- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«اميرالمومنين (عليه السلام) به مردى که در ستايش آن حضرت، افراط کرده بود، و آن مرد به دشمنى با وى متهم بود و راه نفاق مىپيمود، فرمود: من پايينتر از آن هستم که تو مىگويى و بالاتر از آن هستم، که در نهاد و فکر تو مىگذرد».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص669)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«به مردی که در ستایش او زیادهروی کرد و امام به صداقت او خوشبین نبود، فرمود: من از آنچه به زبان میگویی فروترم، و از آنچه در دل داری فراتر».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص482)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
امام (علیه السلام) به شخصی که بر خلاف آنچه در دل داشت، در ستایش امام افراط کرد، فرمود: «من کمتر از آنم که بر زبان آوردی و برتر از آنم که در دل داری».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص694)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
امام (عليه السّلام) به مردى كه در ستودن آن بزرگوار افراط نموده در حاليكه به آن حضرت عقيده نداشت (روش فروتنى را آموخته و) فرموده است: «من كمترم از آنچه (مدح و ثناى لايق به خدا و رسول) كه تو ميگوئى و بالاترم از چيزى (اعتقاد و باور نداشتن تو بفضائل و مناقب من) كه در انديشه مىگذرانى».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، صص1123و1124)
- ترجمۀ توضيح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
حضرت (عليهالسلام) به كسى كه در ستايش وى افراط و زيادهروى كرده بود و امام مىدانست كه منافقانه چاپلوسى مىكند و نظر واقعى او درباره حضرت اين نيست، فرمود: «من كمتر از آن هستم كه تو اين اوصاف و ستايشها را دربارهام ذكر كردهاى ـ و شايد او برخى از صفات الهى يا صفات پيامبر (صلىاللهعليهوآله) را براى حضرت ذكر مىكرد ـ و برتر و والاتر از آنم كه در ذهن توست، زيرا تو در ذهن خود مرا خيلى پايين مىدانى».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص380)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
امام (عليه السلام) به كسى كه در ستايش آن بزرگوار افراط مىكرد، در حالى كه به بىاعتقادى نسبت به آن حضرت متهم بود، فرمود: «من كمتر از آنم كه مىگويى و برتر از آنم كه در باطن مىپندارى».
عبارت: من كمتر از آنم كه مىگويى پاسخ زيادهروى آن مرد در ستايش آن بزرگوار است، و عبارت: «و برتر از آنم كه در باطن مىپندارى» پاسخ به آن مطلب باطنى اوست كه امام (عليه السلام) را به نداشتن فضيلت متّهم مىكرد.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص479و480)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
به مردى كه در ستايش آن حضرت افراط كرد و در نظر على (عليه السّلام) متهم بود، فرمود: «من كمتر از آنم كه مىگويى و برتر از آنم كه در دل دارى». در مورد نكوهيده بودن ستايش آدمى در حضور او بيش از اين به حد كافى سخن گفته شد. عمر نشسته بود و تازيانهاش كنار او بود. جارود عبدى آمد، مردى گفت: اين جارود سرور ربيعه است. عمر و كسانى كه گرد او بودند و خود جارود اين سخن را شنيدند. همين كه جارود نزديك آمد، عمر بر روى او تازيانه كشيد. جارود گفت: اى امير المؤمنين چه چيزى ميان من و تو پديد آمده است عمر گفت: چه چيزى مگرسخن او را نشنيدى. گفت: در آنچه شنيدم چه زيانى گفت: از آن سخن در دل تو چيزى پديد مىآيد كه دوست دارم آن را از تو بزدايم.
حكيمان گفتهاند براى كسى كه او را در حضورش مىستايند، دو چيز خطرناك پيش مىآيد يكى آنكه به خود شيفته مىشود، ديگر آنكه اگر او را به ديندارى يا علم ستايش كنند، در كار خود سست مىشود و كوشش او كاستى مىپذيرد و از خود راضى مىشود در نتيجه كوشش او در طلب دين و علم سستى مىپذيرد. معمولا كسى دامن همت به كمر مىزند كه خود را در كارى كامل نبيند، ولى هنگامى كه زبانها به ستايش او مىپردازند، او گمان مىكند به حد كمال رسيده است و همه چيز را درك كرده است و به همان حيثيتى كه براى او در نظر مردم پديد آمده است، اعتماد مىكند و كوشش او كم مىشود.
