جرعه زهری گواراتر از عسل
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص669)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص482)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص694)
«مانده از شمشير (كه در كارزار شرافت كشته نشدهاند) از شما باقىتر و از فرزند بيشتر است (مانند فرزندان حضرت سيّد الشّهداء (عليه السّلام) و پيروان آن بزرگوار كه بسيار و باقى و پايدارند بخلاف دشمنان فرومايهاش كه با انبوهى اثر و نشانهاى از آنان باقى نماند)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1124)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص380و381)
در اين سخن، چيزى جز عنايت پروردگار بر باقى ماندن نوع بشر و حفظ و پايدارى آن و جايگزينى كشتهها با بازماندگان، به نظر من نمىرسد. و خداوند داناتر به حقايق است.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص480)
شيخ ما ابو عثمان جاحظ در باره اين كلمه نخست گفته است اى كاش اين حكم را كه بيان كرده است علت آن را هم مىفرمود. سپس گفته است: مصداق اين گفتار را در شمار فرزندان و اعقاب خود على «عليه السّلام» و زبير و خاندان مهلب و امثال ايشان كه سختمورد حمله و كشتار واقع شدهاند، مىبينم.
زنى از خوارج را پيش زياد آوردند، زياد به او گفت: همانا به خدا سوگند شما را درو مىكنم درو كردنى و شما را بى شمار نابود مىسازم. گفت: هرگز كه كشتار مايه كاشتن و روييدن ماست. و چون خواست او را بكشد آن زن با جامه خويش خود را پوشيده داشت. زياد گفت: پردهاش را بدريد كه خدايش لعنت كناد. گفت: خداوند پرده و پوشش اولياى خود را نمىدرد، و آن كس كه پردهاش به دست پسرش دريده شده است، سميه است، زياد گفت: در كشتن او شتاب كنيد، خداى از رحمت خود دورش دارد و آن زن كشته شد.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص300و301)
در جهانبینی الهی، همهچیز آنگونه که به ظاهر مینماید، نیست. گاهی چشمان ما در پسِ پردههای دنیا، تنها رنج و فقدان را میبیند، حال آنکه در ژرفای تقدیر، دستی پنهان، برکت و پاداشی بیکران را میپروراند. تصور کنید مادری که در راه خدا، فرزند دلبندش را به میدان جهاد میفرستد؛ یا همسری که شاهد عروج یارش در میانه نبرد است. در نگاه اول، این واقعه جز زیان و فراق نیست؛ داغی که بر دل مینشیند و جای خالی که در خانه میماند. اما آیا این تمام حقیقت است؟ نه، هرگز! زیرا در مکتب الهی، هر قدمی که در راه رضایت او برداشته شود، حتی اگر به فدا شدن جان بینجامد، بذری است که در خاکی حاصلخیز کاشته میشود. شهادت در راه خداوند عزوجل، تنها پایان یک زندگی زمینی نیست، بلکه آغاز حیات جاودانه و دریچهای به سوی منافع و برکاتی است که از دسترس دیگران پنهان میماند. این سود و خیری که شهید به دست میآورد، تنها محدود به خود او نیست؛ بلکه پرتو آن بر خانواده، نسل و فرزندانش نیز میتابد و آیندهای پربرکت را برایشان رقم میزند.
برکت در کسب رضای الهی: « بَقِيَّةُ السَّيْفِ أَبْقَى عَدَداً وَ أَكْثَرُ وَلَداً»
گاهی اوقات، برخی از کارهایی که در راه خدای متعال انجام میشوند، ممکن است در نگاه اول زیانبار به نظر برسند. اما در حقیقت، سود و منفعت عظیمی در پسِ این اعمال نهفته است. طبق قوانین الهی، هر امری که به خدای متعال متصل باشد و برای رضایت او انجام شود، با برکت و پایدار خواهد بود. از سوی دیگر، هر آنچه خلاف رضایت الهی باشد، سرانجامی ندارد و دیر یا زود خدای متعال عاملان آن را رسوا و ذلیل خواهد گرداند. برای مثال، فردی که برای کسب رضایت الهی، در راه خدا جهاد میکند و جانش را فدا میسازد، شاید از نگاه ظاهری به نظر رسد که از بین رفته و نابود شده و خانوادهاش متحمل زیانی بزرگ شدهاند؛ اما در واقع، انسان با جهاد و شهادت در راه خدای عزوجل، به منفعت و خیری دست مییابد که دیگران از آن بیبهرهاند. این سود و برکت، حتی در خانواده، نسل و فرزندان او نیز نمایان خواهد شد و خدای متعال آنان را با برکت و عزیز میگرداند. در نقطه مقابل، کسانی که طغیان کرده و مطیع فرامین الهی نیستند، خوار و ذلیل میشوند و نامی از آنها باقی نمیماند. این اتفاق، عین عنایت، رحمت و لطف الهی است.
