد که سخنان آن حضرت نه تنها راهنمای فردی، که نقشه راهی برای ساختار جامعهای مطلوب و انسانی است.
هشتگ
#امیرالمؤمنین_علیهالسلام #نهج_البلاغه #حکمت #اخلاق #زهد #طمع #قناعت #صبر #آزمایش_دنیا #تربیت_نفس #انسان_و_خدای_متعال #حکمت_الهی #معرفت_انسانی #سلامت_روح #نصیحت #سخنان_جاودان #تفسیر_نهج_البلاغه #آموزه_های_امیرالمؤمنین #شرح_شیخ_عباس_قمی #اخلاق_اسلامی
نویسنده
علامه مجلسی
چکیده
این کتاب با رویکردی تحلیلی و پژوهشی به جنبههای معنوی، اخلاقی و اجتماعی سخنان امیرالمؤمنین(علیهالسلام) میپردازد و ابعاد مختلف شخصیت والای ایشان، از جمله آموزههای خردمندانه، عدالتمحوری، زهد، شجاعت و دعوت به تعقل را برجسته میسازد. نویسنده در شرح هر خطبه یا نامه تلاش میکند زمینههای تاریخی، اهداف اصلی و پیامهای انسانی نهفته در کلام ایشان را آشکار کند تا خواننده درک مکمل و عمیقی از مفاهیم پیدا کند. این تفسیرها معمولاً به ارتباطات محتوایی با قرآن و سنت نبوی(صلی الله علیه و آله) اشاره دارد و همچنین به نقدها و سؤالات محتمل نیز پاسخ داده است.
در بخشهای مربوط به رسائل و حکمتها، ساختار کتاب به بیان آموزههای مدیریتی و اخلاقی امیرالمؤمنین(علیهالسلام) اختصاص یافته و اهمیت صداقت، عدالت، مسئولیتپذیری و ارزشهای انسانی را در حکومت و روابط اجتماعی توضیح داده است. تحلیلهای علامه مجلسی عمدتاً ناظر به کاربست عملی دستورات و توصیههای اخلاقی در زندگی فردی و اجتماعی است و تلاش میشود آثار و نتایج تربیتی و عرفانی این سخنان مورد توجه قرار گیرد.
در مجموع، این کتاب تصویری روشن و پژوهشی از فضایل، معارف الهی و حقایق تاریخی دوران امیرالمؤمنین(علیهالسلام) ارائه میدهد و میکوشد مخاطب را با حکمتهای جاودان و جهانشمول آن حضرت آشنا کند، به طوری که بهرهگیری از آن اصول، سبب تعالی فکری، رشد معنوی و تحقق عدالت در جامعه خواهد شد. این اثر برای پژوهشگران و علاقهمندان به علوم اسلامی منبعی ارزنده و قابل اعتماد محسوب میشود.
هشتگ
#امیرالمؤمنین_علیهالسلام #نهج_البلاغه #شرح_مجلسی #سخنان_علوی #معارف_اسلامی #تعلیمات_اخلاقی #حکمت_اسلامی #عدالت_اجتماعی #کلام_وحی #فضیلت_و_زهد #تاریخ_اسلام #بلاغت_علوی #اندیشه_توحیدی #سیره_پیشوایان #معنویت #تفسیر_علوم_اسلامی #الهیات #مدیریت_اسلامی #اخلاق_سیاسی
نویسنده
ابن ابی الحدید
چکیده
کتاب «شرح نهج البلاغه» ابن ابی الحدید یکی از بزرگترین و جامعترین آثار تفسیری در تاریخ اسلام است که به صورت کامل و با رویکردی تحقیقی و انتقادی به تبیین خطبهها، نامهها و کلمات حکمتآمیز امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در نهج البلاغه میپردازد. ابن ابی الحدید، ادیب و متکلم برجسته قرن هفتم هجری، با تسلط بر ادبیات، تاریخ، فلسفه، کلام و فقه، نهج البلاغه را نه فقط در سطح لغوی و بلاغی، بلکه در بستر تاریخی و فکری عصر امیرالمؤمنین(علیهالسلام) بررسی کرده است.
او با مراجعه به منابع متعدد از اهل سنت و شیعه، باورها و اختلافات کلامی را بیان و نقد میکند و در بسیاری مواقع با انصاف علمی، دیدگاههای گوناگون را واکاوی میکند. علاوه بر شرح و توضیح آیات و مفاهیم، ابن ابی الحدید به ریشهیابی بسیاری از حوادث تاریخی، چگونگی شکلگیری فرقهها، تبیین جایگاه امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در تاریخ اسلام، نقد و بررسی طلحه و زبیر، عثمان، معاویه و دیگر شخصیتهای محوری میپردازد و مسائل بنیادین کلامی مانند توحید، عدل، امامت، جبر و اختیار، جایگاه علم، معرفت و اخلاق را به تفصیل تشریح میکند.
او نهج البلاغه را حلقه اتصال معارف ناب اسلامی، حکمت و سیاست علوی با دغدغههای روزگار میداند و همواره تلاش میکند آموزههای عمیق آن را به زبان ساده برای مخاطب شرح دهد. این اثر فقط یک شرح ساده نیست، بلکه گنجینهای از فرهنگ، معارف و آگاهی تاریخی است که هم در میان محققان شیعه و هم اهل سنت مورد احترام است و هنوز به عنوان اثری بیبدیل برای فهم دقیق شخصیت امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، جایگاه او در اسلام و آموزههای بنیادین نهج البلاغه شناخته میشود.
شرح ابن ابی الحدید، علاوه بر آشنایی با نهج البلاغه، دریچهای به شناخت و نقد جامعه اسلامی نخستین، تحولات پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله)، و بررسی عمیق ریشههای اختلاف امت اسلامی نیز باز میکند و همواره یکی از منابع اصلی پژوهش در تاریخ، کلام، سیاست و اخلاق اسلامی است.
هشتگ
#نهج_البلاغه #شرح_نهج_البلاغه #ابن_ابی_الحدید #امیرالمؤمنین #کلام_اسلامی #تاریخ_اسلام #فلسفه_اسلامی #امامت #عدالت #حق_طلبی #حکومت_علوی #جامعه_اسلامی #حکمت_اسلامی #مبانی_معرفت #انصاف_علمی #رهبر_الهی #تحولات_سیاسی #انتقاد_خلفا #تفسیر_تاریخی #شخصیت_امیرالمؤمنین #عدالت_اجتماعی #ادبیات_عربی #توحید #انسان_در_اسلام #اخلاق_سیاسی #علم_دینی #روش_تحقیقی #فرهنگ_اسلامی #اندیشه_اسلامی #اختلافات_کلامی
نویسنده
عباس عزیزی
چکیده
کتاب «داستانهایی از مصائب و کرامات حضرت رقیه(علیهاالسلام)» نوشته عباس عزیزی، روایتی تأملبرانگیز و تلخ از سرگذشت حضرت رقیه(علیهاالسلام)، دختر خردسال امام حسین(علیهالسلام)، و حوادث پس از عاشورا است. در این اثر، نویسنده با زبانی ساده به شرح غم بزرگ خانواده اهلبیت(علیهمالسلام) به ویژه حضرت زینب(سلاماللهعلیها) میپردازد که چگونه رنجهای اسارت و داغ جدایی از حضرت رقیه(علیهاالسلام) کمر او را خم کرد و مویش را سپید ساخت. یاد حضرت رقیه(علیهاالسلام) همواره با اشک و سوز دل با حضرت زینب(سلاماللهعلیها) باقی بود و داغ سخت شهادت این کودک معصوم در خرابههای شام برای او فراموشنشدنی شد.
یکی از جانکاهترین بخشهای کتاب، روایت لحظاتی است که کودکان اسیر اهلبیت(علیهمالسلام) با دیدن محبت خانوادههای شامی نسبت به فرزندانشان، در غربت و بیپناهی به حضرت زینب(سلاماللهعلیها) پناه میبرند و با لحن کودکانه میپرسند: «مگر ما خانه نداریم؟ مگر بابا نداریم؟» این جملات کوتاه، اوج فقدان و سختی اسارت را نشان میدهد و عمق اندوه و مظلومیت کودکان اهلبیت(علیهمالسلام) را به تصویر میکشد.
در بخش دیگری از کتاب، صحنه غسل دادن پیکر حضرت رقیه(علیهاالسلام) شرح داده میشود. زنی که مسئول غسل دادن بود، با دیدن نشانههای کبودی و جراحت بر بدن این کودک، سرگشته میشود و علت را میپرسد. حضرت زینب(سلاماللهعلیها) پاسخ میدهد که این آثار، نتیجه بیماری نیست بلکه نشانههای تازیانه و ضربههایی است که دشمنان در مسیر اسارت به حضرت رقیه(علیهاالسلام) وارد کردهاند. شرح این صحنهها، عمق مظلومیت حضرت رقیه(علیهاالسلام) را آشکار میکند و مصیبت اهلبیت(علیهمالسلام) در اسارت را به روشنی بیان میدارد.
نگاه کتاب به کرامات حضرت رقیه(علیهاالسلام) و اثرگذاری معنوی او در میان دوستداران خاندان پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) به شکل ضمنی بیان شده و رنجهای این کودک، نقش مهمی در تبیین چهره عاطفی و انسانی واقعه کربلا دارد. در همه بخشها، نویسنده بر مقام معنوی اهلبیت(علیهمالسلام) و پیوند عمیق آنان با خدای متعال تأکید میکند و سرگذشت حضرت رقیه(علیهاالسلام) را به عنوان الگویی از صبر و مظلومیت و جلوهای از رحمت و شفقت الهی معرفی مینماید. همچنین همه مطالب کتاب، مبتنی بر منابع روایی و با رعایت امانت در نقل وقایع نگاشته شده و توجه خاصی به پرداخت جنبههای انسانی و عاطفی داستان دارد. در مجموع، این اثر با روایتی پیوسته و ادبی، مخاطب را با عمق مصائب و کرامات حضرت رقیه(علیهاالسلام) آشنا میسازد و از خلال آن، گوشهای از حقانیت، صبر و نورانیت اهلبیت(علیهمالسلام) را برای علاقمندان و پژوهشگران علوم دینی تبیین میکند.
هشتگ
#حضرت_رقیه_علیهاالسلام #کربلا #عاشورا #اهل_بیت #مصائب_اهل_بیت #شام_و_اسارت #حضرت_زینب_سلام_الله_علیها #شهادت_کودکانه #غم_اهل_بیت #کرامات_حضرت_رقیه #دختر_امام_حسین #حسین_بن_علی #یتیمان_کربلا #محبت_دینی #سیره_اهل_بیت #علوم_اسلامی #مرگ_و_شهادت #بازماندگان_کربلا #تاریخ_اسلامی #پژوهش_دینی
نویسنده
حبیبالله احمدی
چکیده
کتاب «همسران امام حسین(علیهالسلام)» نوشته حبیبالله احمدی با هدف بررسی ابعاد خانوادگی و نقش همسران امام حسین(علیهالسلام) نگاشته شده است. نویسنده در مقدمه تأکید میکند که زندگی رهبران دینی و خانواده آنان همواره مورد توجه پژوهشگران بوده است، زیرا این ابعاد نقش مهمی در روند تاریخ اسلام و فرهنگ شیعی ایفا میکند. به همین خاطر، شناخت دقیق همسران امام حسین(علیهالسلام)، شرایط زندگی و ابعاد تاریخی آنها ضرورتی علمی به شمار میرود.
در بخشهای اصلی کتاب، نویسنده تاریخچه و اسامی همسران امام حسین(علیهالسلام) را از منابع روایی و تاریخی استخراج کرده و بیان میکند که اکثر منابع معتبر پنج یا شش همسر برای حضرت ذکر نمودهاند. هر یک از این بانوان نقشهای خاص خود را در حیات خانوادگی و اجتماعی امام ایفا کردهاند. برای نمونه، لیلا به عنوان مادر علی اکبر، در تاریخ ذکر شده و درباره نقش و حضور او در واقعه کربلا اختلاف نظرهایی وجود دارد. دیگر بانوان، از جمله شهر بانو که بسیاری از منابع شیعه و سنی از او به عنوان مادر امام سجاد(علیهالسلام) یاد میکنند، فاطمه و ام اسحاق نیز مورد بررسی دقیق قرار گرفتهاند. نویسنده اشاره میکند که درباره شهر بانو، روایات متعددی وجود دارد و حتی در نام، زمان ازدواج و زندگی او در منابع تفاوتهایی دیده میشود. به همین دلیل تأکید میشود که در بررسی این موضوعات باید به دقت علمی و نقد منابع تاریخی توجه کرد.
کتاب، ذکر میکند که بسیاری از روایات تاریخی درباره همسران امام حسین(علیهالسلام) از سوی محدّثان شیعه و اهل سنت مورد نقل قرار گرفته و در منابع معتبر اسلامی ثبت شده است. با این حال، همین روایتها گاه با گزارشهای متفاوت و حتی متناقض همراه است. از این رو، نویسنده سعی کرده بر پایه معتبرترین منابع و با تحلیل محتوای تاریخی، تصویری منسجم و نزدیک به واقعیت از زندگی این بانوان و نسبت آنها به امام ارائه دهد.
در نتیجه، مطالعه این اثر به پژوهشگر کمک میکند با تسلط بیشتر و شناختی عمیقتر نسبت به خانواده امام حسین(علیهالسلام) و جایگاه بانوان خانواده ایشان، به فهم دقیقتر حوادث تاریخی به ویژه عاشورا و پیامدهای فرهنگی و معنوی آن دست یابد. احمدی بر اهمیت دقت در نقل و بررسی منابع تاریخی تاکید دارد و اذعان میکند که رمز موفقیت پژوهش در این حوزه، توجه به جزئیات تاریخی و روایی و پرهیز از افراط و تفریط است. کتاب، نقش همسران امام حسین(علیهالسلام) را به عنوان حلقهای مهم در انتقال ارزشها و مفاهیم الهی در تاریخ اسلام و اندیشه شیعه تبیین میکند، بدون آنکه از دقت علمی در نقد روایات و شواهد غافل شود.
هشتگ
#امام_حسین_علیه_السلام #همسران_امام_حسین #شهر_بانو #لیلا_مادر_علی_اکبر #تاریخ_شیعه #خانواده_امام_حسین #کربلا #ام_اسحاق #فاطمه #ام_عبدالله #عاشورا #زن_در_تاریخ_اسلام #اهل_بیت_علیهم_السلام #تحلیل_منابع_تاریخی #پژوهش_اسلامی #ازدواج_در_اسلام #سلسله_امامت #امام_سجاد_علیه_السلام #زن_و_نقش_اجتماعی #هویت_تاریخی #شیعه #مطالعات_عاشورا #میراث_فرهنگی_شیعه
نویسنده
بهاءالدین قهرمانینژاد
چکیده
این اثر با تمرکز بر زندگانی دو بانوی بزرگ اسلام، نجمه خاتون و خیزران، نقش تأثیرگذار آنان را در تاریخ تشیع و تربیت فرزندان پیشوای الهی برجسته میکند. نویسنده با استناد به منابع روایی و تاریخی، به معرفی ویژگیهای اخلاقی، معنوی و تربیتی این بانوان میپردازد و تأثیر محیط، خانواده و شرایط اجتماعی را بر شکلگیری شخصیت امامان معصوم(علیهمالسلام) تبیین میکند.
نجمه خاتون که مادر امام رضا(علیهالسلام) است، زنی دانا، باایمان، بردبار و واجد مراتب معنوی وصفناپذیر شناخته میشود که محیط خانواده و تربیت او، نقشی پایهای در پرورش شخصیت و سیرۀ امام داشته است. خیزران نیز با فضل، دوراندیشی و تقوا، زمینهساز پرورش امام جواد(علیهالسلام) میشود و مصداقی از زنان صالح و اثرگذار در تاریخ اسلام معرفی میگردد.
کتاب نشان میدهد که این دو بانوی والا مقام، فراتر از نقش مادرانه، حامل ارزشهای پایدار معرفتی و فرهنگی بودهاند که در حفظ و انتقال آموزههای اهلبیت(علیهمالسلام) به ویژه در دورههای دشوار سیاسی، کلیدی و الهامبخش بودهاند. نویسنده با تمرکز بر جزئیات تاریخی و فضیلتهای انسانی این زنان، تبیین میکند که نقش مادران در شکلگیری شخصیت معنوی و اجتماعی امامان، نه تنها در دوره خود بلکه در سیرۀ تربیتی و معرفتی شیعه همواره قابل تامل و الگوبرداری است.
در مجموع، کتاب «زنان اسوه (15)» در پی اثبات این مطلب است که ارتقاء معنوی و رشد بالنده فرزندان اهلبیت(علیهمالسلام) بدون نقش فعال، هوشمندانه و فداکارانه مادران امکانپذیر نبوده و معرفی این زنان به مثابه الگویی برای زنان امروز، امری جدی و حیاتی است.
هشتگ
#نجمه_خاتون #مادر_امام_رضا #خیزران_خاتون #مادر_امام_جواد #مادران_مکتب_شیعه #سیره_اهل_بیت #تربیت_معصومان #نقش_زن_در_تاریخ_اسلام #امیرالمؤمنین_علیهالسلام #معرفت_مادرانه #زنان_فرهیخته_تشیع #الگوهای_زن_مسلمان #تاریخ_اسلامی #زن_در_خانواده_اهل_بیت
نویسنده
مصلحالدین مهدوی اثری
چکیده
کتاب «یاران باوفای حسین(علیهالسلام)» نوشته مصلحالدین مهدوی اثری پژوهشی درباره اصحاب منتخب و فداکار امیرالمؤمنین(علیهالسلام) (صلاللهعلیهوآله) در واقعه عاشورا است. نویسنده با تکیه بر منابع تاریخی و روایی، اهمیت و جایگاه بینظیر یاران سیدالشهدا در روز عاشورا را با زبانی علمی و عاطفی توصیف میکند. او ابتدا با ذکر این نکته آغاز میکند که از ابتدای آفرینش تا قیام قیامت، جدال حق و باطل همواره ادامه داشته و واقعه عاشورا نقطه اوج این نبرد در تاریخ انسانیت است؛ ماجرایی که در آن، پاکبازترین یاران حق در کنار امام خویش تا پای جان ایستادگی کردند.
مؤلف شرح میدهد که امیرالمؤمنین(علیهالسلام) (صلاللهعلیهوآله) چه جایگاه ویژهای برای یاران خود قائل بود و آنان را نهتنها از اصحاب پیامبر اکرم(صلاللهعلیهوآله) بالاتر میدانست، بلکه در کلام خود تصریح میکند که پس از اصحاب رسول خدا، یارانی به وفاداری و فداکاری اصحاب عاشورا وجود نداشته است. این یاران در شب عاشورا با معرفتی عمیق و عشقی بیپایان به حقانیت راه خویش، بیتردید آماده هر نوع فداکاری شدند و وفاداری خود را با جانفشانی به اثبات رساندند. نویسنده نمونههایی از سخنان و حالات این اصحاب را نقل میکند تا میزان ایمان و ایثار آنها روشنتر گردد.