به همين سبب است كه پيامبر (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) به كسى كه ديگرى را ستود و آن شخص آن را نشنيد فرمود: «اى واى بر تو كه گردن دوست خود را زدى، اگر اين ستايش را شنيده بود هرگز رستگار نمىشد». اما اين گفتار على (عليه السّلام) كه فرموده است «و از آنچه در دل دارى برترم» ظاهرا براى اين بوده است كه او را آگاه سازد كه مىداند چگونه است و او را از آن كار منصرف سازد و مصلحت دانسته است موضوع را به او بفهماند تا به گمان خود او را از آن حال بيرون آورد يا بدان گونه او را بيم و اندرز دهد يا به هدفى ديگر.
جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص299و300)
- شرح سلونی
محبت به اهلبیت (علیهمالسلام)
محبت به اهلبیت (علیهمالسلام) از ارکان ایمان و از ضروریات دین اسلام است. با این حال افرادی، در طول تاریخ در ابراز علاقه و ستایش نسبت به آن حضرات دچار افراط و تفریط شده است؛ در صورتی که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در مواجهه با فردی که در وصف ایشان مبالغه میکرد، فرمودند: «أَنَا دُونَ مَا تَقُولُ وَ فَوْقَ مَا فِي نَفْسِكَ؛ من کمتر از آنم که بر زبان آوردهای و برتر از آنم که در دل داری». این کلام معیار روشنی برای تعیین حد اعتدال در ابراز ارادت به اهلبیت علیهمالسلام است.
فضائل ممتاز اهلبیت (علیهمالسلام) و جایگاهشان نزد پروردگار
اهلبیت (علیهمالسلام) به دلیل برخورداری از فضایل برجسته، جایگاهی ممتاز نزد خدای متعال دارند. رسول الله (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «وَ اَلَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا تَنَبَّأَ نَبِيٌّ قَطُّ إِلاَّ بِمَعْرِفَتِهِ وَ اَلْإِقْرَارِ لَنَا بِالْوَلاَيَةِ وَ لاَ اِسْتَأْهَلَ خَلْقٌ مِنَ اَللَّهِ اَلنَّظَرَ إِلَيْهِ إِلاَّ بِالْعُبُودِيَّةِ لَهُ وَ اَلْإِقْرَارِ لِعَلِيٍّ بَعْدِي؛
[1] سوگند به آن كه جانم به دست او است! هيچ پيامبرى به نبوّت نرسيد مگر بر اثر شناخت خدای متعال و اقرار به ولايت ما و هيچ آفريدهاى شايستگى شناخت خدا را نيافت مگر با اقرار به عبوديت براى خدای متعال و اقرار به ولايت على پس از من». این حدیث شریف، نشاندهنده مقام بالای اهلبیت (علیهمالسلام) نسبت به انبیاء الهی است.
اهمیت شناخت اهلبیت (علیهمالسلام)
شناخت مقام اهلبیت (علیهمالسلام)، برای عموم مردم امری اکتسابی است که از طریق توسل، مطالعه و تحقیق حاصل میشود. هرچند فهم همه جوانب جایگاهشان برای بشر ممکن نیست، تلاش در جهت افزایش معرفت، وظیفهای همگانی است.