اهل بیت (علیهم السلام) و دشمنانشان، مصداق بارز «بَقِيَّةُ السَّيْفِ أَبْقَى عَدَداً وَ أَكْثَرُ وَلَداً»
در طول تاریخ، اهل بیت (علیهم السلام) و در مقابل، دشمنان ایشان، نمونه بارز این سخن هستند. در حالی که کفار، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را به دلیل نداشتن پسر، سرزنش کرده و ایشان را بدون ذریه میخواندند، وعده خدای متعال محقق شد و نسل حضرت تا امروز ادامه دارد. اما در مقابل، نسل دشمنان حضرت از بین رفته و نامی از آنها باقی نمانده است. همانطور که خدای متعال فرموده: «إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ﴿١﴾ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ ﴿٢﴾ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ ﴿٣﴾؛ ما تو را كوثر داديم. پس براى پروردگارت نماز گزار و قربانى كن. دشمنت خود بى تبار خواهد بود.»[3]
همچنین، پس از شهادت امام حسن مجتبی (علیه السلام)، پسر ارشد امیرالمؤمنین (علیه السلام)، فرزندان دیگر حضرت نیز در کربلا به شهادت رسیدند، به گونهای که تنها امام زینالعابدین (علیه السلام) از فرزندان سید الشهدا (علیه السلام) باقی ماندند. بعدها نیز سادات را حتی به صورت گروهی به شهادت رساندند. اما خدای متعال چنان برکتی در نسل حضرت قرار داد که امروزه در سراسر جهان سادات وجود دارند. در مقابل، از بنیعباس و بنیامیه و دشمنان ائمه معصومین (علیهم السلام) اسمی باقی نمانده و از میان رفتند.[4]
ماندگاری حقیقی، تنها آنچه نزد خداست
هر آنچه به انسان تعلق دارد، در نهایت از بین میرود و تنها آنچه که به خدای عزوجل تعلق دارد، باقی میماند. همانگونه که خدای متعال فرموده: «كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَان؛ هر چه بر روى زمين است دستخوش فناست.»[5] همچنین میفرماید: « مَا عِندَكُم يَنفَدُ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ بَاق؛ آنچه نزد شماست، پايان مىپذيرد و آنچه نزد خداست، ماندنى است.»[6] برخی از مترجمان «وَمَا عِندَ ٱللَّهِ» را چنین معنا کردهاند: «و آنچه [از پاداش و ثواب] نزد خداست»؛ یعنی آثار اعمالی که برای خدا انجام شده، ماندگار است و روزی جزای آن داده میشود.
واژه شناسی
واژه کاوی
«بَقاء» به معنای باقى ماندن[15] و استوارى چيزى بر حالت اوليّهاش است.[16]
«بَقِيَّة» بهمعنای آن چیزهایی است که مانده باشند.[17]
هنگامی که گفته شود «در فلانی، بقیه وجود دارد» یعنی در او فضیلتی است که به سبب آن ستوده میشود.[18]
خدای متعال میفرماید: «وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى؛ و خدا بهتر و پایدارتر است.»[19] یعنی خدای متعال بیشترین پایداری را دارد.[20]
باقى دو گونه است:
1. «باقى بالذّات» که بقايش مدّت و زمان ندارد (ازلى و ابدى) و تنها خداى متعال است که فنا درمورد او صحيح نيست.
2. «باقى به غير» كه غير از خدای متعال، همه مخلوقات این چنين و فناپذير هستند. (به حکم خداست که باقی هستند.)
باقى بودن به خواست خدا نیز چند حالت دارد:
1. باقى بودن چیزی به خودش تا زمانى كه خدای متعال بخواهد و آن را فانى كند؛ مانند بقاء ستارگان و سیارههای آسمانى.