کتاب، سپس به شناسایی و معرفی تکتک یاران اصلی و جانباختهی حضرت در کربلا میپردازد. شرح حال هر یک از این شهدا، داستانهای انگیزشی و آموزههای تربیتی ارزشمندی برای مخاطب به همراه دارد. نویسنده تلاش دارد مخاطب را با روح حماسی، ایمان استوار، وفاداری کمنظیر و اخلاق والا در میان اصحاب امیرالمؤمنین(علیهالسلام) (صلاللهعلیهوآله) آشنا کند. در بخشهایی نیز به نقش کودکان و نوجوانان حاضر در واقعه، شخصیتهای برجستهی اهل بیت، و زنانی که در کربلا همراه حضرت بودند یا حتی در میانه میدان جنگ کردند، اشاره میشود.
در کنار بیان نام شهدا، آمار دقیق از نفرات و جایگاه هر یک، ترکیب افراد از قریش و بنیهاشم، همچنین گروههایی که از سپاه دشمن جدا شده و به امام ملحق شدند نیز ارائه میگردد. نویسنده با ذکر اسامی، نسبتهای خانوادگی، نقشهای کلیدی و حتی سرنوشت برخی از شهدا بعد از عاشورا تصویر مستندی از واقعه و یاران باوفا ارائه میدهد.
اثر حاضر، ضمن وفاداری به متنهای تاریخی و روایی، تصویری روشن، مستند و سرشار از احساس همدلی از روز عاشورا و مقامات معنوی یاران حضرت و دلدادگی اصحاب نسبت به آرمانهای الهی سیدالشهدا ترسیم میکند. همچنین به محورهای اخلاقی، اجتماعی و معنوی این واقعه عظیم و تأثیر جاودانش بر فرهنگ تشیع و روحیه مقاومت، ایثار، وفاداری و آزادگی پرداخته میشود.
در انتها یادآوری میشود که نویسنده ضمن پرداختن به وقایع فرعی و افراد کمتر شناختهشده، همواره در تلاش است که مقام و فضیلت اصحاب را به نسل امروز منتقل کند و راه عاشورا را بهعنوان الگویی فرهنگی و تربیتی بنمایاند؛ الگویی که حقیقت ایمان، اراده و عشق به ولایت را در سختترین امتحانهای تاریخ، معنا میبخشد و زنده نگه میدارد.
هشتگ
#یاران_حسین #کربلا #عاشورا #امام_حسین #شهیدان_کربلا #وفاداری #ایثار #تاریخ_تشیع #امیرالمؤمنین #حق_و_باطل #شهدای_بنی_هاشم #اصحاب_حسین #حماسه_عاشورا #فرهنگ_شیعه #مقاومت #آزادگی #نهضت_حسینی #زن_در_کربلا #کودکان_کربلا #سیدالشهدا
نویسنده
چکیده
مجموعهی «منهاجالبراعة فی شرح نهجالبلاغه» تألیف آیتالله سید ابوالقاسم خوئی، از جامعترین و علمیترین شروح نهجالبلاغه در تاریخ معارف شیعه است. این اثر ارزشمند بر پایهی وفاداری کامل به متن اصلی و احترام به فضای کلام امیرالمؤمنین(علیهالسلام) (صلاللهعلیهوآله) تدوین شده و در بیستویک جلد، شرحی دقیق، روان و ژرف بر خطبهها، نامهها و کلمات قصار نهجالبلاغه ارائه میدهد.
نویسنده در مجلدات آغازین، اهمیت نهجالبلاغه و ضرورت شرح آن را تبیین میکند و سپس با بهرهگیری از مباحث لغوی، ادبی و بلاغی، ابزار مناسبی برای فهم بهتر سخنان امام فراهم میسازد. توجه جدی به صنایع بلاغی، واژهشناسی، تشبیه، استعاره و ساختار نحوی، پایهی کار اوست. استاد خوئی در کل اثر همواره به بستر تاریخی صدور هر سخن، زمینههای اجتماعی و فلسفی و ارتباط این کلام با قرآن و سنت پیامبر و اهلبیت(علیهمالسلام) توجه ویژه دارد.
با ورود به شرح خطبهها و نامهها، هر فراز با واکاوی دقیق معنا، ترجمه روان و تحلیل کلامی و تاریخی معرفی میشود و نه تنها به مباحث اعتقادی و فلسفی بنیادین چون توحید، عدل، جبر و اختیار، امامت، عصمت و قضا و قدر میپردازد، بلکه کارکردهای اخلاقی و اجتماعی برای انسان و جامعه معاصر را برجسته میسازد. استاد خوئی در بسیاری از بخشها با نقد آرای مفسران پیشین و تأکید بر کاربردپذیری نهجالبلاغه در زندگی، پیام کلام امام را فراتر از قالب ادبی، به منزلهی راهنمایی عملی برای تهذیب فرد و اصلاح جامعه ارائه میکند.
در مجلدات پایانی، شرح کلمات قصار و حکمتهای آخر نهجالبلاغه با همان دقت و انصاف ادامه مییابد و معانی ژرف تربیتی، اخلاقی، معنوی و اجتماعی آنها تبیین میشود. خوئی با استناد به قرآن، روایات و منابع فلسفی و کلامی، پیوند میان حکمت علوی و نیازهای فکری و معنوی عصر جدید را بهخوبی نمایان ساخته است. سراسر اثر بر تحکیم عقلانیت دینی، مسئولیت اخلاقی، خودسازی، قناعت، صبر، عزت نفس و توجه به عدالت اجتماعی مبتنی است و ادبیات روان، لحن آموزشی و تحقیق محور بودن آن راه را برای پژوهشگران و علاقهمندان نهجالبلاغه هموار میکند.
در نهایت، «منهاجالبراعة» نه فقط یک شرح و تفسیر صرف است، بلکه مرجعی زنده برای تعمیق معرفت دینی، الهامبخشی به اندیشه پژوهشی و اخلاق عملی، و پلی میان فهم سنت و نیازهای امروز جامعه اسلامی است؛ اثری بینظیر زیر لوای شخصیت و معارف جاودان امیرالمؤمنین(علیهالسلام).
هشتگ
#نهج_البلاغه #شرح_نهج_البلاغه #منهاج_البراعه #سید_ابوالقاسم_خوئی #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #حکمت_اسلامی #معرفت_علوی #اخلاق_دینی #کلام_شیعه #فلسفه_اسلامی #تاریخ_اسلام #ادبیات_عربی #پژوهش_شیعی #اصول_اعتقادی #حکومت_علوی #نامه_مالک_اشتر #تحلیل_بلاغی #تحلیل_لغوی #عدالت_اجتماعی #تفسیر_قرآن #روایات_اهل_بیت #مطالعات_دینی #علم_کلام #حکمت_عملی #اخلاق_اجتماعی #تربیت_اسلامی #تحلیل_تاریخی
نویسنده
شیخ کلینی (رحمتاللهعلیه)
چکیده
در مجموعه هشت جلدی «الأصول الکافی» تألیف شیخ کلینی (رحمتاللهعلیه)، بنمایههای اعتقادی، اخلاقی و فقهی مکتب تشیع بر محور روایات پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) و اهلبیت معصومین (علیهمالسلام) گردآوری شده است. این اثر ارزشمند، تصویری جامع و سلسلهوار از معارف اسلامی ارائه میدهد که زوایای مختلف زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی مؤمن را پوشش میدهد و همواره وفاداری به وحی و سنت اهلبیت (علیهمالسلام) را اساس قرار میدهد.
در آغازین جلد، موضوع اساسی عقل، نقش آن در هدایت انسان، و ارتباط بنیادین آن با ایمان، اخلاق و معنویت تبیین میشود و تأکید میگردد که فهم و عمل دینی بدون بهرهمندی از عقل و شناخت عمیق، راهگشا نیست. سپس وارد تقابل ایمان و کفر، نفاق و مراتب واقعی ایمان بر اساس عمل و معرفت میشویم؛ با این پیام که دینداری بر پایه رابطه قلبی و التزام عملی شکل میگیرد و عشق و پیوند با اهلبیت (علیهمالسلام) رکن جداییناپذیر ایمان واقعی است.
در جلدهای سوم و چهارم، احکام و آموزههای عملی دین شامل عبادات، مناسبات خانوادگی، اخلاق اجتماعی، حقوق اقتصادی و آداب معاشرت مورد بحث قرار میگیرد. این مطالب نشان میدهند که اسلام نهتنها به جنبههای فردی معنویت، بلکه به نظمدهی مناسبات اجتماعی، برقراری عدالت، صلح و پیشرفت اخلاقی جامعه اهتمام جدی دارد.
در میانه و اواخر این مجموعه، به تدریج وارد حوزه قوانین جزایی، دیات، حدود، قصاص و نحوه برخورد شریعت با جرائم و منازعات میشویم. در کنار این مباحث، همواره توصیه به رأفت، گذشت، عقلانیت در اجرا و توجه به مقاصد عالیه شریعت دیده میشود تا عدالت با لطافت اخلاقی و رعایت مصالح اجتماعی همراه باشد.
در جلدهای پایانی، محور توجه به احکام خانواده، روابط عاطفی و حقوقی اعضای آن، مسائل اقتصادی، وصیت، ارث و معاملات است. درسهای اخلاقی و تربیتی برجستهای نیز ارائه میشود که بر اهمیت تهذیب نفس، تواضع، انصاف، امانتداری، توکل، حسن معاشرت و همکاری اجتماعی تأکید دارد. در نهایت، کتاب با بیان مجموعهای از آموزههای اخلاقی، توصیههای تربیتی، نکات معرفتی و حکمتهای عملی، سیمای یک انسان مؤمن و جامعه آرمانی شیعی را ترسیم میکند.
«الأصول الکافی» افزون بر ارائه احکام و معارف ناب، با پیوند عقل و نقل، و همراه ساختن اخلاق و شریعت، دایرةالمعارفی بیبدیل از اسلام اصیل و معارف اهلبیت (علیهمالسلام) را پیش روی شیفتگان حقیقت قرار داده است. مطالعه این اثر، مخاطب را با ابعاد ژرف خردورزی، ایمان، عمل صالح، اخلاص، معنویت و زندگی الهی در افق اندیشه شیعی آشنا میسازد و الگویی برای زیست معنوی و مسئولانه در پهنه فرد و جامعه پدید میآورد.
هشتگ
#عقل_و_جهل #ایمان_و_کفر #احکام_عبادی #اخلاق_اسلامی #خانواده_در_اسلام #عدالت_اجتماعی #حقوق_انسان #احکام_اقتصادی #حدود_و_دیات #تعلیم_و_تربیت #امانتداری #محبت_اهل_بیت_علیهمالسلام #تهذیب_نفس #توحید #نبوت #امامت #معاد #حکمت_عملی #روابط_اجتماعی #سبک_زندگی_شیعی
ترجمهها
(و این نامه از نامههای خوب و پسندیده است)
«بنابر آنچه گفته شد تو، سخنان صاحب غرضان و مفسدان و منحرفان از حق را، فروگذار؛ پس به راستی، ما برگزيدگان و مخصوصان و پرورش يافتگان خدا هستيم، از اين گذشته مردم هم، پرورش يافتگان ما هستند[1]».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص524)
«پس آنان که تیرشان به سنگ خورده (مانند عمروعاص و دیگران) رها کن، که ما دستپروردگان پروردگار خویشیم و از آن پس، مردم دستپروردگان ما هستند».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص386)
(معاویه به پیشنهاد عمروعاص نامهای به مولا نوشت و با بیان فضایل یاران پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) و تعریف و تمجید فراوان از خلفای سه گانه و متهم ساختن حضرت (علیهالسلام) به حسادت در مورد ایشان، سعی در تحریک حضرت (علیهالسلام) نمود تا جواب تند حضرت (علیهالسلام) را ضمیمۀ پیراهن عثمان نماید؛ اما امام (علیهالسلام) در جواب معاویه ادعای دروغین معاویه را افشا میکند که ساکت باش و از فضایل ما نگو که ما به فضایل خاندان خود آگاهتریم. در ادامه با شمردن فضایلی از خاندان خود دلیل برتری خاندان بنیهاشم بر بنیامیه را برشمرده و نقش معاویه در قتل عثمان را برای همگان روشن ساخته است و در نهایت به تهدید معاویه در مورد جنگ اشاره میکند و میفرماید: تو با این سخن مرا به خنده واداشتی چرا که فرزندان عبدالمطلب هرگز پشت به دشمن نمیکنند.)
رذایل بنی امیه
«ای معاویه! (دست از این ادعاها بردار) و گمراهان (عمروعاص) را از اطراف خود بران و بدانکه ما، دست پرورده و منّتدار پروردگاریم و مردم تربیت شدگان مایند».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص553)
(كه در آن دعاوى نادرست و سخنان بيهوده او را گوشزد نموده و پیروان خود را به حقایقى كه در مقام احتجاج، اهميتى بهسزا دارد متوجه ساخته، از اينرو سيد رضى «عليهالرحمه» فرموده:) و آن از نيكو نامهها است (با اينكه هر نامه و هر سخنى از آن بزرگوار در جاى خود، در منتهى درجه نيكویى است.)
«پس دور كن از خود كسي را كه شكار او را از راه برگردانيده است (جمله فدع عنك من مّالت به الرّميّة، مثلى است در باره كسي كه از راه راست بيرون رفته به بيراهه مىرود، خلاصه از كساني كه به طمع صيد دنيا از راه حق پا بيرون نهادهاند «مانند عمرو ابن عاص» پيروى مكن و به سخنانش گوش مده) كه ما تربيت يافته پروردگارمان هستيم و مردم پس از آن تربيت يافته ما هستند (خداوند ما را برگزيده و مردم را به پيروى و دوستى ما امر فرموده و اين نعمت بزرگ را به ما عطاء نموده كه بين ما و او واسطهاى نيست و بين مردم و خداوند ما واسطه هستيم».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، صص 896 و 897)
شروح
(سيد رضى مىفرمايد: اين نامه از زيباترين نامههاى موجود است.)
پرهیز امام (علیهالسلام) از خودستایی
«پس رها كن صيدى را كه تير صياد در هدف گرفتنِ آن به خطا رفت. اين مثل براى كسى گفته مىشود كه در هدف خود ناكام شده و در طلب آن از استقامت دست برداشته باشد و شايد امام (عليهالسلام) خطاب به خودش فرموده باشد؛ يعنى، اى على، مهم نيست كه كسى مانند معاويه و همگنان او با اهداف تو مخالف هستند و نيز شايد اشاره به كسانى باشد كه در خلافت بر او پيشى گرفتند و يا پاسخى باشد به معاويه كه آنان را بر آن حضرت برترى داده بود يا حتى شايد منظور از اين بيان، مطلبى ديگر بوده است.
پس بدان كه ما پروردگان خداييم و مردم پروردگان مايند. ما فضايلى داريم كه ما را بسنده است و جهل جاهلان و انكار منكران هيچ ضررى به آن نمىرساند و ما واسطه فيض خدا براى حيات سعادتمند دنيا و آخرت هستيم».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج4، صص44 و 45)
واژه شناسی
واژه کاوی
«دَعْ ذا» یعنی ای شخص این امر را ترک کن[10] قرآن کریم در این مورد میفرمایند: «وَ لا تُطِعِ الْكافِرينَ وَ الْمُنافِقينَ وَ دَعْ أَذاهُمْ وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَ كَفى بِاللَّهِ وَكيلاً؛ و از کافران و منافقان اطاعت مکن و آزارشان را واگذار و بر خدا توکل کن، و کافی است که خدا نگهبان و کارساز [انسان] باشد»[11]مراد از این آیه این است که ای پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) به اذیت منافقین توجهی نکن.[12]
«صُنْع» مصدر «صَنَع»[16]یعنی عمل را به نیکی انجام داد. قرآن کریم میفرمایند: «...صُنْعَ اللَّهِ الَّذي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْء...؛ آفرينش خداست كه به نیکویی، هر چيزى را محكم و استوار كرده است»[17].[18]
«صانِع» به معنی سازنده[19] اسم فاعل؛ و «مَصنوع» به معنی آن چیزی است که ایجاد شده[20] اسم مفعول از «صَنَع» است.
«صَنایع» جمع «صَنیعَه»[21]به معنی الطاف است. [22]
در تفسیر این جمله آمده است: آل نبی اسیران احسان خدا هستند و مردم اسیران فضل و کرم آنها هستند.[23]
از این ماده موارد زیادی در نهج البلاغه آمده است. [24]
تفاوت «صنع» و «عمل»:
«صنع» انجام عمل براساس قوانینی که شخص از قبل آموخته است که در صورت رعایت آن نکات، نتیجۀ مورد نظر حاصل میشود از همین رو به نجار «صانع» میگوینـد؛ زیرا نجار اگر بـا دانش و مهـارت به وسيله ابزار خود، مشـغول به عملی شود به طور قطع نتیجه مورد نظرش ساخته میشود؛ اما به تاجر«صانع» گفته نمیشود؛ زیرا ممکن اسـت سود و یـا زیـان کنـد و به نتیجه مورد نظر خود نرسد و همچنین «صنع» به این معناست که کار را با خوبی انجام داد به همین دلیل گفته میشود «ثوبً صنیع؛ یعنی لباسی که با زیبایی دوخته شده»؛[25] درنتیجه هر «صنعی» «عمل» است؛ اما هر «عملی» «صنع» نیست.[26]
نکتهها و پیامها
1. در دین اسلام توجه خاص به داشتن همنشین خوب، شده است. در ضمن روایتی امام صادق
(علیهالسلام) میفرمایند: «لا تصحبوا أهل البدع و لا تجالسوهم فتصیروا عند النّاس کواحد منهم؛ با بدعتگذاران هم صحبت نشوید و همنشین نگردید که در نظر مردم چون یکى از آنها شوید».[27] که در واقع میتوان از این کلام متوجه شد که: 1. هر شخص با دوستانش در جامعه سنجیده می شود. 2. یکی از راههای شناخت افراد، شناسایی دوستان آنها است.
تا توانی میگریز از یار بد یار بد بدتر بود از مار بد
مار بد تنها تو را بر جان زند یار بد بر جان و بر ایمان زن
(فَدَعْ عَنْكَ مَنْ مَالَتْ بِهِ الرَّمِيَّةُ)
2. امام زمان (عجلالله تعالی فرجه) در توقیع شریفشون مانند این کلام را میفرمایند: «نحن صنائع ربّنا والخلق بعد صنائعنا»[28].