آسیبهای افراط و تفریط در محبت به اهلبیت (علیهمالسلام)
در طول تاریخ، برخی افراد در بیان فضایل اهلبیت (علیهمالسلام) دچار افراط یا تفریط شدهاند. «افراط» به معنای زیادهروی و نسبت دادن مقام الوهیت به آنان است و گاه آنان را به غلو میکشاند. در مقابل، «تفریط» به معنای نادیده گرفتن فضایل و جایگاه اهلبیت (علیهمالسلام) است که نتیجه آن دوری از سرچشمههای هدایت و محرومیت از نور الهی است. کسانی که آنان را مانند انسانهای عادی تلقی میکنند و از بیان فضایلشان خودداری میورزند، خود را از برکات الهی محروم کرده و راهی به سوی حقیقت دین ندارند. این غفلت، زمینه سستی ایمان و دور شدن از حقیقت را فراهم میسازد.
نمونهای از حساسیت اهلبیت (علیهمالسلام) نسبت به غلو
واقعهای از دوران امام صادق (علیهالسلام) بیانگر شدت مضرات غلو است که مصادف روایت میکند: «لَمَّا لَبَّی الْقَوْمُ الَّذِینَ لَبَّوْا بِالْکُوفَةِ دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیهالسلام) فَأَخْبَرْتُهُ بِذَلِکَ فَخَرَّ سَاجِداً وَ أَلْزَقَ جُؤْجُؤَهُ بِالْأَرْضِ وَ بَکَی وَ أَقْبَلَ یَلُوذُ بِإِصْبَعِهِ وَ یَقُولُ بَلْ عَبْدٌ لِلَّهِ قِنٌّ دَاخِرٌ مِرَاراً کَثِیرَةً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ دُمُوعُهُ تَسِیلُ عَلَی لِحْیَتِهِ فَنَدِمْتُ عَلَی إِخْبَارِی إِیَّاهُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ مَا عَلَیْکَ أَنْتَ مِنْ ذَا فَقَالَ یَا مُصَادِفُ إِنَّ عِیسَی لَوْ سَکَتَ عَمَّا قَالَتِ النَّصَارَی فِیهِ لَکَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُصِمَّ سَمْعَهُ وَ یُعْمِیَ بَصَرَهُ وَ لَوْ سَکَتُّ عَمَّا قَالَ أَبُو الْخَطَّابِ لَکَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُصِمَّ سَمْعِی وَ یُعْمِیَ بَصَرِی؛
[2] زمانی که برخی از پیروان ابوالخطاب در کوفه به جای «لبیک اللهم لبیک» گفتند: «لبیک جعفر بن محمد»،
[3] این ماجرا را برای امام صادق (علیهالسلام) نقل کردم. حضرت فوری به سجده افتادند، سینه خود را بر زمین چسباندند، گریه کردند و بارها فرمودند: «من، بندۀ سراپا خدمت و ذلیل خدا هستم». بعد از آن، در حالی که اشکهایشان بر محاسنشان جاری بود، سر از سجده برداشتند. از اینکه این خبر را به امام دادم، پشیمان شدم و عرض کردم: فدایتان شوم، این کار چه ارتباطی به شما دارد»؟
حضرت فرمودند: «ای مصادف! اگر عیسی نسبت به آنچه نصرانیان دربارهاش گفتند سکوت میکرد، سزاوار بود که خدای متعال گوشش را کر و چشمش را کور کند. من نیز اگر درباره گفتههای ابوالخطاب
[4] سکوت کنم، سزاوار است که خدا گوش و چشمم را بگیرد.»
این روایت بیانگر مرز دقیق اعتدال و خطر بزرگ غلو در نسبت دادن مقامهای ناروا به اهلبیت (علیهمالسلام) است. امام معصوم (علیهالسلام) در برابر این افراط ایستادند و تنها وظیفه حقیقی امت را عبودیت و تبعیت خردمندانه از سیره و راه اهلبیت (علیهمالسلام) معرفی کردهاند. چنین مواردی راهنمای روشنی است برای همگان تا محبت به اهلبیت (علیهمالسلام) را با معرفت، اعتدال، خردورزی و تبعیت واقعی از راه و روش آنان همراه سازند و از دام افراط دوری جویند.