2. موجودى كه ادامه حياتش جدای از خودش به وجود نوع و جنسش نيز وابسته است؛ مانند انسان و حيوان.
3. همچنين در آخرت نيز موجوداتى به شخصه باقى هستند مثل بهشتيان كه نه براى مدّتى بلكه براى ابد پايدار و باقىاند؛[21] چنانكه خداى عزّ و جلّ فرمود: «خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا؛ براى هميشه در آن جاودانند.»[22]
تفاوت «بقاء» و «خلود»:
در «خلود»، «بقاء» یعنی جاوانگی از یک زمان شروع میشود، ولی در «بقاء» میتواند پایداری از دو زمان یا بیشتر باشد. «خلود» نیز به معنای الزام در جاودانگی است.[23]
تفاوت «بقاء»، «ثبات» و «دوام»:
· «بقاء» بهمعنای ثابت ماندن چیزی بر حالت قبلی است.[24]
· «ثبات» در تحقق خود امر و مخالف نابودی است.[25]
· «دوام» آنجه در دوام اعتبار دارد اصل تداوم چیزی است بدون خصوصیت داشتن بقاء وثبات بر حالت و کیفیتی که در گذشته داشته است، یا بدون لزوم تحقق تمام و کمال موضوع قبلی.[26]
عنوان
جرعه زهری گواراتر از عسل
(مدیریت بحرانهای جزئی افراد با رویکرد بر حکمت 448 نهج البلاغه)
نویسنده
آمنه حمزه
سال نگارش
خرداد 1402ش
مقدمه
آخرین پادشاه چین که بزرگترین امپراطور زمین بود؛ بر اثر حادثهای، ناگهان همه چیز خود را از دست میدهد و او را از حکومت، کنار میگذارند. به یکباره خود را مانند فردی از افراد عادی کوچه و خیابان میبیند که مالک هیچ چیز نیست...اما عملکرد پادشاه در این شرایط، بسیار قابل تأمل بود، وقتی حکومت را از دست رفته دید، امکانات و قدرت را به دست فراموشی سپرد و در یکی از باغستانها با مزد کم مشغول کار شد. گلها را آبیاری میکرد و علفهای هرز را با دستان خود میچید و در همین حال، کتابهای متعددی از شرح زندگانی خود، به رشتۀ تحریر درآورد تا درس عبرتی برای دیگران باشد.[1]
زندگی انسانها از زمان خلقت، تاکنون با مشکلات مختلفی قرین بوده و هست.[2]در این جهان مادی، گریزی از مشکلات وجود ندارد.[3] اما نگاه افراد جامعه به بلاها متفاوت است در نتیجه هضم و تحمل آنان نیز متفاوت. برخی انسانهای خود ساخته، مانند امپراطور چین، قادرند بزرگترین مشکلات زندگی را به خوبی مدیریت کند و زندگی جدید و آرامی بسازند و برخی تنها با یک مشکل بیاهمیت، چنان دچار آشفتگی روحی و جسمی میشوند که مشکلات جدیدی به مشکلات قبلی آنان اضافه میشود.
بزرگمرد سخن حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) در این رابطه میفرماید: «مَنْ عَظَّمَ صِغَارَ الْمَصَائِبِ، ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِكِبَارِهَا؛ هرکس مصیبتهای کوچک را بزرگ بشمارد، خدای متعال او را به بلاهای بزرگ مبتلا میکند[4].» در این مقاله، سعی شده تا با نگاه حضرت امیر(علیه السلام) نگرش ما به مشکلات و روش صحیح برخورد با آنها را بررسی کنیم؛ تا انسانها به سبب ناآگاهی، متحمل مشکلات سختتر و کمرشکن نشوند و آستانۀ صبر و مقاومتشان در برابر گردباد مصائب بالاتر رود.
بحران چیست؟
بحران حادثهای ناگهانی است که فرد، گروه یا جامعه در یک موقعیت ناخوشایند قرار میگیرند که برای برطرف کردن آن، نیاز به اقدامات اساسی و فوق العاده است.