3. الطاف الهی (چه مادی و چه معنوی) توسط اهل بیت (علیهمالسلام) انجام میگیرد. در زیارت جامعه کبیره هم به این مورد اشاره شده است:
· در نعمتهاي معنوي، مانند: تببین رسالت، علم، رحمت و.... (اَهْلَ بَيْتِ النُّبُوَّةِ، وَمَوْضِعَ الرِّسالَةِ، وَمُخْتَلَفَ الْمَلائِكَةِ، وَمَهْبِطَ الْوَحْىِ، وَمَعْدِنَ الرَّحْمَةِ، وَخُزّانَ الْعِلْمِ...؛ وَ أَبْوَابَ الْإِيمَانِ وَ أُمَنَاءَ الرَّحْمَنِ...)
· در نعمتهاي مادي، مانند: نزول باران، برطرف شدن بلایا و مشکلات و... (بكم ينزّل الغيث و بكم يُمْسك السّماء أن تقع عليَ الأرض إلاّ بإذنه و بكم ينفّس الهمّ ويكْشف الضُرّ،...)
(فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا)
4. فروق متعدد بین مفوضه و شیعه اثنا عشر وجود دارد از جمله:
1- مفوضه عقیده دارند که خدا خلق و رزق به معنای اول (ایجاد از عدم) را به ائمه (علیهمالسلام) تفویض کرده و شیعه اثنا عشری آن را مخصوص خدا میداند.
2- شیعه اثنا عشر عقیده دارد که خلق در معنای دوم (تقدیر) همیشه باذن الله صورت میگیرد و برخی مفوضه قائلند که خلق در معنای دوم در اول باذن الله بوده اما در ادامه بدون اذن الله است. (فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا)
5. شخص میتواند با عمل به کلام اهل بیت (علیهمالسلام) از انواع تنگدستیها نجات یابد. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میفرمایند: «بِنَا اهْتَدَيْتُمْ فِي الظَّلْمَاءِ وَ [تَسَنَّمْتُمُ] تَسَنَّمْتُمْ ذُرْوَةَ [الْعَلْيَاءَ] الْعَلْيَاءِ وَ بِنَا [انْفَجَرْتُمْ] أَفْجَرْتُمْ عَنِ السِّرَارِ. وُقِرَ سَمْعٌ لَمْ يَفْقَهِ الْوَاعِيَةَ وَ كَيْفَ يُرَاعِي النَّبْأَةَ مَنْ أَصَمَّتْهُ الصَّيْحَةُ، رُبِطَ جَنَانٌ لَمْ يُفَارِقْهُ الْخَفَقَانُ؛ در تاريكى، راه خود را به هدايت ما يافتيد و بر قله عزّت و سرورى فرا رفتيد و از شب سياه گمراهى به سپيده دم هدايت رسيديد. كر باد، گوشى كه بانگ بلند حق را نشنود، كه آنكه بانگ بلند را نشنود، آواز نرم چگونه او را بياگاهاند. هر چه استوارتر باد، آن دل كه پيوسته از خوف خدا لرزان است». [29]
(فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا)
ضرب المثل
- از خود دور کن کسی را که، شکار او را از راه گردانیده است![30] (معنای اصل مثل این است که کسی بهسوی هدفی در حرکت است، در حین حرکت، شکاری پیدا شود و او را از هدف اصلی منحرف نماید. («رمیّه» شکاری است که شکارچی از شکار آن درماند.)[31]
شعر
ناصر خسرو میگوید:
چه خوش گفت آن خردمند سخندان که روی از صحبت نادان، بگردان
درخت انسِ نادان برنیارد حضورش جز که دردسر نیارد
زیان پیدا کند، گر سود خواهد بدارد بر شر، از بهبود خواهد[32]
مولوی نیز چنین گفته است:
دوستی ابله، بَتر از دشمنی است او به هر حیله که دانی، راندنی است[33]
و سعدی در اینباره میگوید:
ابر اگر آب زندگی بارد هرگز از شاخ بید، بر نخوری
با فرومایه روزگار مبر کز نی بوریا شکر نخوری[34]
و نیز گفته است:
از بدان جز بدی نیاموزی نکند گرگ پوستین دوزی[35]
حافظ میگوید:
پیر پیمانه کش من که روانش خوش باد گفت پرهیز کن از صحبت پیمان شکنان[36]
همچنین گفته است:
نَخست موعظهی پیرِ صحبت این حرف است که از مُصاحبِ ناجِنس اِحتِراز کنید[37]
و صائب چنین گفته است:
عنان به دست فرومایگان مده زنهار که در مصالح خود خرج می کنند ترا[38]
نویسنده
محسن قرائتی
چکیده
کتاب «قرآن و غدیر» با هدف پیوند دادن آموزههای قرآن کریم با واقعه غدیر خم و اثبات جایگاه امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) در منظومه اسلام نوشته شده است. نویسنده با طرح این پرسش بنیادین که آیا مسئله ولایت و امامت علی (علیهالسلام) ریشه در قرآن دارد یا نه، بحث را آغاز میکند و در فضای قرآنی به ارائه پاسخ میپردازد. قرائتی تأکید میکند که واقعه غدیر، صرفاً یک رویداد تاریخی نیست بلکه نقطهای محوری در تکمیل رسالت پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) و اتمام دین الهی به شمار میرود. او استدلال میکند که بر اساس آیه «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ» مسئولیت ابلاغ ولایت از سوی خداوند به دوش پیامبر (صلاللهعلیهوآله) گذاشته شد و بدون اجرای این فرمان، رسالت ایشان کامل نمیشد.
در بخشهای مختلف کتاب، قرائتی با نگاهی تحقیقی، جلوههای قرآنی ولایت را تحلیل میکند و با استناد به آیاتی نظیر آیات ولایت، اکمال دین و مودت اهل بیت (علیهمالسلام)، جایگاه منحصر به فرد علی (علیهالسلام) را به عنوان محبوب خداوند و رهبر مؤمنان تبیین مینماید. اهمیت تبعیت از اهل بیت (علیهمالسلام) را در شکلدهی صراط مستقیم و هدایت جامعه اسلامی برجسته میکند و مینویسد که حب علی (علیهالسلام) و اهل بیت (علیهمالسلام) عطیه الهی و معیار سنجش ایمان و عمل صالح است.
همچنین درباره عواقب انکار ولایت، دشواری راه حق، و ارزش و پاداش پایداری و جهاد در جهت حمایت از ولایت سخن میگوید. قرائتی نشان میدهد که علی (علیهالسلام) نه فقط یک رهبر سیاسی، بلکه معیار سنجش و میزان عدالت و حقیقت مطلق برای امت اسلامی است و استمرار مسیر امامت پس از پیامبر (صلاللهعلیهوآله) به دست ائمه اهل بیت (علیهمالسلام) تضمین شده است. شواهد تاریخی و قرآنی در متن، همواره در کنار هم آمدهاند تا پیوستگی امامت و هدایت الهی را تبیین کنند و مخاطب را به فهم اهمیت تاریخی و معنوی غدیر برسانند.
کتاب با زبانی ساده و روان، بدون پیچیدگیهای فلسفی، به موضوع غدیر و ولایت علی (علیهالسلام) میپردازد و با ارائه نمونههای جهاد، ایثار، و جانفشانی اهل بیت (علیهمالسلام) به ویژه حضرت علی (علیهالسلام) در مسیر حفظ دین، تصویری زنده و واقعی از جایگاه امامت در جامعه اسلامی ارائه میدهد. نتیجه این نگاه، تثبیت اهمیت واقعه غدیر در استمرار هویت تشیع و تبیین مبنای قرآنی آن برای همه علاقمندان به پژوهشهای دینی و معرفتی است.
هشتگ
#قرآن #غدیر #علی_علیهالسلام #ولایت #امامت #اهل_بیت_علیهمالسلام #پیامبر_اکرم_صلاللهعلیهوآله #اکمال_دین #ابلاغ_ولایت #محبت_اهل_بیت #صراط_مستقیم #حقانیت_تشیع #اثبات_خلافت #هدایت_قرآنی #غدیر_در_قرآن #تاریخ_اسلام #آیات_ولایت #رسالت_پیامبر #معیار_ایمان #برادری_اسلامی
نویسنده
ناصرالدین انصاری قمی
چکیده
کتاب «کتابنامه ائمه اطهار (علیهمالسلام)»، اثری جامع و مرجع در حوزه کتابشناسی منابع مربوط به چهارده معصوم (علیهمالسلام) است که با دقت، جامعیت و نظم علمی تألیف شده و با معرفی آثار برجسته و کمتر شناختهشده، بستری مطمئن و غنی برای مطالعات پژوهشگران در حوزه شیعهشناسی و سیره اهلبیت (علیهمالسلام) فراهم میآورد. نویسنده با بهرهگیری از منابع چاپی و خطی کتابخانههای معتبر، تلاش کرده تا هر اثری را در موضوعات گوناگون همچون زندگانی، سیره، کلمات، روایات، شروح، ترجمهها و تلخیصها ذکر کند و از این رهگذر نمایی دقیق از میراث مکتوب شیعه درباره چهارده معصوم (علیهمالسلام) ارائه دهد.
این کتاب با ذکر دقیق مشخصات هر اثر، از جمله نویسنده، ناشر، محل و سال انتشار، و گاه توضیحات مختصر درباره اهمیت یا ویژگی منحصربهفرد هر کتاب، به عنوان راهنمایی ارزشمند برای پژوهشگران و محققان معاصر عمل میکند. کتابنامه به آثار متنوعی در زبانهای عربی، فارسی، اردو و حتی ترکی درباره ائمه اطهار (علیهمالسلام) میپردازد و با تقسیمبندی و ردهبندی روشن، خواننده را به سرعت به منابع مورد نیاز راهنمایی میکند. از ویژگیهای قابل توجه این کتاب، نمایهسازی دقیق موضوعی و نیز پیگیری ترجمهها و شروح به زبانهای مختلف است که نشان از وسعت نگاه تألیف دارد و به غنای علمی کتاب افزوده است.
در بخشهایی از کتاب، توجه شود به مجموعه آثار تخصصی درباره هر یک از معصومان (علیهمالسلام)، معرفی مجموعههایی درباره یاران، فرزندان، و پیرامون مسائل اجتماعی و تاریخی دوران زندگی ایشان، همچنین معرفی شروح معتبر و تلخیصهای برجسته که در فهم بهتر منابع اصلی تأثیر بسزایی داشتهاند. کتاب با اتکا به اسناد دست اول و با رویکردی بیطرفانه و پژوهشمحور، مخاطب را در مسیر دسترسی و شناخت آثار مکتوب پیرامون اهلبیت (علیهمالسلام) یاری میکند و همزمان با ذکر جایگاه علمی نویسندگان بزرگی همچون شیخ مفید، شیخ صدوق، علامه مجلسی و... به اهمیت تولید آثار حدیثی و تاریخی در گسترش فرهنگ شیعه اشاره دارد.
در مجموع، این کتاب نهتنها گنجینهای از اطلاعات کتاب شناختی است، بلکه سندی از تلاش عالمان و محققان در تدوین و حفظ میراث مکتوب شیعه بوده و شیوهای علمی در تحقیق و پژوهش دینی را به خواننده میآموزد. زبان کتاب، علمی، روان و کاملاً متکی بر منابع اصلی است و مطالعه آن برای هر پژوهشگر حوزوی یا دانشگاهی که خواهان دستیابی به منابع اصیل درباره ائمه اطهار (علیهمالسلام) و تاریخچه تألیف آثار پیرامون ایشان است، بهشدت توصیه میشود.
هشتگ
#کتابشناسی_ائمه_اطهار #منابع_شیعه #چهارده_معصوم_علیهمالسلام #سیره_اهلبیت_علیهمالسلام #زندگینامه_ائمه_علیهمالسلام #منابع_تاریخی_شیعه #آثار_عربی_و_فارسی #شروح_و_ترجمه_ائمهمعصوم_علیهمالسلام #کتابخانه_شیعه #پژوهش_دینی #دانشنامه_اهل_بیت_علیهمالسلام #میراث_مکتوب_شیعه #منابع_درباره_یاران_و_فرزندان_ائمه_علیهمالسلام
نویسنده
آیتالله العظمی لطفالله صافی گلپایگانی
چکیده
کتاب «رسالت عاشورایی؛ ده درس و سخنرانی ویژه مبلغین» اثری است که جایگاه، اهمیت و وظایف مبلغین را در ماه محرم و ایام عاشورا با استناد به سیره اهل بیت (علیهمالسلام) و بهویژه نهضت امام حسین (علیهالسلام) تبیین میکند. نویسنده با نگاهی دقیق و عمیق، تبلیغ را امانتی الهی و مسئولیتی بزرگ بر دوش عالمان دین میداند که باید با اخلاص، آگاهی و تقوا انجام شود. او تداوم مسیر بالنده اسلام را پیوند خورده به زنده نگهداشتن یاد و پیام عاشورا و مقاومت در برابر هرگونه انحراف و تحریف معرفی میکند.
نویسنده، عزاداری بر امام حسین (علیهالسلام) را نه فقط شعاری احساسی، بلکه برنامهای راهبردی برای بیداری جامعه و زنده نگهداشتن ارزشهای دینی میداند. تاکید میکند که تبلیغ صحیح باید با فهم نیاز مخاطبان، توجه به جوانان، احترام به عقلانیت و پرهیز جدی از نقل مطالب ضعیف یا بیسند همراه باشد. او مبلغین را ترغیب میکند با الگوگیری از دانش، بردباری، فروتنی، ایثار و عزتطلبی امام حسین (علیهالسلام)، معرفت افزایی و تهذیب نفس را محور سخنرانی و رفتار خود قرار دهند تا بتوانند اثرگذاری معنوی و فکری داشته باشند.
در بخشهایی از کتاب، به مخاطراتی که عزاداری را تهدید میکند مانند بدعتگذاری، غلو، خرافهگرایی یا نقل داستانهای غیر مستند اشاره شده و ضرورت رعایت موازین شرعی و اخلاقی و پرهیز از هر آنچه شان مجالس امام حسین (علیهالسلام) را پایین بیاورد مورد تأکید قرار گرفته است. همچنین، بر نقش راهبردی مجالس عزاداری در مبارزه با ظلم و فساد و احیای امر به معروف و نهی از منکر تصریح شده و بیان میشود که پیام اصلی عاشورا، مسؤولیت اجتماعی و الهی مسلمانان برای اصلاح نفس و جامعه است.
نویسنده با شرح ابعاد شخصیتی امام حسین (علیهالسلام) همچون عشق به عبادت، سخاوت، حسن خلق، عفو، عدالتخواهی، زهد، شجاعت، عزت و عزیمت، صبر و تواضع، مبلغین را به شناخت این صفات و تأسی عملی به آنها دعوت میکند تا تبلیغ و مجالس عزاداری، اصالت و حقیقت خود را حفظ کرده و زمینهساز تحول فردی و اجتماعی باشد. در بخشهایی دیگر به سرفصلهایی مانند آداب و حدود عزاداری، اهمیت پرهیز از خرافات و رعایت صداقت در نقل وقایع، جایگاه نماز و دعا در ظهر عاشورا و برخی مسائل فقهی پیرامون عزاداری پرداخته شده است.
در پایان، این کتاب با زبانی روشن و روان تأکید میکند نهضت عاشورا الگویی جاودان و زنده برای همه مسلمانان است و تبلیغ باید همراه با تعهد، معرفت، رعایت حدود الهی و توجه مداوم به نیاز زمانه باشد تا حقیقت پیام عاشورا همواره زنده بماند و جامعه مؤمنان در سایه آن به سمت رشد، اصلاح و بصیرت حرکت کند.
هشتگ
#عاشورا #امام_حسین_علیهالسلام #تبلیغ_دینی #مجالس_عزاداری #اخلاص #مبارزه_با_تحریف #امر_به_معروف #نهی_از_منکر #آداب_عزاداری #معرفت_حسینی
ترجمهها
«و هر آينه اگر مرا به آمدن به سوى خود (براى سركوب كردن شما) ناگزير سازيد، هر آينه و به طور قطع، چنان واقعه و جنگى را بر شما وارد مىكنم كه جنگ جمل در جنب آن به چيزى شمرده نشود و مانند اين باشد كه كسى ته ظرفى را بليسد».[1]
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص 528)
«و اگر وادارم کنید که دوباره به سراغتان آیم چنان نبردی با شما کنم که نبرد روز جمل در برابر آن فقط مانند آن باشد که کسی دهانش را لیسیده باشد».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، صص389و390)
(بعد از اشغال مصر توسط عمروعاص، معاویه اراده کرد که بصره را نیز تصرف کند؛ لذا ابنحضرمی را فرستاد که در غیاب ابنعباس (والی بصره) آنجا را تصرف کند. امام (علیه السلام) خبر را شنید و اعین را فرستاد ولی او به شهادت رسید؛ لذا امام (علیه السلام) فردی به نام جاریه را فرستاد که با دستگیری و به هلاکت رساندن ابنحضرمی فتنه را از بین برد.)
هشدار به مردم بصره
«و اگر مرا مجبور کنید که به سوی شما لشکر بکشم، چنان به شما بتازم که جنگ جمل با همۀ عظمتش در برابر آن حقیر نماید».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص558 )
(آنان را اميدوار ساخته كه از كردار زشتشان گذشته و از سرباز زدن، بيمشان داده است).
