کتاب دشمنی ابن تیمیه با اهلبیت (علیهمالسلام)
ترجمهها
«جز اين نيست که به انسان در برابر هر چه پيش فرستاده پاداش داده میشود و بر آنچه جلوتر به درگاه خدا
تقديم داشته وارد می گردد. والسّلام».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص512)
«جز این نیست که آدمی به آنچه در گذشته انجام داده جزا داده میشود، و بر آنچه پیش فرستاده وارد میگردد،
والسلام».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص377)
(وقتی به حضرت (علیهالسلام) خبر رسید که «زیاد» مرتکب کارهای خلاف میشود؛ از جمله اینکه بر سفرههای
رنگین حاضر میشود و با افراد، متکبرانه رفتار میکند. امام (علیهالسلام) در این نامه او را از اسراف، تکبر و
دنیاپرستی برحذر داشت و یاد آخرت را به او متذکر شد).
«شکی نیست که انسان به خاطر آنچه نزد خدا پیش فرستاده است پاداش داده میشود و بر آنچه قبلا تدارک
دیده است وارد میشود. والسلام».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص539)
(كه در آن، او را به اقتصاد، ميانهروى، تواضع و فروتنى امر مىفرمايد).
«و جز اين نيست كه مرد پاداش داده ميشود بكار پيش كرده، و وارد مىگردد بر آنچه پيش فرستاده است، و
درود بر آنكه شايسته درود است (ابن ابى الحديد در اينجا مىنويسد: خدا خير و نيكویى را از زياد دور گرداند،
زيرا نعمت و نيكویى و تعليم و تربيت على (عليهالسلام) را نسبت به خود تلافى كرد به چيزى كه حاجت به بيان
آن نيست از قبيل كردارهاى زشت در باره پيروان و دوستان آن حضرت و زياده روى در ناسزا گفتن و تقبيح
كردار آن بزرگوار، و كوشش در اين امور بآنچه را كه معاويه به كمى از آن راضى بود، و اين براى به دست
آوردن رضا و خوشنودى معاويه نبود، بلكه اين كارها را طبعاً انجام مىداد، و در ظاهر و باطن با آن حضرت
دشمنى مىنمود، و خدا نمىخواست مگر آنكه به مادرش باز گشته معلوم نبودن پدرش را هويدا نمايد، و از هر
ظرفى آنچه در آنست تراوش ميكند، و پس از او فرزندش «عبيد اللَّه كه براى كشتن حضرت ابا عبد اللَّه الحسين
(عليهالسلام) از كوفه لشگر به كربلا فرستاد» آمده بد كرداريهاى پدر را با تمام رسانيد، و بازگشت كارها
بسوى خدا است يعنى ايشان را به بدترين عذاب و كيفر خواهد رسانيد)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص872)
شروح
توصيههاى اخلاقى به كارگزاران
«و بدان كه انسان به آنچه در دنيا انجام مىدهد، در آخرت كيفر يا پاداش داده مىشود و آنچه را كه پيش فرستد
در آن سرا آن را خواهد ديد، والسلام».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص550)
«پاداش هر عمل نيكى از لوازم خود آن عمل و به اندازه آن است و اين است معناى سخن امام (علیهالسلام) كه
فرمود: «وَ اِنَّمَا الْمَرْءُ مَجْزِىٌّ بِما اَسْلَفَ، وَ قادِمٌ عَلى ما قَدَّمَ» كه ترجمه آن گذشت و اين عبارت از نيكوترين
سخنان است و بسيار كوبنده مىباشد».
(ترجمهی شرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، ص691)
واژه شناسی
واژه کاوی
«جزاء» مقابل و برابر عمل است اگر «جزاء» در مقابل خیر باشد پاداش است و اگر در مقابل شر باشد عقوبت
است.[7] کلمه «پاداش» بهترین ترجمه برای «جزاء» است.[8]
اگر «جزاء» به همراه «باء» و «عَلی» بیاید به معنی مکافات و مجازات است و اگر به همراه «عن» بیاید به
معنای قضا و ادا[9] است و بدون آن دو به معنای کفایت است.[10]
«جَزَى الرجلَ» یعنی فردی شخصی را پاداش داد.[11]
«أَجْزَاء» جمع واژه «جزا» است.[12]
تفاوت «جزاء» و «مقابله»:
برابری میان دو چیز «مقابله» نام دارد و این واژه در معنای مجازات به صورت استعاره بهکار میرود. برخی
گفتهاند: گاهی «جزاء الشیء» (پاداش یا کیفر چیزی) کمتر از خود آن است و با بخشی از آن برابر است.[13]
تفاوت «جزاء» و «شکر»:
انسان در برابر نعمت که موجب سودمندی میشود شکرگزار است؛ اما هنگامی که او در برابر کاری «جزاء»
میدهد «جزاء» ممکن است پاداش باشد که سودرسان است و یا کیفر باشد که موجب زیان است؛ مانند «جزاء»
بر بدی.[14]
«سَلَف» هر چیزی است که انسان آن را پیش فرستاده[17] و از آن فاصله گرفته و دور شده باشد.[18]
هر کار شایستهای که انسان آن را به پیش بفرستد یا با قصد و هدف پيشاپيش انجام دهد «سَلَف» نام دارد.[19]