مدیریت بحران، علمی کاربردی است که به وسیلۀ آن میتوان از بروز بحرانها پیشگیری کرد و یا در صورت بروز بحران، اثرات نامطلوب آن را کاهش و یا از بین برد. بحران همانطور که نشانگر آسیب، ضایعه یا تهدید است؛ نشانگر فرصت برای رشد یا افول است. برای مدیریت درست بحرانها، باید چند گام اساسی برداشت تا این بحران، سبب فرو پاشی زندگی نشود بلکه انسان را در مسیر صحیح قرار دهد.
1)شناخت مشکلات (problem deterction)
در اولین گام باید بحران را شناخت تا بتوان برای مقابله با آن از پادزهر مؤثرش استفاده کرد. وقتی کشتیگیری اطلاعاتی از حریف خود به دست آورد، راههای نفوذ به او را بهتر مییابد و در واقع به پیروزی نزدیک میشود. شناخت بحران، نخستین مرحلۀ برخورد است. حضرت در این کلام گهربار[5] از لفظ«عَظَّمَ؛ بزرگ شمردن» استفاده کردند؛ بزرگ شمردن مشکلات، مصادیق بسیاری دارد از جمله، ناشکری، بیصبری، شکوۀ زیاد از مشکل موجود و گاهی نیز بزرگشمردن مشکلات در فکر و ذهن انسان اتفاق میافتد. در واقع این روایت به رعایت صبر و دوری از جزع و فزع بیش از حد، تذکر میدهد. بیقراری در سختیها، منجر به ناسپاسی و نارضایتی میشود و زمینۀ استحقاق بلای بیشتر را فراهم میکند. چه بسا خدای متعال، با این بلا، مصیبت بزرگتری را از انسان دفع میکند و یا در این ابتلا، خیری نهفته باشد که بنده از آن آگاهی نداشته باشد، چنان که رسول خدا از بیماری زکام جلوگیری نمیکردند. در بیانی از امام صادق(علیه السلام) آمده است که، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از بيمارى زكام جلوگيرى نمىکردند و براى رفع آن دارو بكار نمىبردند و ميفرموند:« هيچ كس نيست جز آنكه رگى از بيمارى خوره دارد و چون زكام شود؛ رگ آن بيمارى خشک شود.[6]» شاید در نگاه اول، بیماری زکام[7] و عوارض آن سبب ناراحتی فرد شود؛ اما با علم به اینکه این بیماری کوچک، میتواند از بیماری بسیار بزرگ و مهلکی چون «خوره» جلوگیری کند، نه تنها تحمل زکام، شیرین میشود بلکه فرد، در هر لحظۀ بیماری، از شکر، چنین معبود مهربانی غافل نمیشود.
2)تحلیل و بررسی مشکلات(problem investigation and diagnosis)
گام بعدی که به افراد در مدیریت بحران کمک میکند؛ تحلیل و بررسی صحیح بحرانهاست، چرا که قسمت اعظم بزرگ شمردن مشکلات، به تحلیل نادرست آنها بر میگردد. «حکیم» یکی از صفاتی است که خدای متعال به آن متصف است. حکیم، افعال خود را به بهترین وجه و از نزدیکترین راه انجام میدهد و از هرگونه کار نادرست و ناموزون پرهیز میکند. مشکلات، بر اساس مقدرات الهی شکل میگیرند و بنابر حکمت و مصلحت انسان رقم میخورند. بنابراین سختیها، حامل مأموریتی از جانب خدای حکیم هستند و تا مأموریت خود را به سرانجام نرسانند، انسان را رها نمیکنند. اما انسانها، وقوع حوادث ناخوشایند را دوست ندارند و هنگام رویارویی با یک پدیدۀ ناخوشایند، به جای مدیریت آن، به حذف حادثه میاندیشند و شروع به جنگیدن با سختیها میکنند اما این ستیزه جویی هیچ تأثیری در تغییر وضعیت، نخواهد داشت بلکه اوضاع را نیز از سابق بدتر خواهد کرد.[8] بنابراین بهترین راه این است که سختیها را به عنوان یک واقعیت بپذیریم و آن را مهار کنیم.