«و اگر مرا به آمدن به سوى خودتان ناچار سازيد با شما چنان كارزارى بر پا نمايم كه جنگ جمل پيش آن مانند ليسيدن ليسنده باشد (ته ديگ را)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص905)
شروح
تهديد بصريان
«و اگر به آمدن به سوى خود ناچارم كنيد و از در مخالفت و ناسازگارى در آييد، با شما چنان جنگى خواهم كرد كه جنگ جمل نسبت به آن به اندازه يك ليسيدن ته ظرف باشد؛ يعنى اين جنگ ديگر نه مثل جنگ جمل، بلكه به مراتب شديدتر و زيانبارتر خواهد بود».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص57)
«پس به اين دليل بود كه اخطار به حمله كردن برايشان را مشروط به هنگامى فرمود، كه وى را مجبور كنند تا به سوى آنان حركت كند و با آنها بجنگد و اين در صورتى است كه معلوم شود كه كار درست نمىشود مگر به تاختن بر آنان كه ضرورت حفظ دين او را بر اين امر ناگزير كرده است و اين كه در توصيف چنين جملهاى فرموده است: واقعه جنگ جمل در مقابلش مانند يك ليس زدن ليسنده است كنايه از شدت حمله مىباشد و وجه اين تشبيه حقارت و ناچيزى واقعه جنگ جمل نسبت به اين حمله است».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابن ميثم، ج4، ص772)
واژه شناسی
واژه کاوی
«وقوع» مصدر «وقع» است؛[7] یعنی سقوط، ثبوت[8]و وجوب.[9]هر سه معنا مورد تصديق قرآن مجيد است:
«وَ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ...؛ آسمان را باز ميدارد از اينكه به زمين بيفتد».[10]
«إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَه* لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَه؛ آنگاه كه حادثه مهيب واقع و حادث شود. در وقوع آن دروغى نيست».[11]واقعه به معنى حادثه شديد[12]روز رستاخيز[13]است. شايد اطلاق اين لفظ به علت ثبوت و حتمى بودن قيامت باشد.[14]
«وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ...؛ هر كه از خانه خود در حال هجرت به سوى خدا و رسول خارج شود، سپس مرگ او را دريابد پاداش او بر خدا واجب است».[15]
«وَقْعَه» به معنای وقوع، ظهور، آمدن،[16] کارزار،[17]آسيب جنگ،[18] کشته شدن[19]است که این واژه برای شروع و ادامه جنگ به كار مىرود.[20]
«وَقْعَةُ السيف» یعنی فرود آمدن شمشير با زدن.[21]«وَقْعَةٌ بِالْحَرْبِ» یعنی صدمه و رنج بعد از رنج در جنگ.[22]
«اَوْقَعَ بِالعَدُوِّ» با دشمن به شدت جنگید.[23]
«لَعِقَ العسلَ» و «لَاعِق» یعنی کسی که عسل را لب زد و آن را با زبان و يا انگشت خورد.[26]
«لُعْقَة» یعنی آن مقدار غذا كه در قاشق يا با انگشت مىتوان خورد، مقدار كمى از آنچه با لب خورده مىشود.[27]
«لَعْقَة» یعنی يكبار لب زدن و خوردن. عبارت «فى الأرضِ لَعْقَةٌ من ربيع» مقدارى نم و اثر باران بر روى زمين،[28]مجاز است.[29]
حضرت امیر (علیه السلام) در این نامه میفرمایند: «كَلَعْقَةِ لَاعِقٍ» يعنى جنگ جمل در مقابل این جنگ مانند يكبار ليس زدن است؛ كنايه از شدت حمله، که به مراتب شديدتر و زيانبارتر خواهد بود. وجه اين تشبيه، حقارت و ناچيزى جنگ جمل، نسبت به اين حمله است.[30]
چهار مورد از ماده «لعق» در نهج البلاغه آمده است.[31]
نکتهها و پیامها
1. رسول خدا و اهل بیت (علیهم السلام) در رویارویی با دشمن، از عوامل و ابزار طبیعی استفاده میکردند. (لَأُوقِعَنَّ)
2. پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله) با داشتن ابزار جنگی (اسلحه وشمشیر) و دانش روز به راحتی با ابر قدرتهای زمان خویش مقابله میکردند، مانند شکست بنیقریظه در سال پنجم هجری.[32] (لَأُوقِعَنَّ)
3. امیرمؤمنان (علیه السلام) نیز برای مقابله با دشمن، از تمام ابزارهای طبیعی بهره میبردند. (لَأُوقِعَنَّ)
4. از جمله عواملی که باعث ضعف مسلمانان میشود دوری از آموزههای دینی، نزاعهای داخلی مسلمانان، الگو نگرفتن از سیره و روش پیامبر (صلی الله علیه و آله) و تأثیرپذیری از تبلیغات دشمن است.[33] (يَوْمُ الْجَمَلِ)
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی
1. خودکفایی یکی از راههای رهایی از بحران اقتصادی است.
نویسنده
آیتالله العظمی سید محمد صادق روحانی
چکیده
کتاب «عاشورا و قیام امام حسین (علیهالسلام)»، تحلیلی فراگیر از فلسفه، اهداف و پیامدهای قیام امام حسین (علیهالسلام) و حوادث عاشورا ارائه میدهد. نویسنده ابتدا با تکیه بر منابع اصیل اسلامی، اهمیت نهضت عاشورا را برای بقای اسلام راستین تبیین میکند و نشان میدهد که این قیام از سرِ آگاهی، مسئولیت و پیروی از دستورات الهی صورت گرفت و حضرت اباعبدالله الحسین (علیهالسلام) با علم به سرنوشت خود، برای زنده نگهداشتن دین پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) و اصلاح امت اسلامی، خون قلب خود را نثار کرد. شرایط انحراف، قدرت و فساد بنیامیه و آسیبهایی که اسلام ناب را تهدید میکرد، سبب شد امام حسین (علیهالسلام) سکوت را جایز ندانسته و حتی با وجود آگاهی از نتایج تلخ ظاهری، قیام کند و سرمشق رهروان راه حق در طول تاریخ شود.
در تحلیل این رویداد، روحانی با نگاه عقلانی و استدلالی، تفاوت رویکرد امام حسین (علیهالسلام) نسبت به امام حسن (علیهالسلام) را تابع شرایط زمان میداند و تصریح میکند که هر امام بر اساس مصالح دین و جامعه اسلامی، تصمیم مقتضی را اتخاذ نموده است. از نگاه وی، پیام اصلی عاشورا مقاومت در برابر ظلم، خودداری از سازش با باطل، و احیای ارزشهای انسانی و دینی است؛ تا جایی که ایستادگی و شهادت امام حسین (علیهالسلام) مرزهای اسلام را از خطر نابودی نجات داد و موجب بیداری و پایداری جبهه حق در برابر ستم و انحراف شد.
نویسنده جنبههای مختلف واقعه عاشورا را با روایتهای معتبر بیان میکند: از هدایت و نصیحتهای امام نسبت به دشمنان و یاران، جایگاه ویژه اهلبیت (علیهمالسلام) و اصحاب، تا سختیها و جانفشانیهای زنان و کودکان در کربلا، نقش والای حضرت زینب کبری (سلاماللهعلیها) در تبیین پیام نهضت، و وفاداری بینظیر یاران امام. توجه ویژهای به جنبههای تربیتی، اخلاقی، معنوی و اعتقادی عاشورا دارد و بر عمل به آموزههای نهفته در این حادثه تأکید میکند.
کتاب در بخش تحلیل رویدادها به شبهاتی همچون اتهام به شیعیان کوفه پیرامون شهادت امام، معنای حقیقی وفاداری و حمایت از امام، و نیز فلسفه صبر اهلبیت (علیهمالسلام) پس از واقعه عاشورا میپردازد. در ادامه، ابعاد معنوی این قیام همچون کرامات و فضایل امام حسین (علیهالسلام)، اهمیت زیارت و ذکر مصائب ایشان، و نقش دعا و زیارتنامهها به ویژه زیارت عاشورا و نحوه استناد و ارزش متنی آن نیز بررسی شده است.
اثر حاضر با تاکید بر این که عاشورا نه فقط یک حادثۀ تاریخى بلکه مکتب ماندگار تربیت انسان و جامعه الهی است، راهکاری به امت اسلام برای پایداری در راه خدا، دفاع از حقیقت، و مقابله با بدعت و فساد ارائه میدهد؛ راهی که امام حسین (علیهالسلام) با خون پاکش بر جهانیان گشود و همچنان الهامبخش آزادگان و رهجویان راه عدالت باقی مانده است. در جمعبندی، مؤلف عشق به امام حسین (علیهالسلام)، تبعیت از آرمانهای والای او و زندهنگهداشتن فرهنگ عاشورا را رمز بقا و عظمت اسلام میداند و تأکید میکند که درس عاشورا همواره باید در رفتار و اندیشه امت اسلامی زنده و جاری باشد.
هشتگ
#عاشورا #قیام_امام_حسین_علیهالسلام #امام_حسین_علیهالسلام #نهضت_کربلا #بنی_امیه #احیای_اسلام #اصلاح_امت #پایداری_در_حق #شهادت #آزادگی #اهل_بیت_علیهمالسلام #حضرت_زینب_سلاماللهعلیها #زیارت_عاشورا #عزاداری #کرامت_امام_حسین #آثار_عاشورا #پیام_عاشورا #تعالیم_اسلامی #تاریخ_اسلام #روحانی
نویسنده
علی نظری منفرد
چکیده
کتاب «نامهها و ملاقاتهای امام حسین (علیهالسلام)» اثری پژوهشی است که با هدف روشن ساختن جایگاه، اندیشهها و مواضع امام حسین (علیهالسلام) از طریق بررسی نامهها، مکاتبات و دیدارهای ایشان فراهم آمده است. این اثر تصویری جامع و علمی از نحوه ارتباطگیری حضرت با گروهها و شخصیتهای مختلف در برهههای حساس تاریخی، بهویژه دوران پیش و پس از واقعه عاشورا، ارائه میدهد. نویسنده با تکیه بر منابع معتبر و نقل مستند سخنان، رفتارها و توصیههای حضرت، کوشیده است تا جلوههای مختلف تدبیر، آیندهنگری و رسالت الهی امام حسین (علیهالسلام) را برای مخاطب به روایت بکشد.
در مقدمه کتاب بر این نکته تأکید شده که قیام سیدالشهداء (علیهالسلام) و سخنان آن حضرت نقطه اتکای نهضتهای آزادیخواه و عامل بیداری مسلمانان در طول تاریخ بوده است. امام حسین (علیهالسلام) با صراحت و شجاعت، در برابر قدرتهای فاسد آن زمان ایستاد و با استفاده از ابزارهایی چون نامهنگاری و گفتوگو، تلاش نمود حق را به جامعه اسلامی بازگرداند و امت مسلمان را به سوی ایستادگی بر اصول حق و عدل دعوت کند. مخاطب در این کتاب با نمونههایی از نامهها، عهدنامهها و ملاقاتهای حضرت روبهرو میشود که هرکدام حامل پیام و آموزهای راهبردی در حوزه دین، سیاست و اجتماع است.
کتاب تلاش دارد تا انگیزههای امام حسین (علیهالسلام) را از امتناع از بیعت با یزید و نهضت عاشورا به درستی نشان دهد. در این زمینه مکاتبات متعدد به سران قبایل، بزرگان شهرها و شخصیتهای دینی عرضه شده است که امام در آنها روشنگرانه ماهیت حکومت یزید و فساد عصر او را بیان میکند و مردم را به خودآگاهی، مسئولیتپذیری و یاری حق فرا میخواند. در کنار آن، دیدارها و گفتگوهایی که امام حسین (علیهالسلام) با یاران نزدیک، اعضای خانواده و چهرههای مؤثر زمان داشتند، بخش مهم دیگری از تحلیل کتاب را تشکیل میدهد. حضرت در این دیدارها با منطق، بصیرت و آیندهنگری، ابعاد قیام خود و ضرورت آن را تبیین و بر حقانیت مسیر ایستادگی تأکید میکردند.
مطالعات نویسنده نشان میدهد که نامهها و دیدارهای امام حسین (علیهالسلام) تنها فرآیندی سیاسی نبود، بلکه جلوهای عمیق از سنت پیامبر خدا (صلاللهعلیهوآله) و امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در هدایت، ارشاد و آگاهیبخشی به جامعه در بزنگاههای تاریخ اسلام بود. این مکاتبات شامل دعوت به تقوا، امر به معروف و نهی از منکر، و هشدار نسبت به سرنوشت امت است در صورت عدول از تعالیم وحی و رها کردن اسلام به دست حکام ظالم. همچنین در بخشهایی از کتاب میتوان بارقههایی از محبت، فداکاری، و وفاداری به دین را در پاسخها و برخوردهای حضرت با علاقهمندان و حتی مخالفان مشاهده کرد.
نویسنده با انتخاب سبک بیانی روان و دوری از پیچیدگیهای لفظی، کوشیده است تا پیام کتاب و سیره عملی امام حسین (علیهالسلام) برای همگان قابل فهم و الگوبرداری باشد. او بر این باور است که میراث معنوی، سخنان و نامههای امام، فقط متعلق به تاریخ نیستند بلکه امروز نیز راهبر آزادیخواهان، عدالتطلبان و تمام کسانی است که دغدغه عمل به حق و مقابله با ظلم را دارند. در واپسین بخش کتاب با ارائه مستندات و یادداشتهای تکمیلی، مخاطب را به مطالعه بیشتر در منابع اصلی و سیره معصومان (علیهمالسلام) دعوت میکند.
این کتاب ابزار ارزشمندی برای فهم ابعاد فکری و عملی امام حسین (علیهالسلام) و الهامگیری از روشهای ایشان در مواجهه با چالشهای اخلاقی، سیاسی و اجتماعی است. با مطالعه این اثر، خواننده درمییابد که روش بیان، مکاتبات و مناظرات حضرت، همچنان بهعنوان سرمایهای گرانبها برای هدایت جامعه باقی است و باید همواره مورد توجه نسلهای آینده قرار گیرد.
هشتگ
#امام_حسین_علیهالسلام #عاشورا #کربلا #نامه_های_امام_حسین_علیهالسلام #ملاقات_های_امام_حسین_علیهالسلام #امر_به_معروف #نهی_از_منکر #ظلم_ستیزی #آگاهی_بخشی #عدالت_طلبی #سیره_اهل_بیت_علیهمالسلام #هدایت_اسلامی #بصیرت #قیام_علیه_ظلم #پیام_آزادی #تاریخ_اسلام
نویسنده
آیتالله سید صادق حسینی شیرازی
چکیده
کتاب «درسنامه امام صادق (علیهالسلام)» اثری است برای آشکار کردن ابعاد گوناگون شخصیت علمی، اخلاقی و تربیتی امام جعفر صادق (علیهالسلام) و جایگاه بینظیر ایشان در تاریخ اسلام و تشیع. نویسنده با رویکردی معرفتی، سیره و آموزههای امام ششم (علیهالسلام) را بررسی میکند و مخاطبان را به تأمل در مقام امامشناسی، آراستگی به اخلاق حسنه و جهاد با نفس دعوت مینماید. کتاب، ضمن تأکید بر شناخت عمیق توحید و جایگاه نبوت و امامت، به سیرت معنوی امام صادق (علیهالسلام) در دعوت به وقار، سکینه و محاسبه نفس میپردازد و تقوا، حلم، حیا و صبوری را از مهمترین صفات مورد سفارش ایشان معرفی میکند.
نویسنده با تکیه بر سخنان و رفتارهای حضرت (علیهالسلام)، خواننده را به بازنگری در رابطه با خداوند، مراقبت مداوم از نفس، و پرهیز از عادات ناپسند ترغیب میکند. صبر در برابر سختیها، رضا به تقدیر الهی، صدقه دادن، خدمت به خلق، توجه به اهمیت دعا و شرایط استجابت آن، و بیان موانع استجابت دعا، نمونههایی از آموزههای تربیتی امام صادق (علیهالسلام) است که در این اثر به صورت مستند و با بهرهگیری از حکایات کاربردی تبیین شدهاند.
یکی از محورهای اصلی کتاب تأکید بر نقش علمآموزی و تربیت شاگردان در توسعه اندیشه اسلامی است. امام صادق (علیهالسلام)، با گسترش حوزه علمیه خود و پرورش شاگردان برجسته، تحولی ریشهای در سطح معارف دینی و فکری امت ایجاد نمود. این اثر با عرضۀ شواهدی از سیره فردی و اجتماعی حضرت، روشهای تعامل و رفتار نیکو با دیگران را بیان میکند و حفظ کرامت انسانها و رعایت انصاف را از آموزههای جدی ایشان میداند.
در ادامه، نویسنده به بیان جایگاه مبارزه با بدعتها و تلاش برای زنده نگهداشتن سنت رسول خدا (صلاللهعلیهوآله) میپردازد و تأکید میکند که تبعیت از امام صادق (علیهالسلام) فقط در عبادت و معنویت خلاصه نمیشود، بلکه الگوبرداری از شیوه زیست فردی و اجتماعی ایشان، لازمه تحقق دینداری اصیل به شمار میرود. اخلاق در سخن گفتن، پرهیز از بدزبانی، اهتمام به ذکر خداوند، نقش زبان در سعادت و شقاوت، و نیز اهمیت مراقبت در گفتار از دیگر نکات آموزنده مطرح شده در کتاب است.
نویسنده ضمن اشاره به پایداری امام صادق (علیهالسلام) در برابر فشارهای حکومتهای وقت و ایستادگی در مسیر حق، روشهای تربیت معنوی، مدیریت بحرانهای روحی و اجتماعی، نحوه مواجهه با فتنهها و امتحانات الهی را در قالب روایات، حکایات و تحلیلهای ژرف بیان میکند. دعا برای گشایش امور، حضور قلب در عبادت، و حرکت جهادی مداوم برای تهذیب درون و خدمت به امت، به عنوان راهبردهای عملی از سیره امام صادق (علیهالسلام) ارائه میشوند.
در مجموع، «درسنامه امام صادق (علیهالسلام)» با رویکردی جامع و تلفیقی از تحلیل اخلاقی، تربیتی و تاریخی، تلاش میکند تا مخاطب را به فهم جایگاه بیبدیل امامت و اهمیت اقتدا به امام صادق (علیهالسلام) در تمام جنبههای زندگی فردی و اجتماعی سوق دهد و ضرورت عمل به معارف اهلبیت (علیهمالسلام) را برای سعادت دنیا و آخرت یادآور شود. این کتاب پاسخی است روشن به نیاز امروز برای بازشناسی حقیقت امامت، اخلاق نبوی (صلاللهعلیهوآله)، و تربیت انسان مؤمن در مسیر درست و متعالی.
هشتگ
#امام_صادق_علیهالسلام #سیره_اهل_بیت_علیهمالسلام #معرفت_الهی #تقوا #اخلاق_اسلامی #علم_دینی #دعا_و_ذکر #جهاد_با_نفس #سبک_زندگی_شیعی #امامت
نویسنده
آیتالله ناصر مکارم شیرازی
چکیده
کتاب «مناظرات تاریخی امام رضا (علیهالسلام) با پیروان مذاهب و مکاتب دیگر»، به واکاوی یکی از پررنگترین و تاثیرگذارترین ابعاد زندگی امام علی بن موسی الرضا (علیهالسلام) یعنی نقش اعتقادی، علمی و فرهنگی ایشان در یکی از حساسترین مقاطع تاریخ اسلام میپردازد؛ دورانی که حکومت بنیعباس با احیای فضای تسلط و استبداد، هجمههای فکری و عقیدتی سنگینی را متوجه امت اسلامی و بهویژه اهل بیت (علیهمالسلام) کرده بود. در این فضای ملتهب فکری و سیاسی، مأمون عباسی، خلیفه وقت، با نیتی سیاسی تلاش کرد جایگاه اهل بیت (علیهمالسلام) را تضعیف کند اما در عمل با تشکیل جلسات مناظره، بستری را فراهم ساخت که طی آن امام رضا (علیهالسلام) موفق به نشان دادن عظمت علمی خود و برتری معارف اهل بیت (علیهمالسلام) شد.
کتاب با مقدمهای به شرح شرایط اجتماعی و سیاسی آن عصر و ویژگیهای نظام حاکم عباسی میپردازد و توضیح میدهد چگونه مأمون، نه از سر ارادت دینی، بلکه با هدف بهرهبرداری سیاسی، امام رضا (علیهالسلام) را به ولایتعهدی فراخواند و مناظراتی گسترده میان امام و متفکران و بزرگان مذاهب گوناگون تدارک دید. امام رضا (علیهالسلام) در این میدان پرچالش، با اتکا بر دانش بینظیر خود و استدلالهای عمیق، در برابر عالمان ادیان مختلف، چون جاثلیق مسیحی، رأس الجالوت یهودی، بزرگ هربدان زرتشتی، عمران صابی و همچنین با متکلمان اهل سنت و فرقههای گوناگون قرار گرفت و طی این گفتوگوها، حقیقت توحید، نبوت، امامت، بداء، اراده الهی و عصمت انبیا را با بیانهایی استوار و عقلانی تبیین کرد.