ضرورت اعتدال و پیروی عملی به جای تنها ابراز محبت داشتن زبانی
بزرگداشت مقام اهلبیت (علیهمالسلام) نباید فقط در کلام خلاصه شود؛ بلکه پیروی عملی از سیره آنان نشانه محبت واقعی است. در زیارت جامعه کبیره آمده است: «الْمُتَقَدِّمُ لَهُمْ مارِقٌ وَ الْمُتَأَخِّرُ عَنْهُمْ زَاهِقٌ وَ اللاّزِمُ لَهُمْ لَاحِقٌ؛ هر کس از اهلبیت (علیهمالسلام) جلوتر حرکت کند از دین خارج میشود و هر کس از آنها عقب بماند هلاک میگردد». تنها کسانی که همراه اهلبیت (علیهمالسلام) باشند به حقیقت دست مییابند.
جمعبندی: به دست آوردن معرفت در سایۀ اعتدال
محبت واقعی به اهلبیت (علیهمالسلام) تنها در کلام خلاصه نمیشود، بلکه در عمل نمود پیدا میکند. این به معنای تبعیت از سبک زندگی، اخلاق، و آموزههایی است که آنان برای هدایت بشریت آوردهاند. همانطور که در زیارت جامعه کبیره آمده، ملاک، همراهی و ملازمت با ایشان است؛ کسی که از ایشان جلوتر رود یا عقب بماند، در حقیقت از مسیر هدایت خارج شده است. بنابراین، برای دستیابی به سعادت و حقیقت، لازم است با معرفت، اعتدال و خردورزی، سیره عملی ایشان را سرمشق قرار داده و در زندگی فردی و اجتماعی خویش پیاده کنیم تا از برکات این محبت در دنیا و آخرت بهرهمند گردیم.
- أَفْرَط
زیاده روی کردن، از حد درگذشتن و شتاب کردن.
[5] - الثَّنَاء
- أَفْرَط(فرط)
«فرط» به معنای برداشتن چیزی از جای خود و کنار گذاشتن آن است،
[7] همچنین به معنای گذشتن از حد معین و عرف است.
[8]
«أفْرَطَ» به معنای زيادهروى کردن برای جلو افتادن کاری است.
[9]
نکتهها و پیامها
1. ستایش کردن از دیگران باعث دوام صفات مثبتشان است اما افراط در این کار دروغ، نیرنگ، ظلم به آن فرد و سبب غرور، بدگمانی و سستی او میگردد. (أَفْرَطَ فِي الثَّنَاءِ)
2. افراد عادی عاجز از وصف امام هستند، زیرا مادون توانایی تعریف از مافوق را ندارد. (فَوْقَ مَا فِي نَفْسِك)
3. عقیده به فضائل و معجزات اهلبیت (علیهمالسلام) نه تنها افراط نیست، بلکه امری ضروری است. رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «یاعَلی مَا عَرَفَکَ اِلاَّ الله وَ أَنَا؛[10] یاعلی، تو را جز من و خدا کسی نشناخت».(أَفْرَطَ فِي الثَّنَاءِ)
- ترجمه نهجالبلاغه (فقیهی)
ز جمله وصيت و سفارشی است از اميرمؤمنان (علیه السلام) به سپاه خود، پيش از برخورد با دشمن در صفين:
«تا آنها (يعنی سپاه معاويه) به نبرد با شما، آغاز نکرده اند، شما با آنها به نبرد نپردازيد پس ستايش، خدای را که شما به راستی دارای حجت و دليل بر حقانيت خود هستيد و فروگذاشتن شما، حمله به آنها را تا زمانی که ايشان، حمله را آغاز نکرده اند، دليل ديگری است به سود شما و زيان آنها».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص506)
- ترجمه نهجالبلاغه (استاد ولی)
بخشی از نامهی دیگر حضرت (علیهالسلام) به سپاه خود پیش از رو به رو شدن با دشمن در صفین:
«با آنان نجنگید تا آنان آغاز به جنگ کنند، زیرا شما - بحمدالله - حجت دارید، و این که آنان را واگذارید تا خود به جنگ آغاز کنند حجت دیگری برای شما بر آنهاست».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص373)
- ترجمه نهجالبلاغه (بهرام پور)
ىستورات اخلاقي امام (عليهالسلام) در صفین قبل از شروع جنگ:
(در این نامه اوج اخلاق مداربودن حضرت کاملا مشهود است حتی در میدان جنگ. بیان میدارد که آغازگر نبرد نباشید؛ سپس در مورد رعایت حقوق زنان توصیه های اکید میکند.)