معاذ بن جبل يكي از اصحاب پيامبر خدا (صلي الله عليه و آله) است كه با از دست دادن فرزند خود بيتاب شد. پيامبر خدا (صلي الله عليه و آله) نامهاي به ایشان نوشت و مصيبت فرزندش را به وی تسليت گفت. حضرت در نامه، به دو مسئله مهم اشاره مي فرمايد: اول اینکه بلاها، مقدرات اجتناب ناپذیری، از جانب خدای متعال هستند که در طول حیات، ملازم انسانها هستند و راه گریزی از آنها وجود ندارد و ديگري مقدراتی که برای انسان در نظر گرفته شده برگشت ناپذير است و بدين ترتیب، حضرت با اين كلام معاذ را آرام مي سازد، «بدان که بیتابی کردن، نه مرده را بر میگرداند و نه تقدیر را دفع میکند. پس به نیکی عزادار باش و وعدۀ الهی را قطعی بدان و نسبت به تقدیر الهی که بر تو و بر تمام مردم نازل میشود، تأسف نخور.[9]» پس در مقابله با مشکلات، اولاً راه فراری از آنها وجود ندارد و ثانیاً با جزع و فزع کردن، مقدرات الهی باز نمیگردند و مشکلات برطرف نمیشود. البته گریه و عزادارى در مرگ عزیزان، جزع و بیتابی حساب نمیشود، زیرا قلب انسان، در برابر حوادث ناگوار، عکس العمل نشان میدهد و چشم، که نوعی دریچۀ قلب است، احساساتش را به شکل اشک، به نمایش میگذارد. بنابراین گریه امر طبیعی است؛ مهم آن است که انسان در مصیبت، سخن و یا حرکتی که حاکی از بزرگ شمردن مشکلات و شکایت باشد، بر زبان نراند.
3)راه حل مشکلات (problem resolution)
پس از شناخت بحران و تحلیل و بررسی درست آن در زندگی، گام بعدی ارائۀ راهکارهایی در جهت رویارویی با مشکلات است که به سه راهکار در ذیل اشاره خواهد شد.
الف) مقایسه مشکلات خود با مشکلات بزرگتر دیگران
زمانی که انسان به مصیبتی دچار میشود؛ میپندارد هيچ مصیبتی بزرگتر از مصیبت او وجود ندارد و هيچ كس به اندازه او مصيبت ديده و نگونبخت نیست. اما اگر از لاک خود بيرون آيد و به فراتر از خود نیم نگاهی بیاندازد، در اطراف خود مصيبتهای بزرگتر و گاه خارج از حد تصور مشاهده میکند از جمله مصائب حضرت زهرا(سلام الله علیها) و پدر بزرگوارشان و همسر عزیز و فرزندان دلبندشان، که گل سرسبد خلقت بودند. توجه به مصيبتهای بزرگتر، يكی از ابزارهای تسلط بر موقعيتهای ناخوشايند است. بر این اساس، فشار زیاد یک حادثه را میتوان از راه مقایسۀ آن با سختیهای بزرگتر کاهش داد. توجه به سختیها و مصيبتهای بزرگتر، اندازه سختی وارد شده را كوچک میكند و علاوه بر كاهش تنيدگی و فشار روانی، حوادث تلخ را نیز تحمل پذیر میکند.[10]
ب) قانون طلایی موازنۀ صبر و مصیبت
خداوند حکیم، كه انسان را براى زندگى در اين جهان آفريده، نيروهايى نیز در اختیار او قرار داده تا به مدد آنها، سد مشکلات را در هم بشکند، از جملۀ آن نیروها، صبر در برابر مشکلات است. پروردگار مهربان به تناسب ابتلایی که بر بندۀ خود نازل میکند؛ همان اندازه نیز ظرف وجودیش را سرشار از صبر میکند تا کام بندهاش را با جرعه صبری شیرین کند. هر چه مصیبت سنگینتر باشد، نیروی مقابلۀ با آن نیز قویتر است . امیر کلام در این رابطه میفرماید: «الصَّبْرُ يَنْزِلُ عَلَى قَدْرِ الْمُصِيبَه؛ صبر به اندازۀ مصیبت فرود میآید.[11]» بيان حضرت در واقع مايۀ تسلای خاطر به تمام مصيبت ديدگان است كه در رویارویی با مصيبت، آن را بزرگ ندانند و بىتابى نكنند و بدانند خدای متعال، صبر لازم را به همراه مصیبت به ایشان مرحمت خواهد كرد.