نگارنده ضمن نقل مناظرههای مشهور و تاریخی از برخورد علمی، روح بزرگ و سعهصدر امام رضا (علیهالسلام) در مواجهه با مخالفان و پاسخدهی دقیق به پرسشها سخن میگوید. فضای مناظرات بهگونهای نقل شده که آشکار میشود امام رضا (علیهالسلام) در نهایت آرامش و متانت، بدون توهین یا تحقیر، به نقد اندیشهها پرداخته و با منطق، استدلال و بهرهگیری از قرآن و تورات و انجیل و دیگر منابع معتبر، حکمت شیعی را بر صدر نشانده و مخاطبان را قانع و بسیاری از آنان را شگفتزده کرده است.
در سرتاسر کتاب، نقاط قوت علمی و الهی امام رضا (علیهالسلام) برجسته شده و این مناظرات، نه صرفا جدلهای کلامی، بلکه نمایشی از شکوفایی عقلانیت شیعی و دفاع استادانه امام از اصول و فروع دین توصیف شدهاند. اهمیت این مناظرات همچنین در کارکرد آنها برای مقابله با انحرافات عقیدتی، عقلگرایی و ایجاد فضای تعقل و نقد سازنده در تمدن اسلامی معرفی شده است. نویسنده با بیانی روشن نشان میدهد انتقال این سیره اندیشهای و رویکرد گفتگو محور، راهگشای امروز حوزههای علمی و پژوهشی و موجب تقویت عقلانیت دینی در مواجهه با اندیشههای رقیب است.
در نهایت، کتاب با تحلیلی دقیق از روش و محتوای مناظرات امام رضا (علیهالسلام)، مخاطب را به ژرفای اندیشه و شخصیت آن امام همام (علیهالسلام) رهنمون میسازد و نقش ایشان را بهعنوان الگوی گفتوگو، همزیستی و استدلال علمی در تاریخ اسلام برجسته میکند؛ الگویی که همواره میتواند راهنمای دینداران و اهل پژوهش در مواجهه با چالشهای فکری و عقیدتی باشد.
هشتگ
#امام_رضا_علیهالسلام #مناظرات_کلامی #گفتمان_ادیان #شیعه #ولایت_عهدی #مأمون_عباسی #گفتگو_ادیان #امامت #عقلانیت_شیعی #تمدن_اسلامی #دفاع_از_اسلام #مناظره_ادیان #عصمت_انبیاء #بداء #اراده_الهی #اندیشه_اسلامی #اهل_بیت_علیهمالسلام
ترجمهها
«به من چنين رسيده است که تو زمين را (از محصول درختان) برهنه کرده و هرچه زير پايت بوده گرفتهای و آنچه در اختيارت بوده خوردهای، پس حسابت را به من گزارش ده و بدان که حسابرسی خداوند از حسابرسی مردم بزرگتر و مهمتر است».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، صص556 و557 )
«به من خبر رسیده که زمین را پاک رُفته، آنچه را زیر پایت بود گرفته و آنچه را به دست بود خوردهای! حساب خود را برایم بفرست و بدان که حسابرسی خدای متعال از حسابرسی آدمیان سختتر است، والسلام».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص412)
«اطلاع دادهاند که تو کشتِ زمینها را برداشته و آنچه را میتوانستی گرفته و بیتالمال را که در اختیار داشتی به خیانت خوردهای. پس هرچه زودتر حساب اموال را برایم بفرست و بدان که حسابرسی خدا از حسابرسی بندگان سختتر است. والسلام».[1]
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص590)
«به من رسيده است كه تو زمين را برهنه كردهاى (محصول اشجار و زراعات را براى خود برده و چيزى به رعيت ندادهاى) پس هرچه زير دو پايت بوده گرفته و آنچه در دو دستت بوده، خوردهاى (اموال و دارایى بيت المال را تصرف كرده براى خويش اندوختهاى) اكنون براى من حساب (دخل و خرج) خود را بفرست و بدان كه حساب خدا (در روز رستاخيز) از حساب و وارسى مردم بزرگتر است (دقيقتر است؛ زيرا اينجا ممكن است صورت دروغ و بر خلاف واقع تنظيم شود ولى آنجا جز راستى كارى انجام نمىگيرد) و درود بر شايسته آن».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص955)
شروح
نكوهش كارگزار
«شنيدهام كه زمين را خالى كرده و آن را يكسره دروايدهاى و اموال مردم را كه زير پاى خود داشتهاى به تمامى گرفتهاى و غنايم و اموالى كه در اختيار تو بوده است خوردهاى؟ پس حساب روشنى از كار خودت ارائه كن كه با دارايى بيتالمال چه كردهاى و بدان كه حسابرسى و بازخواست الهى از اين حسابرسىِ مالِ مردم بزرگتر و دقيقتر است؛ پس در حفظ اموال مردم دقت و مراقبت كن، و السلام».
(برخى گفتهاند: امام (عليه السلام) اين نامه را به عبدالله بن عباس والى خود در بصره نوشته است و آن زمانى بود كه در بخشى از اموال بيتالمال به ناحق تصرف كرده بود.)
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص142)
واژه شناسی
واژه کاوی
«بَلَغَ» از مصدر «بُلُوغ» و «بَلَاغ» است که در اینجا از مصدر بُلوغ به معنای رسیدن[8] به آخر مقصد اعم از آنكه مكان باشد يا زمان يا امرى معين و گاهى نزديك شدن به مقصد مراد باشد هر چند به آخر آن نرسد.[9] «بَلَغْتُ المكان» یعنی به آن مکان رسیدم.[10]
عرب، خبر بدون کندوکاو[11] یا ناخوشایند را «بَلْغ» مینامند.[12]«بَلَغَنِی اِنَّكَ قُلتَ ذَلِك» به من خبر رسيد كه تو فلان چيز را گفتهاى.[13]
در این نامه برای امیرالمؤمنین (علیه السلام) خبر ناخوشایندی از عملکرد یکی از کارگزاران رسید.
«جَرْدْ» در اصل به معنای عاری کردن است که در هر شیئی با خود آن تناسب دارد.[16]برای مثال «أَرْضٌ جَرْدَه» یعنی زمین کویر؛[17]«جَرَّدْتَ الاَرْضَ»[18]زمین را بدن کِشت و بیبرگ و بار کردی؛[19]«جَرَّدَ السيفَ» شمشير را از غلاف بیرون كشيد[20] که جمله مجازی است.[21]
نکتهها و پیامها
1. ضروری است کارفرما، کارگزاران را به طور همیشگی و پیوسته مورد ارزیابی قرار دهد. (بَلَغَنِی)
2. به هنگام شنیدن خبر، ابتدا باید راست یا دروغ آن را کاوید. (بَلَغَنِی)
3. خوب است هر شب قبل از خواب، به اعمال رسیدگی شود. (حِسَابَكَ)
4. تشويق به محاسبه نفس (حِسَابَكَ)
* امام زين العابدين (عليه السلام) میفرمایند: « ابْنَ آدَمَ إِنَّكَ لَا تَزَالُ بِخَيْرٍ مَا كَانَ لَكَ وَاعِظٌ مِنْ نَفْسِكَ وَ مَا كَانَتِ الْمُحَاسَبَةُ مِنْ هَمِّك...؛ اى فرزند آدم! تا زمانى كه خود واعظ خويش باشى و به محاسبه [اعمال نفس] خويش بپردازى، پيوسته در خير و خوبى به سر خواهى برد».[22]
* پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) فرمودند: «أَكْيَسُ الْكَيِّسِينَ مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ، وَ عَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ...؛ زيركترين زيركان، كسى است كه از نفس خويش حساب كشد و براى بعد از مرگ كار كند».[23]
5. امام صادق (عليه السلام) میفرمایند: «...فَحَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا فَإِنَ أَمْكِنَةَ الْقِيَامَةِ خَمْسُونَ مَوْقِفاً كُلُّ مَوْقِفٍ مُقَامُ أَلْفِ سَنَةٍ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ «فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ»؛[24] از نفسهاى خود حساب بكشيد، پيش از آن كه از شما حساب بكشند؛ زيرا در قيامت، پنجاه موقف [حسابرسى] است و توقف در هر موقفى هزار سال به درازا مىكشد. امام (عليه السلام) سپس اين آيه را تلاوت كردند «در روزى كه اندازه آن پنجاه هزار سال است»».[25] (حِسَابَكَ)
6. امام على (عليه السلام) در پاسخ به سؤال از شیوه محاسبه نفس فرمودند: «إذا أصْبَحَ ثُمَّ أمسى رَجَعَ إلى نَفْسِهِ، و قالَ: يا نَفْسُ، إنَّ هذا يَومٌ مَضى علَيكِ لا يَعودُ إلَيكِ أبداً، و اللّهُ سائلُكِ عَنهُ فيما أفْنَيتِهِ، فما الّذي عَمِلْتِ فيهِ؟ أذَكَرْتِ اللّهَ أمْ حَمِدْتيهِ؟ أقَضَيْتِ حَقَّ أخٍ مؤمنٍ؟ أنَفَّسْتِ عَنهُ كُرْبتَهُ؟ أحَفِظْتيهِ بِظَهْرِ الغَيبِ في أهْلِهِ و ولدِهِ؟ أحَفِظْتيهِ بَعدَ المَوتِ في مُخَلَّفيهِ؟ أكَفَفْتِ عن غيبَةِ أخٍ مؤمنٍ بفَضْلِ جاهِكِ؟ أأعَنْتِ مسلما؟ ما الّذي صَنَعتِ فيهِ؟ فيَذكُرُ ما كانَ مِنهُ، فإنْ ذَكَرَ أنَّهُ جَرى مِنهُ خيرٌ حَمِدَ اللّه َ عزّوجلّ و كَبَّرَهُ على تَوفيقِهِ، و إنْ ذَكرَ مَعْصيَةً أو تَقْصيرًا اسْتَغْفَرَ اللّه َ عزّوجلّ و عَزَمَ على تَرْكِ مُعاوَدَتِهِ؛ چون صبح را به شب رساند، به سراغ نفس خويش رود و بگويد: اى نفْس! امروز بر تو گذشت و هرگز سوى تو برنمىگردد. خدا از تو خواهد پرسيد كه آن را چگونه سپرى كردى؟ در آن روز چه كردى؟ آيا خدا را ياد كردى يا سپاس و ستايشش گفتى؟ آيا حق برادر مؤمنى را گزاردى؟ آيا بار غمى از دل او برداشتى؟ آيا در نبودِ او هواى زن و فرزندان او را داشتى؟ آيا وقتى مُرد، به بازماندگان او رسيدگى كردى؟ آيا با استفاده از مقام و موقعيتت، از غيبت برادر مؤمنى جلوگيرى كردى؟ آيا مسلمانى را يارى رساندى؟ چه كارى براى او كردهاى؟ آنگاه كارهايى كه كرده است بر مىشمرد؛ اگر كار خيرى از وى سر زده باشد، خدا را سپاس گويد و به شكرانه توفيقى كه به وى عنايت كرده، خدا را به بزرگى ياد كند و اگر ديد گناهى يا تقصيرى از او سر زده است از خداوند عزّوجل آمرزش بخواهد و تصميم بگيرد كه ديگر آن را تكرار نكند».[26] (حِسَابَكَ)
7. نتیجه محاسبه نفس (حِسَابَكَ)
* امام على (عليه السلام) فرمودند: «ثَمَرَةُ الْمُحَاسَبَةِ إِصْلَاحُ النَّفْسِ؛ ثمره محاسبه، اصلاح نفس است».[27]
* امام على (عليه السلام) فرمودند: «مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ سَعِدَ؛ هركه نفس خود را حسابرسى كند نيكبخت شود».[28]
8. توجه به مسئله حسابرسی همه افراد در روز قیامت یكى از عوامل بیداری است. (حِسَابَ اللَّهِ)
9. خدای متعال عهده دار محاسبه اعمال بندگان در روز قیامت است. (حِسَابَ اللَّهِ)
10. از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله) آمده: «أَنَّهُ يُفْتَحُ لِلْعَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى كُلِّ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ عُمُرِهِ أَرْبَعٌ وَ عِشْرُونَ خِزَانَةً عَدَدَ سَاعَاتِ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ؛ روز قيامت براى هر بندهاى، براى هر روز از ايام عمرش به تعداد ساعتهای شب و روز بيست و چهار خزانه گشوده مىشود»
«فَخِزَانَةٌ يَجِدُهَا مَمْلُوءَةً نُوراً وَ سُرُوراً فَيَنَالُهُ عِنْدَ مُشَاهَدَتِهَا مِنَ الْفَرَحِ وَ السُّرُورِ مَا لَوْ وُزِّعَ عَلَى أَهْلِ النَّارِ لَأَدْهَشَهُمْ عَنِ الْإِحْسَاسِ بِأَلَمِ النَّارِ وَ هِيَ السَّاعَةُ الَّتِي أَطَاعَ فِيهَا رَبَّهُ؛ خزانه اى را مملو از نور و سرور مىبيند که به هنگام مشاهده آن، چنان خوشحالى و انبساطى به او دست مىدهد كه اگر بر تمام اهل دوزخ تقسيم كنند درد آتش را فراموش مىكنند و اين همان ساعاتى است كه پروردگارش را اطاعت كرده»
«ثُمَّ يُفْتَحُ لَهُ خِزَانَةٌ أُخْرَى فَيَرَاهَا مُظْلِمَةً مُنْتِنَةً مُفْزِعَةً فَيَنَالُهُ مِنْهَا عِنْدَ مُشَاهَدَتِهَا مِنَ الْفَزَعِ وَ الْجَزَعِ مَا لَوْ قُسِمَ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ لَنَقَّصَ [لَنَغَّضَ] عَلَيْهِمْ نَعِيمَهَا وَ هِيَ السَّاعَةُ الَّتِي عَصَى فِيهَا رَبَّهُ؛ سپس ديگرى را براى او مىگشايند آن را تاريك و متعفن و ترسناک مىيابد و چنان ترس و وحشتى به او دست مىدهد كه اگر [آن] تقسيم بر اهل بهشت شود لذت نعمتهاى آن را فراموش مىكنند و آن ساعاتى است كه در آن معصيت خدا را كرده است!»