شما شروع کننده جنگ با دشمن نباشید تا آنها شروع کنند؛ زیرا به حمد خدا، حجت با شما است و آغازنکردن جنگ از سوی شما و شروع جنگ از طرف آن ها، دلیل دیگری بر حقانیت شما خواهد شد.
(نهجالبلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابو الفضل بهرام پور، ص532)
- ترجمه نهجالبلاغه (فيض الإسلام)
از وصيّتهاى آن حضرت (عليه السّلام) است به لشگر خود پيش از روبرو شدن با دشمن (لشگر شام) در جنگ صفّين (كه در آن راه فيروزى را به آنان نمايانده و از آزار رساندن به زنان نهى مىفرمايد):
1 با آنها (لشگر شام) نجنگيد (شروع بجنگ ننمائيد) تا اينكه ايشان جنگ با شما را آغاز نمايند، زيرا- سپاس خدا را- كه شما داراى حجّت و دليل هستيد (چون آنان بر امام زمان خود ياغى گشتهاند و جنگ با آنها واجب است، چنانكه در قرآن كريم سورهی حجرات آیه 9 مىفرمايد: وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ يعنى اگر دو گروه از مؤمنين زد و خورد نمايند بين آنها آشتى دهيد، پس اگر يكى از آنها بر ديگرى تعدّى و ستم نمود «به صلح و آشتى تن نداد» با گروهى كه افزونى جسته و ستم ميكند بجنگيد تا به حكم خدا و دستور او رو آورند، پس اگر رو آوردند بين آنها را به عدل و برابرى آشتى دهيد، و «در همه كارها» بعدل و راستى رفتار نمائيد كه خدا رفتار كنندگان بعدل و راستى را دوست مىدارد يعنى آنان را از رحمت خود بهرهمند گرداند) و شروع نكردن شما به جنگ با آنها تا اينكه آنان شروع به جنگ با شما نمايند (اين روش) حجّت و دليل ديگرى است براى شما بر آنها (زيرا شروع آنها به جنگ مانند جنگ با خدا و رسول است به دليل آنكه حضرت رسول (صلّى اللَّه عليه و آله) فرموده: يا علىّ حربك حربى يعنى اين علىّ جنگ با تو جنگ با من است و كسي را كه با خدا و رسول جنگيده فساد و تباهكارى كند بايد كشت، چنانكه در قرآن كريم سورهی مایده آیه 33 مىفرمايد: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَو يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهایا ُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ يعنى سزاى آنانكه با خدا و رسول مىجنگند و به فساد و تباهكارى در روى زمين مىكوشند آن است كه كشته يا به دار كشيده شوند يا دست راست و پاى چپ آنها بريده شود يا از شهرى به شهر ديگر آواره گردند كه اينگونه كيفر در دنيا برايشان ذلّت و خوارى و در آخرت عذاب بزرگ بار آورد و در سورهی بقره آیه 194 مىفرمايد: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَ اتَّقُوا يعنى هر كه بر شما ستم كند «در جنگ پيشدستى نمايد» پس شما مانند همان ستمى كه او بر شما روا داشته به او بنمائيد، و از خدا بترسيد، و بدانيد خداوند با پرهيزكاران است)
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص859 و 860)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از سفارشهاى آن حضرت عليهالسلام به سپاه خود قبل از برخورد با دشمن در جنگ صفّين:
هشدار نظامی
«هرگز با دشمن نجنگيد تا خود آنها جنگ را شروع كنند و حجّت به نفع شما و به ضرر آنها تمام شود كه در اين صورت شما مدافع خواهيد بود و آنها مهاجم زيرا ـ بحمداللّه ـ حجّت و برهان داريد و كسى كه چنين باشد به شتاب و پيشقدمشدن در جنگ نيازى ندارد. وانگهى كسى در جنگ شتاب مىكند كه بر حقّ نيست و مىخواهد افراد حقدار بر او پيشى نگيرند. و اگر شما جنگ را نياغازيد و خودِ آنان شروع كنند يك حجّت و برهان ديگرى بر حقانيّت شما افزود مىشود، زيرا در آن صورت نمىتوانند ادعا كنند كه بر ما ستم شده و ما از خود دفاع مىكرديم».