بنابراین حال که مشکلات، بنا بر مصلحتی از جانب پروردگار، بر بنده نازل میشود و از طرفی، استقامت در برابر بلا نیز از جانب خدای متعال به فرد هبه میشود و همچنین در مقابل صبر بر بلا، پاداشهای عظیمی در انتظار بنده است؛ پس چرا بنده با کوچکترین مصیبتی، آن را بزرگ شمرده و زبان به ناسزا و ناسپاسی بلند میکند؟! اشکال از کجاست؟
در واقع منشأ این بزرگبینی، ناآگاهی است. ناآگاهی، نسبت به فلسفۀ وجودی مصائب در زندگی، سبب بزرگنمایی مشکلات میشود. خدای متعال در قرآن کریم چنین میفرماید: «إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماء؛ از میان بندگان، فقط دانشمندان، خدا ترس هستند[12].» بنابراین علم، عمل آور است و تنها کسانی واکنش صحیحی در مقابل سختیها از خود بروز میدهند که آگاهی لازم، در مورد فلسفۀ مشکلات، کسب کرده باشند. مشکلات، سفرۀ رنگارنگی از نفحات الهی هستند و افراد، به تناسب علم خود از این خوان کریمانه بهرمند میشود. وجود سختیها در زندگی، سبب پرورش انسان و بروز ماهیت درونیاش میشود.
ج) تهدید را به فرصت تبدیل کن
واکنش افراد در برابر حوادث تلخ یکسان نیست. گروهی در برخورد با مشکلات، دچار ضعف و ناامیدی میشوند و بحران خود را با ذرهبین میبینند (در واقع بزرگتر از واقعیت) و نتیجۀ منفی میگیرند اما برخی افراد در مقابل حوادث ناخوشایند، واقعگرا هستند، تحریک میشوند و به حرکت در میآیند و نقاط ضعف خود را شناسایی کرده و به سرعت اصلاح میکنند.
اگر زندگی نوابغ جهان را مطالعه کنیم؛ اکثر آنها زندگی بسیار سختی داشتند. «توماس ادیسون» فردی است که در بحرانهای زندگی، اسیر شکست نشد. جالب است بدانید که معلمان توماس به او میگفتند که او کودنتر از آن است که بتواند چیزی یاد بگیرد. اما او هیچگاه دست از تلاش بر نداشت و پس از هزاران بار شکست، توانست نام خود را در تاریخ جاودانه کند. وقتی از ادیسون، دربارۀ شکستهایش سؤال کردند، چنین گفت: «من شکست نخوردم فقط هزار راه پیدا کردم که به موفقیت ختم نمیشدند.[13]»
انسان زیرک، تمام تهدیدها را به فرصت تبدیل میکند و در شرایط ناگوار، همانند فولادی است که در کورههای داغ، آبدیده و مقاوم شده است. به طور مثال وقتی کشوری درگیر جنگ طولانی میشود؛ از هر نظر آن کشور دچار تخریب میشود ولی گاهی یک جنگ سخت و طولانی، استعداد ملتی را شکوفا میکند و عقب ماندگی ها را به سرعت و بهتر از قبل جبران میکند[14]
نتیجه
نظام زندگی انسان در جهان هستی، نظام تکامل و پرورش است. وجود بحران در زندگی، یکی از ابزارهای قدرتمند برای رشد و تکامل افراد است. بلاها اثری کیمیایی دارند، موجود ضعیفی را به قوی، پست به عالی، از خام به پخته تبدیل میکنند. برای اینکه انسان، در این غایت آفرینش، مشارکت کند و با سلامت به سر منزل مقصود برسد؛ باید مشقتهای متعددی را در زندگی تجربه کند، البته هر چه مقاومت و رضایت در برابر این طوفانها بیشتر باشد؛ نتایج بهتر و چشمگیرتری در انتظار انسان خواهد بود.