«ثُمَّ يُفْتَحُ لَهُ خِزَانَةٌ أُخْرَى فَيَرَاهَا خَالِيَةً لَيْسَ فِيهَا مَا يَسُرُّهُ وَ لَا يَسُوؤُهُ وَ هِيَ السَّاعَةُ الَّتِي نَامَ فِيهَا أَوِ اشْتَغَلَ فِيهَا بِشَيْءٍ مِنْ مُبَاحَاتِ الدُّنْيَا فَيَنَالُهُ مِنَ الْغَبْنِ وَ الْأَسَفِ عَلَى فَوَاتِهَا- حَيْثُ كَانَ مُتَمَكِّناً مِنْ أَنْ يَمْلَأَهَا حَسَنَاتٍ مَا لَا يُوصَفُ وَ مِنْ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ؛ سپس خزينه ديگرى را براى او مىگشايند آن را خالى مىبيند نه در آن اسباب سرور است و نه ناراحتى و اين ساعاتى است كه در آن خوابيده يا مشغول اعمال مباح دنيا بوده، چنان حالت تأسف و احساس غبن به او دست مىدهد كه قابل توصيف نيست؛ زيرا مىتوانست آن را از حسنات پر كند و نكرد و اين است كه خدا مىفرمايد: ذَلِكَ يَوْمُ التَّغَابُنِ».[29] (حِسَابَ اللَّهِ)
11. آنچه در روز قیامت مورد بازخواست قرار مىگيرد. (حِسَابَ اللَّهِ)
* امام صادق (عليه السلام) درباره نخستين چيزى كه از انسان سؤال مىشود، میفرمایند: «إنَّ أوَّلَ ما يُسألُ عنهُ العَبدُ إذا وَقفَ بينَ يَديِ اللّهِ جلّ جلالُهُ الصَّلَواتُ المَفْروضاتُ، و عنِ الزَّكاةِ المَفْروضَةِ، و عنِ الصِّيامِ المَفروضِ، و عنِ الحَجِّ المَفْروضِ، و عَن وَلايَتِنا أهلَ البيتِ، فإنْ أقَرَّ بوَلايَتِنا ثُمَّ ماتَ علَيها قُبِلَتْ مِنهُ صَلاتُهُ و صَومُهُ و زَكاتُهُ و حَجُّهُ...؛ هنگامى كه بنده در برابر خداوند بايستد نخستين پرسشى كه از او مىشود درباره نمازهاى واجب، زكات واجب، روزه واجب، حج واجب و ولايت ما اهل بيت (صلوات الله) است. اگر با اعتراف به ولايت و دوستى ما از اين دنيا برود، نماز و روزه و زكات و حجش پذيرفته مىشود».[30]
* پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) میفرمایند: «لا تَزولُ قَدَما عَبدٍ يَومَ القِيامَةِ حتّى يُسألَ عَن أربَعٍ: عَن عُمرِهِ فيما أفْناهُ، و عَن شَبابِهِ فيما أبْلاهُ، و عَن مالِهِ مِن أينَ اكْتَسَبهُ و فيما أنْفَقَهُ، و عَن حُبِّنا أهلَ البَيتِ؛ در روز قيامت، بنده قدم از جاى خود بر ندارد تا آنگاه كه از چهار چيز باز خواست شود: از عمرش؛ در چه راهى صرف كرده است؟ از جوانياش؛ در چه راهى به سر آورده است؟ از مالش؛ از كجا آورده و در كجا خرج كرده است؟ و از دوستى ما خاندان».[31]
* اسماعیل بن جابر گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: منظور از آیات «وَ إِذَا الْموْؤُودَةُ سُئِلَتْ * بِأَیِّ ذَنبٍ قُتِلَتْ»[32]چیست؟ فرمودند: منظور امام حسین (علیه السلام) است.[33]
* حضرت صادق (علیه السلام) میفرمایند: «یَا مُفَضَّلُ وَ الْمَوْؤُدَةُ وَ اللَّهِ مُحَسِّنٌ لِأَنَّهُ مِنَّا لَا غَیْرُ فَمَنْ قَالَ غَیْرَ هَذَا فَکَذِّبُوهُ؛ ای مفضل به خدا قسم! «اَلْموْؤُدَةُ؛ به خاک سپرده شده»[34]حضرت محسن (علیه السلام) بچۀ حضرت فاطمه (سلام الله علیها) است؛ زیرا مقصود از این آیه ماییم و هرکس جز این بگوید، او را تکذیب کنید».[35]
* امير مؤمنان علي (عليه السلام) فرمودند: «اِتَّقُوا اللهَ فِي عِبَادِهِ وَ بِلَادِهِ فَاِنَّكُمْ مَسْئُولُونَ حَتَّى عَنِ البِقَاعِ وَ البَهَائِمِ؛ از خدا بترسيد و پرهيزكارى را در مورد بندگان خدا و شهرها و آباديش پيشه كنيد؛ چرا كه شما در پيشگاه خدا حتى از اراضى و حيوانات سؤال مى شويد».[36]
12. آنچه روز قیامت مورد بازخواست قرار نمىگيرد: (حِسَابَ اللَّهِ)
* امام على (عليه السلام) فرمودند: «مَنْ ذَكَرَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى الطَّعَامِ لَمْ يُسْأَلْ عَنْ نَعِيمِ ذَلِكَ أَبَداً؛ هر كس در هنگام خوردن غذا نام خدا را بگويد، درباره نعمت آن خوراك هرگز مورد سؤال قرار نخواهد گرفت».[37]
* پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) فرمودند: «كُلُّ نَعِيمٍ مَسْئُولٌ عَنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا مَا كَانَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ تَعَالَى؛ روز قيامت از هر نعمتى باز خواست مىشود، مگر آنچه در راه خدای متعال صرف شود».[38]
13. آنچه حسابرسى روز رستاخيز را آسان مىسازد: (حِسَابَ اللَّهِ)
* پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) میفرمایند: «اِقْنَعْ بِمَا اُوتِيتَهُ يَخِفَّ علَيكَ الحِسْابُ؛ به آنچه به تو داده شده است قناعت كن، تا كار حسابرسى بر تو آسان گردد».[39]
* امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: «...حَسِّنْ خُلُقَكَ يُخَفِّفِ اللَّهُ حِسَابَك؛ اخلاقت را نيكو گردان، خداوند حساب تو را سبك مىكند».[40]
* امام صادق (عليه السلام) میفرمایند: «اِنَّ صِلَةَ الرَّحِمِ تُهَوِّنُ الْحِسَابَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ...؛ صله رحم، حسابرسى روز قيامت را آسان مىكند».[41]
14. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: شش گروه پیش از حسابرسى به دوزخ مىروند «الْأُمَرَاءُ بِالْجَوْرِ وَ الْعَرَبُ بِالْعَصَبِيَّةِ وَ الدَّهَاقِينَ بِالْكِبْرِ وَ التُّجَّارُ بِالْخِيَانَةِ وَ أَهْلُ الرَّسَاتِيقِ بِالْجَهَالَةِ وَ الْعُلَمَاءُ بِالْحَسَدِ؛ فرمانروايان ستمگر، عربهای متعصب [قبيلهاى و نژادى]، دهقانان متكبر، بازرگانان خیانتکار، روستاییان نادان، علمان حسود».[42] (حِسَابَ اللَّهِ)
15. امام على (عليه السلام) در پاسخ به اين پرسش «كَيْفَ يُحَاسِبُ اللَّهُ الْخَلْقَ عَلَى كَثْرَتِهِمْ؛ چگونه خدا با فراوانى انسانها به حسابشان رسيدگى مىكند؟» فرمودند: «كَمَا يَرْزُقُهُمْ عَلَى كَثْرَتِهِمْ؛ آن چنانكه با فراوانى آنان روزيشان مىدهد» و باز پرسیدند «كَيْفَ يُحَاسِبُهُمْ وَ لَا يَرَوْنَهُ؛ چگونه به حساب انسانها رسيدگى مىكند كه او را نمىبينند؟» فرمودند: «كَمَا يَرْزُقُهُمْ وَ لَا يَرَوْنَهُ؛ همانگونه كه آنان را روزى مىدهد و او را نمىبينند».[43] (حِسَابَ اللَّهِ)
نویسنده
آیت الله سید مرتضی حسینی شیرازی
چکیده
کتاب «استراتژی مبارزه با فقر در روش امیرالمؤمنین (علیهالسلام)» با واکاوی دقیق و عمیق به چرایی و چیستی فقر، ابعاد گسترده آن، و روشهای مقابله با آن از دیدگاه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میپردازد. نویسنده در این اثر توضیح میدهد که فقر بهعنوان یکی از آسیبهای ریشهای جوامع انسانی، نهتنها ریشه بسیاری از مشکلات اقتصادی و اجتماعی است، بلکه مستقیماً معنویت، اخلاق و حتی قدرت یک جامعه را نیز تضعیف میکند. کتاب با اشاره به تجربه مستقیم امیرالمؤمنین (علیهالسلام) از فقر و محرومیت در دوران زندگی و حکومت ایشان، تأکید میکند که ایشان با نگاه انسانی و عادلانه، فقر را دشمن انسان و جامعه میدانست و مبارزه با آن را در رأس برنامههای خود قرار داد.
روش مبارزه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) با فقر، صرفاً به اعطای کمکهای موقتی یا دستورات عاطفی محدود نمیشود، بلکه ایشان با طرح ساختارهای اقتصادی و اجتماعی عادلانه، تلاش کرد تا بستر فقرزدایی پایدار ایجاد کند. اصل محوری سیره ایشان، تقسیم متعادل ثروت، مبارزه با انباشت سرمایه در دست طبقهای خاص، جلوگیری از فساد مالی و اقتصادی و فراهمساختن فرصتهای برابر برای همه اعضای جامعه بود. در این مسیر، نظارت جدی بر کارگزاران حکومت، توجه ویژه به نیازمندان، و تأکید بر ارزش کار و تولید سالم، از ویژگیهای بارز حکمرانی ایشان به شمار میرود.
نویسنده نشان میدهد که راهبردهای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) برای مقابله با فقر، نگاهی بلندمدت و چندسویه دارد؛ به گونهای که ریشه بسیاری از آسیبهای اجتماعی را در بستر اصلاح ساختار اقتصادی جستوجو میکند و انسان را در مدار کرامت و شرافت خدادادی قرار میدهد. او با بهرهگیری از منابع اصیل اسلامی و شواهد تاریخی، نشان میدهد که تدابیر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) یک الگوی کارآمد و قابل تطبیق برای تمامی جوامع است. در نهایت، کتاب تأکید میکند که مبارزه با فقر، نه صرفاً یک وظیفه اقتصادی بلکه یک مسئولیت انسانی و الهی است که اگر با الهام از عدالت علوی و اصول اسلامی دنبال شود، میتواند مسیر سعادت فرد و جامعه را هموار سازد و چهره حقیقی جامعه اسلامی را نمایان کند.
هشتگ
#فقر_در_جامعه #عدالت_اقتصادی #امیرالمؤمنین_علیهالسلام #سیره_حکومتی #مبارزه_با_فساد #تقسیم_عادلانه_ثروت #کرامت_انسانی #سیاست_اقتصادی_اسلامی
نویسنده
مهدی فقیه ایمانی
چکیده
کتاب «مناظره مأمون عباسی با چهل نفر از علمای سنی در افضلیت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در امر خلافت»، پژوهشی مستند و منبعمحور در بازخوانی یکی از رویدادهای مهم تاریخ اسلام است. این کتاب با اشاره به دوران قدرتیابی مأمون عباسی و رویکرد سیاسی او در قبال خاندان اهلبیت (علیهمالسلام)، ماجرای مناظرهای علمی و تاریخی را روایت میکند که میان مأمون و جمعی از سرشناسترین علمای اهلسنت درباره برتری و حقانیت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در موضوع خلافت صورت گرفت.
کتاب ابتدا زمینههای تاریخی طرح ولایتعهدی اجباری امام رضا (علیهالسلام) توسط مأمون را شرح میدهد و نشان میدهد که مأمون، به رغم مخالفتها و اغراض سیاسی، بعد از شهادت امام رضا (علیهالسلام) بر آن شد تا با ایجاد فضایی به ظاهر علمی و بیطرفانه، برتری امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را در میان حاضرین به آزمون بگذارد. مأمون برای این هدف، چهل نفر از برجستهترین علمای اهلسنت را به دربار خود دعوت کرد تا با دلایل قرآنی، روایی و تاریخی مسئله افضلیت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را به بحث بگذارد.
در این مناظره، مأمون با طرح سؤالات دقیق و مستند به آیات قرآن و احادیث پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله)، سعی میکند حقیقت جایگاه و شأن امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را روشن سازد. او جایگاه علمی و عملی، شجاعت، زهد، عدالت و نقش یگانه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را در وقایع مهم صدر اسلام و نزدیکی بیمانند ایشان به پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) را مورد تأکید قرار میدهد. پاسخهای علمای اهلسنت عمدتاً در برابر استدلالهای مأمون ناکام مانده و بسیاری از آنان ناچار به اذعان بر افضلیت، علم، شجاعت، سابقه و منزلت بینظیر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میشوند؛ فضائلی چون علم لدنی، حضور در تمام صحنههای حساس اسلام، ولایت و نصوص صریح پیامبر (صلاللهعلیهوآله) درباره امامت و پیشوایی امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، در بحثها برجسته میشود.
نویسنده ضمن نقل گفتوگوها، به نقش مهندسیشده مأمون و انگیزههای سیاسی او نیز میپردازد اما در عین حال، وضعیت خاص فکری و اجتماعی مسلمین را در آن مقطع به تصویر میکشد و نشان میدهد که چگونه حقیقت امامت و شایستگی ویژه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) حتی در فضای مناظرههای حاکمان غاصب، ناچار طرح و پذیرفته میشود. در ادامهی کتاب با آوردن شواهد متعدد از قرآن و روایات متقن نبوی، تلاش میشود زوایای مختلف فضائل، علم، عدالت و حقانیت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در امر خلافت برای مخاطب علمی و پژوهشی تبیین شود. کتاب همچنین به بازتابهای اجتماعی این مناظره و اثرات آن در میان شیعه و سنی اشاره نموده و از استیصال موضع علمی مخالفان در برابر حجتهای آشکار سخن میگوید.
در پایان، مؤلف با وفاداری به منابع و پرهیز از هرگونه تعصب و تحریف معنایی، پیام اصلی کتاب را چنین جمعبندی میکند که منزلت و افضلیت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در خلافت و امامت، نهتنها با نصوص دینی بلکه با شواهد تاریخی و عقلانی به شکلی آشکار و انکارناپذیر تثبیت شده، و حتی معاندان نیز در مقابل عظمت شخصیت، علم و حقانیت آن حضرت (علیهالسلام) ناگزیر از سکوت یا اقرار میشوند.
هشتگ
#مناظره_مأمون_عباسی #افضلیت_امیرالمؤمنین_علیهالسلام #خلافت_حق #اثبات_امامت #فضائل_امیرالمؤمنین_علیهالسلام #پاسخ_به_شبهات #گفتوگوی_علمی #تاریخ_اسلام #نص_پیامبر_صلاللهعلیهوآله #حقانیت_اهل_بیت_علیهمالسلام
واژه شناسی
واژه کاوی
«فتنه» بر ابتلا و آزمایش دلالت دارد[6] و نیز به هر شر و فسادی «فتنه» میگویند.[7]
«فتنه» بهمعنای اختلاف مردم در عقايد و نظرات و آن چیزی است كه باعث جنگ ميان آنان شود همچنین به
معنی، گرفتارى، عبرت گرفتن، سختى، عذاب، بيمارى، ديوانگى، كفر و گمراهى، رسوایى، اموال و فرزندان،[8] بلا[9]
و جنگ[10] است.
«فتنه» ممکن است در امر دین یا دنیا باشد؛ مثل ارتداد، گناهان، بلاها، مصائب، قتل و عذاب. همچنین گفته
میشود «فتنه» کور و کر است یعنی هیچ راه خروجی از آن دیده نمیشود و منظور از کسی که در «فتنه» راه
فرار نمییابد آن شخصی است که بدون داشتن بصیرت در آن گرفتار شده است؛ پس انسان در «فتنه» کور
میشود و از شنیدن و تامل کردن در حق کر میگردد.[11]
«فتنه» شدیدترین نوع آزمایش است و در خوبی و بدی استفاده میشود و خدا نعمت را «فتنه» قرار داد که
منظور از آن شدت تکلیف است.[12]
واژه «فتنه» در مورد افعال خدا و نیز کارهای بندگان استفاده میشود. اگر فتنه از سوی خدا باشد بهدلیل حکمت
او است و اگر از سوی بندگان باشد نقطه مقابل حکمت الهی است؛ از اینرو خدای عزوجل انسانها را بهدلیل
ایجاد «فتنه» سرزنش میکند. [13]
واژه «فِتْنه» مثل واژه بلا است و هر دو واژه، هم در سختى و هم در آسايش بهكار میروند ولى معنى «فتنه» و
بلا در شدت و سختى آشكارتر است.[14]
شده است.[15]
تشبیه انسان در زمان فتنه به بچه شتر" نَر" از اینرو است که نه پشتی برای سواری دادن دارد که اهل فتنه
بتوانند در راه رسیدن به اهدافشان از آن استفاده کنند و نه پستانی دارد تا در جهت تقویت ظلم آن را بدوشند.[16]
«لبن» سه بار در نهج البلاغه آمده است.[17]
واژه شناسی
واژه کاوی
«مُنْجِح» کسی که حاجت و نیازش برآورده شده باشد. [9]مصدر آن « النُّجْح» است.[10]
«هذا نُصبَ عَيْنيِ» در برابر چشم من است.[12]
«اَجَل» نهایت وقت[14]و عمر است در زمانی که مرگ برسد[15]همچنین «اَجَل» نهایت وقت در مهلت دین است و... .[16]
«أَجَل» مدّتى است كه براى چيزى معين شود و «أجل» انسان مدّت حيات او است.[17]
انسان دو أجل دارد «أجَل مُعَلَّقَ» و «أجَلِ حَتمى»؛ «أجَل مُعَلَّقَ» اجلی است که اگر شرایطش وجود داشته باشد خواهد آمد و «أجَلِ حَتمى» اجلی است که در وقتش میآید و محقق و قطعی است در نتيجه أجل أوّل قابل محو و اثبات و دوّمى ثابت و پايدار است.[18]
نویسنده
حسن امیرانصاری
واژه شناسی
واژه کاوی
«نَفْر» مصدر «نَفَرَ»؛ بهمعنی دور شدن از چیزی و شتافتن بهچیز دیگر است.[10]
«تَنفیر» مصدر «لاتُنَفِّرُوا» بهمعنی فراری دادن است.[11]
تفاوت «نفرت» و «کراهت»:
رابطه بین این دو واژه عموم و خصوص مطلق است؛ هر «کراهتی» «نفرت» است، اما هر«نفرتی» «کراهت» نیست؛ «نفرت» مخالف شهوت و «کراهت» خلاف خواستن است؛ «نفرت» بهمعنی کینه، که سبب رنج میشود، مثل خوردن داروی تلخ؛ اما «کراهت» اضافه بر این، تمایل و لذت از گناه را دربردارد. مثل گناه غیبت، که انسانها لذت میبرند و انجام آن را میطلبند.[12]
واژه شناسی
واژه کاوی
گاهی این واژه در مورد «هلاکت» در امور معنوی بهکار میرود.[11] خدای متعال میفرماید: «... لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ؛ ... تا هر که هلاک میشود از روی دلیلی روشن هلاک شود و هر که زندگی میکند ازروی برهانی آشکار زندگی کند».[12]
در نهجالبلاغه موارد زيادى این واژه آمده است که هم در مرگ عادى به كار رفته و هم در هلاك؛ مثلاً امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میفرمایند:
«إِنَّ الْمَرْءَ إِذَا هَلَكَ قَالَ النَّاسُ مَا تَرَكَ وَ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ مَا قَدَّم؛ آدمى چون بميرد مردم گويند چه نهاد، و فرشتگان گويند چه پيش فرستاد؟»[13] منظور از هلک در این سخن، مرگ معمولى است.[14]
همچنین حضرت (علیهالسلام) فرمودند:
«هَلَكَ مَنِ ادَّعَى وَ خابَ مَنِ افْتَرى؛ هر كه به غير حق ادعا كرد هلاك گرديد و هر كه دروغ گفت زيان ديد».[15]
تفاوت «اِهلاك» و «اِعدام»:
معنای «اهلاک» از «اعدام» عامتر است؛ زیرا «اهلاک» گاهی بهمعنای از بین رفتن توانمندی جسمی و حواس انسان است، اما «اعدام» مخالف معنای «ایجاد» است؛ از این رو هر «اعدامی»، «هلاکت» به شمار میرود ولی هر «هلاکتی»، «اعدام» تلقی نمیشود.[16]
«عارِف» به معنى عالم است.[19] «مَعْرِفَت» یعنی دانستن بعد از نادانی[20] و فراگيرى چيزى به همان صورتى كه هست.[21] «مَعْرِفَت» و «عِرفَان» به معنای درک و دریافت چیزی با انديشه و تدبّر از روی اثر آن است[22] ولی در کتاب الفروق فی اللغه بیان شده: دلیلی نداریم که هر معرفتی به سبب نشانهای به وجود آمده باشد.[23]
تفاوت «معرفت» و «علم»:
«معرفت» جزئیتر از «علم» است؛ زیرا «معرفت» «علم» تفصیلی به ذات چیزی است، اما «علم» هم شامل آگاهی مفصل است و هم آگاهی مجمل؛[24] لفظ «معرفت» در تمییز شیء معلوم و شناخته شده از غیر آن کاربرد دارد در حالی که «علم» چنین کاربردی ندارد.[25]
«قَدْر» بيان كردن كميت چيزى است.[27]
خدای متعال میفرماید: «إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ»[28] یعنی ما هر چيز را به اندازه آفريديم.[29]
و همچنین میفرماید: «قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً»[30] یعنی خدا براى هر چيزى، اندازهاى معيّن قرار داده است.[31]
رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) میفرمایند: «الْعَالِمُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ وَ كَفَى بِالْمَرْءِ جَهْلًا أَنْ لَا يَعْرِفَ قَدْرَه؛ عالم كسى است كه قدر و منزلت خود را بشناسد و آدمى را همين نادانى بس كه منزلت خود را نشناسد».[32]
بنابراین روایت کسی عالم به شمار میآید که قدر و منزلت خود را بشناسد؛ مقتضای عالم شدن شناخت ومعرفت نفس است، و بر اثر این شناخت، شخص از حد و اندازه خود تجاوز نمیکند.[33]
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میفرمایند: «رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً عَرَفَ قَدْرَهُ وَ لَمْ يَتَعَدَّ طَوْرَه؛ رحمت خدا بر آن كس كه اندازه خويش را بشناسد و از حدّ خود فراتر نرود».[34]
همچنین حضرت (علیهالسلام) میفرمایند: «هَلَكَ امْرُؤٌ لَمْ يَعْرِفْ قَدْرَهُ» زیرا شخصی که قدر خویش را نشناخته احتمال دارد كه از حد خود تجاوز نمايد.[35]
نکتهها و پیامها
1_ لازمۀ موفقیت آگاهی از گرایشها و توانمندیهای شخصی است.
2_ شناخت استعدادها و توانمندیها به شخص کمک میکند هدف خود را به درستی برگزیند و توانمندیهای خود را در مسیر صحیح جهتدهی کند.