(ترجمۀ توضيح نهجالبلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص532 و 533)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
سفارش آن حضرت به لشكرش، قبل از برخورد با دشمن، در صفين:
(نقل شده است كه امام (علیهالسلام) پيوسته ياران خود را هنگام برخورد با دشمن به اين امور سفارش مىفرمود.)
امام (علیهالسلام) در اين عبارات به چند امر سفارش كرده است كه عبارتند از:
1- با دشمن نجنگند تا دشمن آغاز به جنگ كند، و اشاره كرده است به اين كه اين عمل حجت دوم، عليه دشمن است، و حجت اول كه پيروان حضرت عليه دشمنان دارند مضمون اين آيه شريفه است: «وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى»
[1] پر واضح است كه پيروان معاويه، از ستمكاران و ياغيان بودند و جنگ بر عليه آنان واجب بود.
2- به پيروان خود دستور مىدهد كه دشمنان را واگذارند تا آغاز جنگ از جانب آنها باشد، اين حجت از دو جهت قابل توجيه است:
الف- هنگامى كه دشمنان شروع به جنگ كردند مصداق دخول در جنگ با خدا و رسول مىباشند، چرا كه پيامبر فرمود: حربك يا على حربى، جنگ با تو، جنگ با من است، و اين مطلب كه اينها با كشتن انسانهايى كه خداوند قتلشان را بدون تقصير حرام كرده، سعى در ايجاد فساد، در روى زمين مىكنند واقعيت مىيابد، و هر كه اين امر، در بارهاش تحقق يابد، مشمول اين آيه قرآن مىشود: «إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ»
[2]
ب- طرفى كه آغاز به جنگ مىكند تجاوزگر به حساب مىآيد و هر كس چنين باشد، تجاوز عليه او، واجب است چنان كه خداوند مىفرمايد: «فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ»
[3]، و چون اينها آغاز به جنگ كردهاند مصداق متجاوز مىباشند، پس بايد آنها را دفع كرد.
(ترجمۀ شرح نهجالبلاغه، ابن ميثم، ج4، ص656 و 657)
- شرح نهجالبلاغه (ابن ابی الحدید)
[بخشی] از سفارشى از آن حضرت [علیهالسلام] به لشكر خويش پيش از ديدار دشمن در اين سفارش كه با عبارت «لا تقاتلونهم حتّى يبدؤكم فانكم بحمد الله على حجّة...» (با آنان جنگ مكنيد تا آنان بر شما دست يازند- شروع كنند- كه سپاس خداى را شما بر حجت هستيد...) شروع مىشود ابن ابى الحديد پس از توضيح پارهاى از لغات و اصطلاحات و بيان نكاتى در مورد صرف و نحو، مباحث زير را آورده است:
از مواردى كه اين معنى در شعر آمده است اين گفتار شاعر است كه مىگويد:
همانا از بزرگترين گناهان كبيره در نظر من كشتن بانوى آزاده سپيد جوان است، كشتار و كشته شدن براى ما مردان مقرر شده است و براى پرده نشينان دامن بر زمين كشاندن- خراميدن- است. پس از اينكه على (علیهالسلام) در جنگ جمل پيروز شد، چون از در خانه همسر عبد الله بن خلف خزاعى عبور فرمود، آن زن گفت: اى على اى قاتل ياران محبوب، خوشامد بر تو مباد، خداوند فرزندانت را يتيم كند كه فرزندان عبد الله بن خلف را يتيم كردى. على (علیهالسلام) پاسخى نداد، ولى ايستاد و اشاره به گوشهاى از خانه آن زن كرد، زن متوجه اشاره على شد و سكوت كرد و بازگشت. او در خانه خود عبد الله بن زبير و مروان بن حكم را پنهان كرده بود. على (علیهالسلام) به آنجا اشاره فرمود كه آن دو پنهان بودند، يعنى اگر بخواهم آن دو را بيرون مىكشم، و آن زن همين كه فهميد سكوت كرد و برگشت و على (علیهالسلام) بردبار و بزرگوار بود.