روزی یکی از شیعیان که به تازگی دختردار شده بود و از این اتفاق خشمگین بود؛ نزد امام صادق(علیه السلام) آمد. حضرت که مرد را پریشان دید، به او فرمود: «آیا داستان آن پسری را شنیدهای که در داستان حضرت خضر و حضرت موسی(علیهم السلام) توسط حضرت خضر(علیه السلام) به قتل رسید[15]؟» مرد پاسخ داد: «آری» حضرت ادامه دادند: «آن پدر و مادر باایمان، در برابر مصیبت فقدان فرزند، راضی به قضای الهی بودند و خدای متعال در مقابل، به آنان فرزند دختری عطا کرد، که هفتاد پیامبر از دودمان او به عرصۀ وجود آمدند.[16]» در هر حال این سنت الهی است که، کسانی که در برابر مصیبتهای کوچک، آن را بزرگ شمرده و زبان به شکایت میگشایند، مستحق مصیبتهای بزرگتری میشوند. و به عکس اگر شکر الهی را به جا آورند و حتی آن را به عنوان موهبتی از ناحیۀ دوست، پذیرا شوند، چه بسا خدای متعال مواهب گرانبهایی را نصیب آنان کند که آن مصیبت در برابر آن موهبت، ناچیز باشد. آری، این چنین است پاداش کسانی که در مقابل مصیبت، نه تنها مشکلات را بزرگ نمیشمارند و گله و شکایت نمیکنند بلکه راضی به قضای الهی هستند.
(تقدیم به ساحت مقدس نجمه خاتون مادر باکرامت خورشید طوس)
کتابنامه
قرآن کریم
نهج البلاغه
ابن ابی الحدید، عبد الحمید بن هبه الله، شرح نهج البلاغه، مکتبه آیه الله المرعشی النجفی، قم، 1404.
ابن میثم بحرانی، مترجم محمدی مقدم، شرح ابن میثم.
بستانی، فؤاد افرام، فرهنگ ابجدی، مترجم مهیار، رضا، اسلامی، تهران
پسندیده، عباس، شادکامی از دیدگاه پیامبر اسلام، تیر 1388.
تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، دفتر تبلیغات، قم، 1366.
خویی، هاشم، منهاج البراغه فی شرح نهج البلاغه، مترجم حسنزادۀ آملی، حسن، مکتبه الاسلامیه، تهران.
قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، دارالکتاب، قم، 1404 ق.
قیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، مؤسسۀ دار الهجره، قم، 1414.
طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، مرتضوی، تهران، 1375.
مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، قم، انتشارات امام علی(علیه السلام)، 1378.
منسوب به امام جعفر بن محمد(علیه السلام)، مصباح الشریعه، ترجمۀ مصطفوی، حسن، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، تهران.
سایت
پژوهشنامۀ علوم و معارف قرآن
وکی پدیا
وکی فقه
[1]- مکارم شیرازی، ناصر، پیام امیرالمؤمنین، به نقل از شرح نهج البلاغه مغنیه، ج4، ص483.
[2]- لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي كَبَد، ما انسان را در رنج آفریدیم .بلد، آیه4.
[3]- دَارٌ بِالْبَلَاءِ مَحْفُوفَة؛ سرایی که بلاها اطرافش را احاطه کردهاند. قسمتی از خطبۀ 226.
[4]- حکمت 448 نهج البلاغه.
[5]- مَنْ عَظَّمَ صِغَارَ الْمَصَائِبِ، ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِكِبَارِهَا.
[6]- الروضة من الكافي، ترجمه رسولى محلاتى، ج2، ص: 239.
[7]- سرماخوردگی.
[8]- لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ.؛ اگر شكر كنيد البته زياده مىكنم نعمت شما را، و اگر كفران نعمت ما كنيد به درستى كه عذاب من سخت است. سورۀ ابراهیم، آیۀ 7.