3_ شخصی که از قدر و جایگاه خویش آگاهی ندارد، ممکن است کاری انجام دهد که با شخصیت او همخوانی ندارد؛ یا نیروی خود را در مسیر غیر صحیح مصرف کند.
4_ یکی از مصادیق شناخت قدر و منزلت، آگاهی از جایگاه خود در هستی، و در برابر آفریدگار است. این آگاهی به شخص کمک میکند نقش بندگی خود را به بهترین وجه ایفا کند. عدم توجه به این جایگاه، از عوامل تباهی و سقوط فرد است.
واژه شناسی
واژه کاوی
تفاوت «لَهْف» و «اَسَف» و«کآبه»:
«لهف» به غم و اندوه بر گذشته گویند. «اسف» غم و اندوهی که با غضب همراه باشد. «کآبه» به غمی گویند که افسردگی در پی دارد.[8]
واژه شناسی
واژه کاوی
«شوق» بهمعنای خواستۀ نفس، آرزوى وصال، عشق،[12] میل شدید،[13] آرزومندی و دل پرزدن به هوای کسی یا چیزی است.[14]
دوازده مورد از «شوق» در نهج البلاغه دیده میشود ولی در قرآن نیامده است.[15]
الزُّهدِ (زهد):
«زهد» بر کمیِ چیز دلالت میکند[16]و «زهاده» یعنی بیرغبتی به هر شیئی[17] که بیارزش و ناچيز باشد.[18]
«زهد» یعنی رویگردانیدن از چیزی بهجهت حقیر شمردنِ آن؛[19]یا به عبارت دیگر ترک کردن آسایش دنیا برای راحتی آخرت،[20] اما «زهد در دنیا» یعنی رویگردانیدن از خوشیهای دنیا و گرایش به عبادت خدا.[21]
هر یک از سه حرف واژۀ «زهد» به ترک چیزی اشاره میکند:
الف) حرف «ز» نشانۀ ترک زینت
ب) حرف «ه» نشانۀ ترک هوای نفس
ج) حرف «د» نشانۀ ترک دنیا.[22]
«مُزهِد» یعنی کسیکه به مالِ اندک[23] خود راضی است[24] و به آن دلنبسته.[25]
«زاهد» کسی است که در دنیا کار و تلاش میکند و از امکانات بهره میبرد،[26] هرچه در نظر خدا محبوب است در نزد او نیز پسندیده و هرچه در پیش خدا مورد خشم واقع شده، در چشم او نیز ناپسند است و از حلال دنیا كناره میگیرد و به حرام آن توجهی نمیكند.[27]
«زهد» در کلام قرآن مجید: «لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَ لَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ؛ تا افسوس مخوريد بر آنچه از دستتان مىرود و شادمانى نكنيد به آنچه دستتان میآيد»[28] و در روایتی آمده که بالاترين درجۀ «زهد» كمترين درجۀ ورع است و بالاترين درجۀ ورع، پايينترين درجۀ يقين و عاليترين درجۀ يقين، فروترين درجۀ رضا است.[29]
واژۀ «زهد» بیست و هشت مورد در نهجالبلاغه دیده میشود.[30]
چیز هوسانگیز، اشتهاآور یا خوشمزه را «شَیءٌ شَهِی» گویند، از اینرو مرد هوسران را «رَجُلٌ شَهوانٌ» مینامند.[35]
معانی دیگر «شهوت» دوست داشتن،[36] خواستۀ دل، آرزو، ميل به غذاى خوب و خوشمزه است.[37] تمایل در دنیا دو قسم است:
1_ صادق: تمایلاتی که بدون آنها، كار بدن مختل مىشود. مثل: میل به غذا هنگام گرسنگى.
2_ كاذب: تمایلاتی که بدون آنها، هیچ اختلالی در بدن به وجود نمیآید. مثل: خوردن غذا هنگام سیری یا استراحت کردن بیش از اندازه.[38]
در اسلام فقط خواستههای كاذب و منحرف كننده حرام است، نه مطلق خواهشهاى نفسانی؛[39] بنابراین هرگونه تمایل و خواسته و نیرو را «شهوت» مینامند.[40]«شهوت» نیرویی است که به وسیلۀ آن هدف مطلوب دنیوی یا معنوی حاصل میشود و اولین وسیلهای است که بهسبب آن، راه به سوی بهشت یا جهنم پیموده میشود.[41]
«شهوت مخفی» هر گناهی است که صاحبش آن را پنهان میکند و بر آن اصرار دارد اگرچه به آن عمل نکند[42]و گفته شده: دوست دارد مردم از کارش با خبر شوند یا به عبارتی دیگر ریا کند.[43]
موارد زیادی از واژۀ «شهوت» در نهجالبلاغه دیده میشود.[44]
تفاوت «شهوت» و «محبت»:
«شهوت» به هیاهوی نفس در امور لذتبخش میگویند و غیر ارادی است؛ اما «محبت» ارادی است و به امور لذتبخش و غیره مربوط میشود.[45]
تفاوت «شهوت» و «لذت»:
«شهوت» به آرزویِ نفس بهسوی امور لذتبخش و سرورآفرین میگویند؛ ولی «لذت» یعنی شخص با اشتیاق، نفس خود را برکَند و به مقصودش برسد.[46]
تفاوت «شهوت» و «اراده»:
«شهوت» یعنی انسان چیزی را اشتها میکند که سازگار نیست، به طور مثال: روزهدار اشتهای آب کند؛ ولی معنای «اراده» این است که انسان چیزي را که به آن اشتهایی ندارد، بخواهد. مانند: خوردن داروی تلخ.[47]
تفاوت «شهوت» و «تمنا»:
«شهوت» یعنی امور لذتبخشی که به وسیلۀ حواس پنجگانه درک میشوند، (شهوت را به امری در گذشته نمیتوان اطلاق نمود)؛ اما «تمنا» به امور لذتبخش و ناخوشایند مربوط میشود؛ مانند: تقاضای مرگ.[48]
تفاوت «شهوت» و «هوی»:
«شهوت» یعنی سبقتگرفتنِ نفس بهسوی آنچه در آن لذت دارد؛[49] اما «هوی» گرایش به امری است که نزدِ نفس زیبا هست هرچند آن امر شایستۀ شأنش نباشد.[50]
واژه شناسی
واژه کاوی
«أَسْرَعَ فهو مُسْرِع یعنی به سرعت راند و چالاك و شتابنده است.[6]
«أَسْرَعَ في المشي» یعنی در راه رفتن شتاب و كوشش كرد.[7]
«سرع» به معنی شتاب[8] و نقیض درنگ و تأخیر در حرکت است.[9]
تفاوت «سرعت» و «عجله»:
«سرعت» پیش افتادن در چیزی است که پیشی گرفتن در آن سزاوار و پسندیده است و متضاد آن یعنی درنگ کردن ناپسند است و «عجله» پیش افتادن در چیزی است که پیشی گرفتن در آن ناپسند باشد. عجله به معنای سرعت است.[10]
تفاوت «کَره» و «کُره»:
1. «کَره» عمل شخص ناچار و «کُره» عمل شخص مختار است يعني مختار ميتواند چیزی را كه ناپسند ميداند ترك كند.[14]
2. «کُره» به معنای سختیاست که انسان می تواند آن را انجام ندهد، ولی «کَره» سختیای که شخص، مجبور به انجام کاری می شود، و آن را با اکراه تحمل میکند و رنج میکشد.[15]
3. «كَرْه» سختى و مشقتى است كه از خارج به انسان میرسد و با اكراه بر او تحميل میشود ولى «کُره» آن سختى و رنجى كه از ذات انسان به او میرسد که آن را زشت و مکروه میداند و بر دو گونه است:
· آنچه را كه طبیعت انسان آن را ناپسند ميداند.
· آنچه را كه عقل يا شرع مكروه ميداند.[16]
«کَره» در این نامه یعنی کاری که انسان آن را دوست ندارد واز آن نفرت دارد.
تفاوت «اباء» و«اکراه»
«اباء» یعنی سرباز زدن و انجام ندادن عملی ولی « اکراه» ویژه کسی است که نمیتواند از انجام دادن کاری سر باز زند.[17]
واژه شناسی
واژه کاوی
«رَغْبة فى الشىء» به معنای خواستن، رغبت داشتن،[16] علاقه و تمايل شديد به چیزی است.[17]
«رَغِبَ عن الشيءِ» مخالف «رَغْبَةِ في الشيء» است[18] و به معنای رویگردانی،[19] نخواستن[20] و ترک انجام کاری از روی عمد است. [21]
«راغِب» به معنای خواهان و مایل است. [22]
خدای متعال میفرماید: «وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ؛ چه كسى از كيش ابراهيم روى برمىتابد»[23] در این آیه «رغب» با حرف اضافۀ «عن» همراه شده که به معنای اعراض و روی گرداندن است.[24]
خدای متعال میفرماید:«وَإِلَی رَبِّكَ فَارْغَبْ؛ و به پروردگارت مشتاق شو»[25] «إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ؛ ما به خدا مشتاقيم»[26] «إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ؛ ما به پروردگارمان مشتاقيم»[27] این آیات به معنای میل شدید به سوی خدای متعال و اشتیاق به سیر و سلوک به سوی خدا است.[28]
امیرامؤمنین (علیه السلام) میفرمایند:«فَلَقَد أسلَمَ راغِباً» (خبّاب بن اَرَت از دانشمندان و اولین مهاجرین بود، حضرت علی (علیه السلام) در مورد او فرمودند:) که از روی رغبت اسلام آورد. [29]
تفاوت واژههای «میل»، «رغبت» و «شوق» از جهت شدت و ضعف است و در تمام آنها معنای تمایل داشتن وجود دارد.[30]
«هَجْر» و «هِجْران» مخالف وصل است؛[34] یعنی انسان امری که به آن متعهد و ملزم شده را ترک کند.[35] همچنین به معنای دور شدن انسان از ديگری با بدن يا زبان و يا دل و قلب است.[36]
«هَجَر الشَّيْءَ» یعنی شخص امری را ترک کرد و از آن غافل و روی گردان شد.[37]
اصل «مُهاجَرَت» یعنی بادیه نشینی از روستا به شهر مهاجرت کند.[38] «مُهَاجَرَت» از باب مفاعله است که بر استمرار و همیشگی بودن دلالت دارد؛ یعنی شخص برای همیشه مکانی را ترک کند.[39] «مُهَاجَرَت» در عرف قرآن هجرت از دار كفر به دار ايمان است؛ مثل هجرت از مكّه به مدينه در اوایل اسلام.[40] مهاجرین به دلیل اینکه در هجرت به مدینه، شهر و خانههای خود را که در آن پرورش یافته بودند ترک کردند و به خانهای که نه خانوادهای و نه مالی در آن بود ملحق شدند، این نام را گرفتهاند. [41]
«مُهاجرین» و «مُهاجرون» جمع «مهاجر»[42] به معنای دور از وطن[43] و کسی است که خانه خویش را خالی میکند و به قومی دیگر میپیوندد.[44]
خدای متعال میفرماید: «وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ؛ کسی که از خانه خود به قصد مهاجرت به سوی خدا و پیامبرش بیرون رود»[45] در آیه مورد نظر، ماده «هجر» بر ترک تعلق به دنیا دلالت دارد؛ و صیغه «مفاعله» بر استمرار و همیشگی بودن آن و بر سیر و حرکت به سوی خدای متعال منطبق میشود.[46]
از ظاهر آیه چنین برداشت میشود که منظور از مهاجرت، خارج شدن از جایگاه کفر و وارد شدن به منزلگاه ایمان است؛ و مقتضای آن ترک شهوات، اخلاق ناپسند و خطاست. [47]
عزت در «قناعت» و ذلت در «قُنوع» به معنای درخواست کردنِ[56] خاشعانه و خاضعانه است. [57]
تفاوت «قناعت» و «قصد»:
قناعت اکتفا نمودن به اندک است و شخص قانع کسی است که کمتر از نیازش استفاده نماید ولی مُقتَصِد، کسی است که به اندازه حاجتش استفاده مینماید نه کمتر از آن. اقتصاد در ارتباط با رفتار است و قناعت از اعمال قلبی است.[58]
خشنودی و نارضایتی در مورد موجوداتی به کار میرود که دارای شعور و اراده هستند.[63]
«رضوان» یعنی خشنودى زياد و چون بزرگترين رضا، خشنودى خداى متعال است واژه «رضوان» در قرآن به هر چه كه از خدا است اختصاص يافته است.[64] رضایت و خشم الهی به معنای ثواب و عقاب او است و برگرفته از هیجان روح و حالات نفسی نیست؛ چرا که این ویژگیها از صفات مخلوقات ناتوان و نیازمند است.[65]
«رَاضُون» و «رُضَاة» جمع «رَاضِي» است.[66]
نکتهها و پیامها
1- در تاریخ صدر اسلام دو هجرت وجود داشته: 1. هجرت به حبشه 2. هجرت به مدینه.[67]
واژه شناسی
واژه کاوی
«سخاء» در حقیقت بهمعنای دلکندن از مال و بخشش رضایتمندانه بدون هیچچشم داشتی به مال دیگران است.[3]
مفهوم سخاوت در منابع اسلامی شامل دو عنصر است:
الف) توانِ دلکندن از مال.
ب) هوشمندی در بخششِ آن.[4]
از دیگر معانی «سخاء» جود و بذل است.[5]
شش مورد ماده «سخاء» در نهجالبلاغه آمده است.[6]
تفاوت بین «سخاء» و «جود»:
«سخاء» یعنی وقتی درخواستی از انسان شد با ملایمت، نرمی و مهربانی پاسخ دهد؛ اما «جود» یعنی زیاد بودن عطاء بدون هر گونه درخواستی.[7]
منظور از سخاء این است که بخشش شخص بدون درخواست کسی باشد، چرا که اگر بعد از تقاضای کسی باشد در این صورت عطای او يا از روی شرم است و يا ترس از سرزنش مردم.
واژه شناسی
واژه کاوی
«عِفَّت» به معنای خودداری از تمایلات ناشایسته،[17]محرمات[18] و پاكدامنى است[19] و «عفيف» به معناى با عفت و پاكدامن است.[20]
«تَعَفُّف» در فقیر یعنی نسبت به آنچه در در حیطه توانایی اوست، قناعت ورزد و قلب خود را از شهوتها و تمایلات نفس، برهاند بهطوری که خلافی از او سر نزند؛ «تَعَفُّف» در ثروتمند به معنای خویشتنداری و نگهداری نفس از شهوتهایی که به دلیل فراوانی مال و فراهم بودن مقدمات برای او ممکن است.[21]
«الْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ» در این عبارت عفاف، زینت فقر بیان شده چرا که اگر فقیر، علی رغم شرایط دشوارِ معیشتی، از گناهان و محرمات خودداری و پاکدامنی خود را حفظ کند، به دنیا و مادیات طمع نکرده و خود را در برابر مردم خوار و ذلیل نکند، در حقیقت این رفتارش سبب زینت و آراسته شدن فقرش است.
بنا بر نظر برخی «فقر» یعنی ضعفی که سبب احتیاج میشود،[24] بنابراین فقر تنها به معنای فقر اقتصادی نیست، بلکه مصادیق و مراتب متعددی دارد؛ بالاترین مرتبه فقر،«فَقْرُالنفس» است که در سرشت انسان است[25] و انسان را به کفران نعمتهای پروردگار سوق میدهد، سبب فراموشی خدا میشود و انسان را به نیازمندی و آلودگی میخواند، در نتیجه دینش را از بین میبرد.[26] فقر مصادیق دیگری هم دارد؛ از جمله فقر در علم و اخلاق.
«فَقْر» در چهار وجه كاربرد دارد:
· نیازهای ضروری (زایشی و رویشی) برای تمام موجودات لازم است تا وقتی در دنیا هستند.[27]
· فقرى كه از عدم كسب و كار ناشى میشود.
· فقر نفسانى و روحى كه همان آزمندى است.[28]
· فقر و نياز بهسوى خداى تعالى،[29] كه در قرآن مجید آمده: «رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ».[30]
تفاوت «فقر» و «حاجت»:
«فقر» مخالف غنی میباشد؛ اما «حاجت» به معنای نقص است.[31]
تفاوت «فقر» و «خِلّه»:
«فقر» به معنای از دست رفتن مال است؛ اما «خِلّه» یعنی خللی در مال و زندگی ایجاد شود که میبایست برطرف گردد.[32]
تفاوت «فقیر» و «مسکین»:
· «فقیر» خواستۀ خود را مطرح نمیکند ولی «مسکین» تقاضای خود را آشکارا بیان میکند.
· «فقیر» به اندازه کفایت زندگی روزی دارد[33] و تنگدستیِ او از ظاهرش نمایان نیست[34]؛ اما تنگدستیِ «مسکین» از ظاهرش آشکار است.
· «مسکین» نسبت به «فقیر» ضعیفتر میباشد.
· «مسکین» کسی است که در روبرو شدن، انسان را به رقت قلب و نرمی وامیدارد.[35]
«غِنَى» سه صورت دارد:
1- بىنيازى کامل: تنها براى خداى متعال است.
2- کم نیازی.
3- زیاد بودن مال که نسبت به درآمد اقشار مختلف جامعه سنجیده میشود.[39]
موارد زیادی ز واژه «غنی» در نهج البلاغه آمده است.[40]
تفاوت «غنی» و «الجده» و «الیسار»:
«جده» به مال فراوان گفته میشود و «غنی» اضافه بر توانمندی مالی، قدرت، یاری و هر گونه بینیازی را شامل میشود. «یسار» به معنی ثروت فراوان نیست بلکه مقداری از توانگری مالی است که انسان بتواند به وسیله آن زندگیاش را به آسانی بگذراند.[41]
به نظر میرسد «غنی» در اینجا به معنای کم نیازی یا بینیازی و توانگری باشد.
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص666)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص480)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، صص690و691)
«نفس كشيدن مرد گام او است به سوى مرگ خود (زيرا هر نفس از عمر او كم كرده و به مرگ نزديك مىنمايد مانند گام برداشتن كه شخص را به مقصدش نزديك مىگرداند)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1118)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص374)
كلمه خطا (گام) را از آن رو استعاره براى دم زدن، آورده است كه دم نيز پياپى است و تا دمى پايان نيابد، دم ديگر برنيايد، پس در نتيجه دم، آدمى را به پايان عمر يعنى مرگ نزديك مىسازد همان طورى كه گامهاى پياپى انسان را به پايان راه خود مىرساند.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص467)
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص290)
«اجل» به معنای پایان مدت معین، همراه محدودیت است. انسان هر نفسی که میکشد، همچون برداشتن گامی است به سوی پایانی که خدای متعال برای او مقدر کرده است و دنیا یک فرصت محدود و ارزشمند است که هرگز نباید با غفلت کردن از دست برود. نفس کشیدن، علاوه بر اینکه نشانهای از حیات است، یادآوری فناپذیری ما است. اگر کسی دریابد که هر نفسی که میکشد شاید آخرین نفسش باشد، هرگز لحظات خود را به بطالت نمیگذراند و میکوشد تا از هر لحظۀ، خود را برای بهرهبرداری کامل از فرصتهایش و رسیدن به کمال استفاده کند.