(جلوه تاريخ درشرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج6، صص318 - 324)
- شرح سلونی
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) قبل از جنگ صفین در مورد شروع جنگ، چگونگی رفتار با دشمن بعد از پیروزی بر آن ها و چگونگی رفتار با زن هایی که در جنگ حضور دارند، به یارانشان سفارشاتی نمودند.
ابن ميثم در شرح نهج البلاغه خود درباره اين نامه مى نویسد: «اين سفارشى بود که امام (عليهالسلام) براى تمام صحنه هاى جنگ بيان مى فرمودند و همه جا بر آن تکيه مى کردند». با توجّه به اينکه محتوای خطبه يک دستور عام است اين سخن بعيد به نظر نمیرسد.
شروع جنگ
«لَا [تُقَاتِلُونَهُمْ] تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ...» امام (علیهالسلام) در این نامه به یاران خود میفرمایند: آغازگر جنگ نباشید تا دشمن جنگ را شروع کند که البته شما اکنون هم برای جنگیدن حجت دارید ولی شروع جنگ توسط دشمن حجت دیگری برای شما خواهد بود.
«حجت» به معنای دلیل و برهان است همچنین به گفتوگویی که انسان با آن حق را آشکار کند و بر دشمن چیره شود «حجت» میگویند.
«فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَى حُجَّةٍ...» حجت اول که در این نامه بیان شده است این است که در واقع و در ظاهر امیرالمومنین (علیهالسلام) و پیروانشان بر حق بودند؛ زیرا امیرالمومنین (علیه االسلام) به نص خدا و پیامبر جانشین بعد از رسول خدا (صلیاللهعلیهواله) هستند و چه حجتی قوی تر از این است که انسان از کسی که خدا و رسولش امر به اطاعت از آنها و نهی از مخالفتشان کرده اند پیروی کند همچنین در ظاهر هم مردم با امیرالمومنین (علیه السلام) طبق آنچه که عامه قبول دارند بیعت کرده بودند و معاویه هم از این امر مستثنی نبود.
«وَ تَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ حُجَّةٌ أُخْرَى لَكُمْ عَلَيْهِم...» حجت دوم «شروع نکردن جنگ از جانب امیرالمومنین (علیهالسلام) و یارانشان» است، زیرا اولا سیرهی پیامبر (صلیاللهعلیه وآله) و امیرالمؤمنین (علیهالسلام) این بود که در هیچ یک از نبردهای خود آغازگر نبودند و اغلب جنگ هایشان دفاعی بود که این از عوامل اتمام حجت بر دشمن است.
دوما پیروان معاویه از ستمکاران و یاغیان بودند و جنگ علیه آنان واجب بود چراکه خدای متعال میفرماید: «وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ...».
[4] اما هدف امیرالممنین (علیهالسلام) از جنگ با معاویه، از بین بردن شرک و کفر و هدایت کردن اهل شام است و این هدف با شروع نکردن جنگ کامل میشود به این صورت که آن ها را آگاه میکند که جنگ با شما و کشتنتان از اهداف ما نیست بلکه ما خواستار اصلاح و هدایت شما هستیم.
از سوی دیگر «شروع کردن جنگ توسط دشمن» از چند جهت میتواند حجت شمرده شود:
1- با شروع جنگ توسط دشمن آنها مصداق کسی قرار میگیرند که وارد جنگ با خدا و رسول خدا شده اند، همانطور که پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «یا علی حربک حربی و حربی حرب الله و...؛ جنگ با تو، جنگ با من است، و جنگ با من جنگ با خدا است.»