[9]- بحار الأنوار (ط - بيروت)، ج74، ص: 163 و 162. وَ كَتَبَ ص إِلَى مُعَاذٍ يُعَزِّيهِ بِابْنِهِ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ إِلَى مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ سَلَامٌ عَلَيْكَ فَإِنِّي أَحْمَدُ اللَّهَ إِلَيْكَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي جَزَعُكَ عَلَى وَلَدِكَ الَّذِي قَضَى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ إِنَّمَا كَانَ ابْنُكَ مِنْ مَوَاهِبِ اللَّهِ الْهَنِيئَةِ وَ عَوَارِيهِ الْمُسْتَوْدَعَةِ عِنْدَكَ فَمَتَّعَكَ اللَّهُ بِهِ إِلَى أَجَلٍ وَ قَبَضَهُ لِوَقْتِ الْمَعْلُومِ فَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ- لَا يَحْبِطَنَّ جَزَعُكَ أَجْرَكَ وَ لَوْ قَدِمْتَ عَلَى ثَوَابِ مُصِيبَتِكَ لَعَلِمْتَ أَنَّ الْمُصِيبَةَ قَدْ قَصُرَتْ لِعَظِيمِ مَا أَعَدَّ اللَّهُ عَلَيْهَا مِنَ الثَّوَابِ لِأَهْلِ التَّسْلِيمِ وَ الصَّبْرِ وَ اعْلَمْ أَنَّ الْجَزَعَ لَا يَرُدُّ مَيِّتاً وَ لَا يَدْفَعُ قَدَراً فَأَحْسِنِ الْعَزَاءَ وَ تَنَجَّزِ الْمَوْعُودَ فَلَا يَذْهَبَنَّ أَسَفُكَ عَلَى مَا لَازِمٌ لَكَ وَ لِجَمِيعِ الْخَلْقِ نَازِلٌ بِقَدَرِهِ وَ السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ. بحار الأنوار؛ از محمد رسول خدا به معاذ بن جبل، سلام بر تو به تحقيق من سپاس مي گزارم خداوندي را كه جز او معبودي نيست. اما بعد، به من خبر رسيد كه تو در فراق فرزندت كه به قضاي الهي رحلت كرده بيتابي مي كني، همانا پسرت از مواهب ارزنده خدا و يكي از امانت هاي او به تو بود و تو را از وجود او بهره مند ساخته بود تا موعد مرگ او فرا رسيد و خداوند جانش ستاند. / انا لله و انا اليه راجعون / مبادا بيتابي تو در فراق او اجر و ثواب تو را از بين ببرد، اگر به ثواب مصيبت خود برسي خواهي دانست كه مصيبت در برابر آن ثواب بزرگي كه خدا براي آن تدارك ديده نسبت به اهل تسليم و صبر، بسيار كم و كوتاه است. بدان كه بيتابي كردن، مرده را برنمي گرداند و از تقدير الهي جلوگيري نمي نمايد؛پس خود را خوب تسلي بده و وعده مقرر را بپذير. مبادا بر امري كه به خود تو و همه مردم ملازم شده و در موعد مقررش نازل مي شود تاسف خوري.
[10]- شادکامی از دیدگاه پیامبر، ص 53.
[11]- حکمت 144 نهج البلاغه.
[12]- فاطر، 28.
[13]- ویکی پدیا.
[14]- ژاپن در شرایطی جایگاه خود را بهعنوان یکی از قدرتهای اقتصادی جهان تثبیت کرده است که به لحاظ منابع طبیعی و نیز سرگذشت سیاسی شرایط بسیار نامطلوبی دارد. به لحاظ طبیعی این کشور منابع بسیار محدودی دارد و بیشتر جزایر و خاک آن کوهستانی و آتشفشانی است. به لحاظ سیاسی نیز شکست در جنگ دوم جهانی وضعیت اسفباری را برای این کشور رقم زد. ژاپن پس از شکست در این جنگ، با داشتن ۱۳ میلیون نفر بیکار، شرایط بسیار سخت اقتصادی را تجربه کرد. «کمبود مواد غذایی»، «تورم بسیار شدید تا حدی که حقوق افراد، کفاف سیر کردن شکمشان را نمیداد» و «شکلگیری بازار سیاه»، تنها بخشی از مشکلات این کشور بود. این مسائل بهعلاوهی ضرورت بازسازی خرابیهای کشور ناشی از جنگ -که منجر به ویرانی ۲۵ درصد از داراییهای غیرنظامی و نابودی ۴۱.۵ درصد از ثروت ملی این کشور شده بود- و نیز مسئولیت پرداخت غرامت به متفقین، باعث بروز فشار بیشتری بر این مردم و دولت ژاپن شده بود. اما مردم و دولت ژاپن با رویکردی منطقی -لااقل در بخش تقویت تولید ملی و با همکاری یکدیگر- ژاپن را به یکی از قدرتهای اقتصادی و تولیدی جهان تبدیل کردند. با همکاری دولت، مردم و صنعت، و نیز با توسعهی فناوریهای پیشرفته، ژاپن به یکی از پیشگامان عمده در صنعت و فناوری دنیا تبدیل شد. ویکی پدیا(معجزۀ ژاپن)
[15]- بدلیل اینکه ممکن بود پدر و مادر مؤمن خود را گمراه کند.(فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَ كُفْرا. کهف، 80.)
[16]- تفسير القمي، ج2، ص: 40.