برای فهم بهتر این مطلب، بررسی عملکرد دستگاه حیاتی بدن انسان مانند قلب و ریهها نشان میدهد که این دستگاهها از ظرفیت محدودی برخوردارند. آنها میلیاردها بار کار میکنند تا زندگی را حفظ کنند، اما در نهایت، مانند سوخت یک اتومبیل، به پایان میرسند. هر نفسی که میکشیم و هر ضربانی که قلب ما میزند، ما را یک قدم به سوی پایان میبرد. این حقیقت، اگرچه ممکن است هراسآور به نظر برسد، اما در حقیقت، یادآوری ارزشمند بودن قدر دانستن هر لحظه است.
امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در حدیث دیگر به شکل ملموستر بیان میکند و به ما نشان میدهد که چگونه هر روز نیز مانند هر نفس تکرارنشدنی است:«مَا مِنْ يَوْمٍ يَمُرُّ عَلَى اِبْنِ آدَمَ إِلاَّ قَالَ لَهُ ذَلِكَ اَلْيَوْمُ أَنَا يَوْمٌ جَدِيدٌ وَ أَنَا عَلَيْكَ شَهِيدٌ فَقُلْ فِيَّ خَيْراً وَ اِعْمَلْ فِيَّ خَيْراً أَشْهَدْ لَكَ بِهِ يَوْمَ اَلْقِيَامَةِ فَإِنَّكَ لَنْ تَرَانِي بَعْدَ هَذَا أَبَداً؛[1] هيچ روزى بر فرزند آدم نميگذرد، مگر آنكه آن روز به او ميگويد: من روزى جديدم، و من بر تو گواهم، پس در ساعات من سخن خيرى بگو و كار خيرى بكن، تا بروز قيامت براى تو به آن گفتار نيك و كردار نيك گواهى دهم، زيرا تو بعد از اين هرگز مرا نخواهى ديد». پس هرگز زمان به عقب بازنمیگردد. هر روزی که میگذرد، مانند یک شاهد، اعمال ما را ثبت میکند و دیگر هرگز بازنمیگردد تا به ما فرصت جبران دوباره بدهد.
دنیا؛ پل عبور به سعادت ابدی
بسیاری از انسانها تمام توان و سرمایه گرانبهای عمرشان را در دنیایی صرف میکنند که گذرا است، در حالی که از حیات ابدی و آخرت غافل میمانند. این عمل مانند آن است که شخصی برای جمعآوری سنگی بیارزش، تمام جواهرات خود را از دست بدهد. دنیا در نگاه الهی، نه مقصد نهایی، بلکه وسیلهای برای رسیدن به آن است. همانگونه که امام سجاد (علیهالسلام) میفرمایند: «عَجَباً كُلّ الْعَجَبِ لِمَنْ عَمِلَ لِدارِ الْفَناءِ وَتَرَكَ دارَ الْبَقاء؛[2] بسیار عجیب است از کسانی که برای این دنیای زودگذر کار میکنند، ولی آخرت را که ابدی است رها کردهاند». این غفلت، باعث میشود که انسان عمر خود را صرف امور زودگذر و بیثمر کند، در حالی که میتوانست از آن برای ساختن زندگی جاودانه خود بهره ببرد.
این مفهوم را میتوان در سوره عصر یافت: «وَالْعَصْرِ، إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ؛[3] به عصر سوگند که انسان همواره در حال خسران است». سرمایه انسان، عمر اوست و این سرمایه لحظه به لحظه در حال ذوب شدن است. این حقیقت را یکی از بزرگان از یک یخفروش آموخت که فریاد میزد: «به کسی که سرمایهاش ذوب میشود رحم کنید»! این فریاد، معنای واقعی سوره عصر را آشکار میکند؛ انسان، مانند تکهای یخ، در حال آب شدن است و هر لحظه که از آن میگذرد، بخشی از سرمایه عمرش را از دست میدهد.
توازنی هوشمندانه برای زیستن صحیح
برای رسیدن به سعادت واقعی، لازم است که توازنی دقیق بین تلاش برای دنیا و آخرت برقرار کنیم. امام حسن مجتبی (علیهالسلام) در کلامی بیان فرمودند: «وَ اِعْمَلْ لِدُنْيَاكَ كَأَنَّكَ تَعِيشُ أَبَداً وَ اِعْمَلْ لآِخِرَتِكَ كَأَنَّكَ تَمُوتُ غَداً؛[4] و برای دنیای خود چنان کار کن که گویی همیشه زندگی خواهی کرد و برای آخرت طوری کار کن که گویی فردا خواهی مرد». کلام حضرت، دو راه برای رسیدن به کمال را نشان میدهد:
1. آیندهنگری در کار دنیا: تلاش برای دنیا که به همراه برنامهریزی بلندمدت و دوراندیشی، در مسیر کسب علم و پیشرفت اجتماعی باشد. نتایج این کوششها، نه تنها زندگی کنونی ما را بهتر میکند، بلکه میراثی پایدار برای آیندگان خواهد بود.
2. هوشیاری همیشگی برای آخرت: اصلاح کارها فرد را از غفلت در امور معنوی نجات میدهد و به توبه و جبران کاستیها ترغیب میکند. با نزدیک دانستن روز حساب، فرد خود را همواره آماده میکند و تمام تلاش خود را برای کسب رضایت خدای متعال به کار میگیرد.
اگر دنیا وسیلهای برای رسیدن به آخرت قرار بگیرد، ضامن سعادت در هر دو جهان است. با درک این واقعیت که هر نفس ما را به مرگ نزدیکتر میکند، باید با دقت و هوشمندی، از هر لحظه برای کارهای نیک و صالح بهره ببریم و زندگی خود را به سرمایهای برای آیندهای ابدی تبدیل کنیم.
واژه شناسی
واژه کاوی
«اَجَل» نهایت وقت[8]و عمر است در زمانی که مرگ برسد.[9] همچنین «اَجَل» نهایت وقت در مهلت دین است.[10]
«أَجَل» مدّتى است كه براى چيزى معين شود و «أجل» انسان مدّت حيات او است.[11]
انسان دو أجل دارد «أجَل مُعَلَّقَ» و «أجَلِ حَتمى»؛ «أجَل مُعَلَّقَ» اجلی است که اگر شرایطش وجود داشته باشد خواهد آمد و «أجَلِ حَتمى» اجلی است که در وقتش میآید و محقق و قطعی است در نتيجه أجل أوّل قابل محو و اثبات و دوّمى ثابت و پايدار است.[12]
نویسنده
علامه سید جعفر مرتضی حسینی عاملی
چکیده
تعدد کاربرد واژه اهلبیت (علیهمالسلام) در قرآن
نویسنده در آغاز با بررسی لغوی و قرآنی خاطرنشان میکند که عبارت «اهلبیت» در سه موضع از قرآن کریم به کار رفته است: داستان حضرت موسی (علینبیناوآلۀعلیهالسلام)، داستان حضرت ابراهیم (علیهالسلام) و آیه تطهیر. وی استدلال میکند که اگرچه در برخی موارد بر اساس قرائن، همسران پیامبران نیز ممکن است در معنای لغوی «اهل» گنجانده شوند، اما در آیه تطهیر، قرائن قطعی و تأکیدات مکرر پیامبر اسلام (صلاللهعلیهوآله) نشان میدهد که این عنوان دارای معنایی خاص و محدود به افرادی معین است .
حدیث کسا و مرجعیت نبوی در تفسیر آیه
سید جعفر مرتضی با استناد به انبوه روایات بر این باور است که پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) برای جلوگیری از هرگونه تحریف و سوءتفسیر در آینده، با رفتاری نمادین (جمع کردن علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهمالسلام) زیر یک پارچه یا کسا)، مصادیق واقعی آیه تطهیر را به جامعه معرفی کردند. نویسنده تأکید میکند که پیامبر (صلاللهعلیهوآله) برای ماههای متمادی (از ۴۰ روز تا ۱۹ ماه) هنگام نماز بر در خانه حضرت فاطمه (سلاماللهعلیها) میآمدند و با قرائت آیه تطهیر، بر انحصار این فضیلت در این پنج تن تأکید میورزیدند .
نقد شمول آیه بر همسران پیامبر (صلاللهعلیهوآله)
کتاب به تفصیل به بررسی اقوالی میپردازد که معتقدند آیه تطهیر شامل همسران پیامبر (صلاللهعلیهوآله) نیز میشود. نویسنده با استناد به روایات معتبری از خودِ همسران پیامبر، مانند امسلمه و عایشه، نشان میدهد که وقتی آنها خواستار ورود به زیر کسا شدند، پیامبر (صلاللهعلیهوآله) با لحنی محترمانه اما قاطع، آنها را از ورود بازداشتند و فرمودند که آنها بر خیر و نیکی هستند، اما از اهلبیت (علیهمالسلام) مورد نظر در این آیه محسوب نمیشوند .
تحلیل گرامری و تغییر ضمیر در آیه
یکی از استدلالهای مهم کتاب، توجه به تغییر لحن و ضمیر در آیه ۳۳ سوره احزاب است. در حالی که جملات قبل و بعد آیه تطهیر با ضمیرهای جمع مؤنث (مانند «بیوتکن»، «وقرن»، «لاتبرجن») خطاب به همسران پیامبر است، در بخش مربوط به تطهیر، ضمیرها به ناگاه به جمع مذکر («عنکم»، «یطهرکم») تغییر مییابند. نویسنده این تغییر را نشانهای روشن بر تغییر مخاطب و خروج موضوعی همسران از این بخش از آیه میداند .
اراده الهی و مقام عصمت
نویسنده با تحلیل عبارت «انما یرید الله»، اراده الهی در این آیه را فراتر از یک اراده تشریعی عام (که شامل همه مسلمانان میشود) دانسته و آن را ارادهای تکوینی و ویژه میخواند که نتیجه آن پاکی مطلق از هرگونه «رجس» یا پلیدی است. از نظر ایشان، این پاکگرداندن الهی به معنای ثبوت مقام عصمت برای اهلبیت (علیهمالسلام) است، چرا که خدای متعال با صداقتِ تمام، گواهی داده است که هرگونه پلیدی و گناه را از ساحت آنان زدوده است .
پاسخ به شبهه سیاق در پاسخ به کسانی که به دلیل قرار گرفتن آیه در میان دستورات مربوط به زنان پیامبر، مخاطب را آنان میدانند، نویسنده معتقد است که سیاق (ترتیب جملات) همواره دلیلی قطعی نیست، بهویژه زمانی که نصوص صریح نبوی و قرائن گرامری بر خلاف آن وجود داشته باشد. وی آیه تطهیر را یک «جمله معترضه» میداند که برای تبیین شأن والای تبار پیامبر (صلاللهعلیهوآله) در میان توصیههای اخلاقی به همسران گنجانده شده است .
جمعبندی نهایی
سید جعفر مرتضی در جمعبندی نهایی خود تأکید میکند که آیه تطهیر سندی قرآنی بر طهارت و عصمت پنجتن آلعبا و ائمه معصومین (علیهمالسلام) است. این کتاب با بررسی دقیق اسناد تاریخی و روایی نشان میدهد که تلاشهای برخی برای گنجاندن افراد دیگر در لایههای این آیه، با متن صریح قرآن و سیره عملی پیامبر (صلاللهعلیهوآله) سازگار نیست .
در واقع، این اثر بر این نکته پای میفشارد که مراد از اهلبیت (علیهمالسلام) در این آیه، مقامی قدسی و الهی است که با اراده تکوینی پروردگار به منظور حفظ دین و رهبری تما، از هرگونه خطا و آلودگی مصون نگاه داشته شده است .
هشتگ
#تفسیر_آیه_۳۳_سوره_احزاب #مصادیق_اهل_بیت_در_قرآن #اثبات_عصمت_در_قرآن #شأن_نزول_آیه_تطهیر #تحلیل_حدیث_کسا #کتاب_علامه_جعفر_مرتضی #پاک_شدن_از_رجس #اهل_بیت_کیست #نقد_دیدگاه_عکرمه #اراده_تکوینی #اراده_تشریعی #جمله_معترضه #سیاق_آیات #تواتر #نقد_تفسیر #علم_الحدیث #طهارت_اهل_بیت #شأن_نزول #دلالت_آیه #اهل_بیت_در_آیه_تطهیر
نویسنده
حجتالاسلام والمسلمین علی کورانی عاملی
چکیده
کتاب الحق المبین فی معرفة المعصومین (علیهمالسلام) بر پایه مباحث و سخنرانیهای مرجع عالیقدر، حضرت آیتالله وحید خراسانی تدوین شده است. این نوشتار با رویکردی ژرف و فراتر از نگاههای سطحی، به تبیین جایگاه وجودی و معرفتی چهارده معصوم (علیهمالسلام) میپردازد .
رویکردهای گوناگون در فهم مقام معصومین (علیهمالسلام)
نویسنده در مقدمه کتاب، جریانهای فکری معاصر در مواجهه با شخصیت پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) و اهلبیت ایشان را به پنج دسته کلی تقسیم میکند. این دیدگاهها شامل مکتب اهلسنت، مذهب امامیه، زیدیه، اسماعیلیه و در نهایت رویکردی است که نویسنده آن را جریان التقاطی مینامد. در این میان، جریان التقاطی که تحت تأثیر افکار غربی است، به نفی جنبههای غیبی و مقامات تکوینی معصومین علیهم السلام پرداخته و تنها بر جنبههای بشری و سیاسی آنان تمرکز دارد. کتاب با نقد این نگاه، بر ضرورت شناخت جامع و پیوند میان مقام بشری و جنبههای غیبی معصومین (علیهمالسلام) تأکید میورزد .
نظریه ادوار سهگانه فعالیت ائمه (علیهمالسلام)
یکی از مباحث محوری کتاب، بررسی نظریۀ نقشهای سهگانه ائمه (علیهمالسلام) است که به فعالیتهای سیاسی و اجتماعی ایشان میپردازد. این ادوار شامل تبیین پایههای اسلام پس از پیامبر (صلاللهعلیهوآله)، کادرسازی و تربیت نخبگان در جامعه، و در نهایت تلاش برای تشکیل حکومت عدل الهی است. نویسنده ضمن ارج نهادن به این تحلیلهای سیاسی، هشدار میدهد که نباید شخصیت الهی و معنوی ائمه (علیهمالسلام) را تنها به این نقشهای اجتماعی محدود کرد .
قرآن کریم؛ تجلی پروردگار بر خلق
فصل نخست کتاب به ماهیت قرآن اختصاص دارد و آن را تجلی خدای متعال بر آفریدگان از طریق کلامش معرفی میکند. به باور نویسنده، حقیقت قرآن فراتر از مفاهیم ظاهری است و هر حرف و واژه آن، پیوندی عمیق با ذات ربوبی و نظام خلقت دارد. با این حال، درک عمیق این کتاب آسمانی بدون بهرهگیری از بصیرت الهی و تعلیمات معلمان راستین قرآن، یعنی پیامبر (صلاللهعلیهوآله) و ائمه معصومین (علیهم السلام)، ناممکن است .
منزلت وجودی پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) و امیرالمؤمنین (علیهالسلام)
در فصول بعدی، نویسنده به شرح عظمت شخصیت رسول خدا (صلاللهعلیهوآله) به عنوان واسطه پیوند خلق با خالق و رحمتی برای جهانیان میپردازد. همچنین با استناد به روایات قطعی همچون حدیث «من اطاع علیاً فقد اطاعنی»، عصمت مطلق و علم بیکران حضرت علی علیهالسلام را اثبات میکند. در این بخش، پیوند ناگسستنی امیرالمؤمنین (علیهالسلام) با قرآن کریم مورد واکاوی قرار گرفته و تأکید شده است که شناخت حقیقی قرآن تنها در سایه ولایت ایشان میسر میگردد.
جایگاه قدسی حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام و مسئولیت عالمان
کتاب در بخشی دیگر به تبیین مظلومیت و مقام شامخ حضرت فاطمه زهرا (علیهاالسلام) میپردازد و ایشان را مفتاح درک مقامات ائمه علیهم السلام معرفی میکند. نویسنده همچنین فصلی را به مسئولیت خطیر عالمان و مبلغان دینی در پاسداری از مرزهای عقیدتی تشیع اختصاص داده است. وی تأکید میکند که پژوهشگران باید با مطالعه عمیق منابع اصیل، حقایق ناب معرفت معصومین (علیهم السلام) را برای جامعه تبیین کرده و از نفوذ افکار انحرافی جلوگیری کنند .
جمعبندی نهایی
کتاب الحق المبین فی معرفة المعصومین (علیهمالسلام) اثر علی کورانی عاملی، تلاشی علمی برای بازگرداندن نگاهها به حقیقت نوری و مقامات متعالی اهلبیت (علیهم السلام) در کنار نقشهای تاریخی آنان است. این اثر با بهرهگیری از مبانی استوار کلامی و روایی، منظومهای هماهنگ از معرفتشناسی دینی را ارائه میدهد که در آن، قرآن، نبوت و امامت پیوندی وجودی و تفکیکناپذیر دارند.
مطالعه این کتاب برای کسانی که بهدنبال درکی فراتر از مشهورات تاریخی درباره زندگی ائمه (علیهمالسلام) هستند، راهگشا است و پژوهشگران را با اساسیترین استدلالهای مکتب تشیع در باب ولایت و عصمت آشنا میسازد. نویسنده در سراسر متن بر این نکته تأکید دارد که سعادت بشری تنها در سایه تسلیم در برابر حقایق وحیانی و معلمان الهی آن میسر خواهد بود.
هشتگ
#الحق_المبین #شناخت_معصومین #معرفت_اهل_بیت #چهارده_معصوم #مقامات_معنوی #ولایت_تکوینی #عصمت_مطلقه #امامت_و_ولایت #سیره_اهل_بیت #کلام_شیعه #جریان_التقاطی #نقد_جریان_التقاطی #تجلی_خدا_در_قرآن #علم_لدنی #نظریه_ادوار_ائمه #فهم_غیبی #بصیرت_الهی #جنبه_بشری_و_غیبی #اسلام #تشیع #اعتقادات #پژوهش_دینی #اهل_بیت #دین_شناسی #معرفت #نور_الهی #مظلومیت_حضرت_زهرا #شیعه_امامیه #آموزش_دینی #کلام_اسلامی #عقاید_شیعه #دفاع_از_مذهب #مسئولیت_عالمان #نقد_افکار_انحرافی #کانون_معرفت #نقد_کتاب_علی_کورانی #آیت_الله_وحید_خراسانی #مقامات_اهل_بیت_در_قرآن #عصمت_امام_در_تشیع #تاریخ_تحلیلی_اسلام #پژوهش_در_کلام_شیعه