[5]
2- معاویه و یارانش با كشتن انسانهايى كه خداوند قتلشان را بدون تقصير حرام كرده، سعى در ايجاد فساد، در روى زمين کردند و هر كه اين امر دربارهاش تحقق يابد، مشمول اين آيه قرآن مىشود که میفرماید: «إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ... ».
[6]
3- کسی که جنگ را آغازمیکند تجاوزگر به حساب میآید و باید او را دفع کرد، خدای متعال در قرآن در این باره میفرماید: «فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ»
[7].
- لَا [تُقَاتِلُونَهُمْ] تُقَاتِلُوهُمْ (قتل)
با آنان نجنگید.
- حُجَّة (حجج)
- لَا [تُقَاتِلُونَهُمْ] تُقَاتِلُوهُمْ (قتل)
قَتل: قتل به معنای کشتن به وسیلۀ ابزار است.
[9] قتل، همچون مرگ، به معنای جدا کردن روح از بدن است
[10]؛ با این تفاوت که مرگ به اعتبار از بین رفتن زندگی است
[11]، و قتل به اعتبار انجام کاری است که سبب جدا شدن روح از بدن است.
[12]
همچنین مرتبه مرگ بعد از کشتن است یعنی به سبب کشتن مرگ تحقق پیدا میکند.
[13] به زدن سخت و شدید کسی نیز به طور مجاز قتل گفته میشود.
[14]
قاتَلَ: قاتل در باب مفاعله است که بر طرفینی بودن دلالت دارد
[15] و به معنای این است که دو نفر با یکدیگر جنگیدند و هر یک به دیگری آسیب وارد کرد.
[16]
تفاوت واژه ی «قَتل» و «مَوت»:
«قتل» به معنای از بین بردن نیروی لازم برای ادامۀ حیات است؛ برخی نیز معتقدند به معنای از بین بردن حرکت است. مرگ ممکن است در حالی صورت بگیرد که ساختار و هیئت بدن سالم است، اما در قتل هیأت از بین میرود.
[17] - حُجَّةٍ
«حجَّ» به معنای حرکت
[18] به سمت مقصد است.
[19] «حُجّت» به گفتگوی
[20] دلپذیری
[21] گفته میشود که شخص به وسیلۀ آن، حق را
[22] آشکار کند
[23] و بر طرف مقابل چیره شود
[24]و دشمن را از خود دور کند
[25] «حُجَّة» مصدر و به معنای «احتجاج» و «استدلال»
[26] و دلیل و برهان آمده است
[27] خدای عزوجل میفرماید: «لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا؛ و [شما اى مؤمنان] هر جا كه باشيد، رويتان را [در حال اقامه نماز] بهسوى آن بگردانيد تا مردم را جز ستمكاران بر ضد شما دليلى نباشد»؛
[28] اطلاق «حجت» بر دلایل اهل حق، واقعی است؛ اما اطلاق آن بر دلایل غیراهل حق، غیر واقعی است.
[29]
«حُجَّت» به دلیل اینکه مورد توجه قرار میگیرد «حجت» نامیده شده است.
[30] جمع آن«حُجَج» و «حِجاج» است.
[31]
چه بسا امیرالمومنین علیه السلام به یارانشان اطمینان خاطر میدهند که شما برای جنگ با معاویه دلیل و برهان دارید و آغازگر جنگ نبودن حجت و دلیل دیگری برای شما است که بر حق بودن شما را آشکار میکند.
راهکارهایی از نهجالبلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی
1. انسان نباید جدال را شروع کند هرچند حق با او باشد چراکه شروع نکردن کشمکش و جدال خودش دلیل بر حق بودن او میگردد. هر چند امروزه حاضر جوابی را نشانه ی پیروزی شخص میدانند. (لَا [تُقَاتِلُونَهُمْ] تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَى حُجَّةٍ وَ تَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ حُجَّةٌ أُخْرَى لَكُمْ عَلَيْهِم)