«سَلَف» و «سُلُوف» دو مصدر ثلاثی مجرد این واژه هستند.[20]
«اَسْلَفَ» یعنی شخصی جلو انداخت.[21] «اِسْلَاف» که مصدر واژه «اَسْلَفَ» است به معنای گذراندن است.[22]
21 مورد از این ماده در نهج البلاغه آمده است.[23]
«قَدَم» یعنی پیشی گیرنده در کار[25]
ممکن است مراد از «قَدَم» این باشد که انسان از درنگ کردن و به عقب انداختن چیزی جلوگیری کند.[26]
«تقدیم» به معنی مقّدم کردن و جلو انداختن[27] و ضد تأخیر است.[28]«قَدَّمَهُ» یعنی شخصی، دیگری را جلو
انداخت.[29]
نکتهها و پیامها
1_ بندگان خدا به منظور رسیدن به اهدافی، تلاشهای سازمان داده شدهای انجام میدهند و بهدرستی که به
جزای کار خویش میرسند. (اِنَّمَا الْمَرْءُ مَجْزِىٌّ بِما اَسْلَفَ)
2_ گاهی برخی تصور میکنند در جهان پس از مرگ همانند معاملات در این دنیا میتوان با فرشتگان به
اصطلاح راه آمد یا اتفاقی بیفتد که بخت با انسان یار شود و او از عذاب رهایی یابد و به جایگاهی در بهشت
دستیابد؛ اما در حقیقت اینگونه نیست و «جزاء مقابل و برابر عمل است».[30] «جز اين نيست که به انسان در
برابر هر چه پيش فرستاده پاداش داده میشود» اگر از شفاعت و ... بحث به میان میآید نیز به دلیل اعمال قلبی
و ... گذشته اشخاص است که موجب میشود آنها مورد بخشش خدای متعال قرار گیرند. (اِنَّمَا الْمَرْءُ مَجْزِىٌّ بِما
اَسْلَفَ)
3_ مؤمنان همواره از بازگشتن از ایمان در هنگام مرگ هراساناند و در فکر یافتن راهکاری هستند که از این
خطر بزرگ رهایی یابند. راهکار گرفتار نشدن به خطر کفر در هنگام مرگ این است که گامهای فرد در طول
زندگیاش همواره در مسیر بندگی خدا و نیکی باشد که سرانجام راه خیر را برگزیند و با ایمان از دنیا برود.
4_ مغز انسان یک خصوصیت جالبی دارد. او از تغییر عادتها گریزان است؛ زیرا اگر انسان کاری خلاف
عادتش انجام دهد بیشتر از او انرژی مصرف میشود، برای همین در معارف مذهبی توصیه شده است که اخلاق
نیک و کارهای خوب را برای خود به صورت عادت دربیاورید تا به راحتی به آنها روبیاورید.
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میفرمایند:
«إِنْ لَمْ تَكُنْ حَلِيماً فَتَحَلَّمْ فَإِنَّهُ قَلَّ مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ إِلاَّ أَوْشَكَ أَنْ يَكُونَ مِنْهُمْ؛ اگر بردبار نيستى اظهار بردباری كن
كه هر كس خود را شبيه گروهى كند از آنها خواهد شد».[31] (قادِمٌ عَلى ما قَدَّمَ)
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
در جامعهای که شایسته سالاری حکمفرما باشد تنها به دلیل اعمال شایسته از اشخاص ستایش میشود. خدای متعال میفرماید:
«لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ
أَلِيمٌ؛ البته گمان مبر كسانى كه بدانچه كردهاند شادمانى مىكنند و دوست دارند به آنچه نكردهاند مورد ستايش
قرار گيرند، قطعاً گمان مبر كه براى آنان نجاتى از عذاب است كه عذابى دردناك خواهند داشت».[32] (اِنَّمَا الْمَرْءُ
مَجْزِىٌّ بِما اَسْلَفَ)
ترجمهها
«و (علی (علیهالسلام)) بر کسی که اين مال را در اختيار او قرار میدهد شرط میکند که اصل مال را، به حال خود باقی گذارد و از ثمره آن طبق آنچه به او دستور داده شده و به آن راهنمايی گرديده، انفاق کند و اينکه از زاييدههای نخل اين قريهها و مزرعهها، نهال و شاخهای را نفروشد تا آن زمان که زمين آن مزرعهها، از شاخهها و نهالها پر شود.»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص379)
«با کسی که این دارایی را در اختیار او مینهد شرط میکند که اصلی مال را به حال خود باقی گذارد، و از ثمره و بهرهی آن طبق دستوری که یافته و راهنمایی شده هزینه کند، و شرط میکند که از درختان خرمای این روستاها حتی یک نهال را نفروشد تا سراسر این زمین پر از نهال خرما شود و زمینی دیگر به نظر آید».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص379)
(این نامه در حقیقت وقفنامهای است که درآن متولی وقف، امام حسن و سپس امام حسین (علیهماالسلام) هستند. نیز در مورد مصارف موقوفه و نحوه اداره نخلستانها، سخن میگوید و در پایان، در مورد کنیزان خویش توصیه میکند).
(ضرورت حفظ اموال)
با کسی که عهدهدار این وصیت است شرط میکنم که اصل مال را حفظ کند و تنها از درآمدش طبق رهنمودی که شده است، بخورد و انقاق کند.
آنها هرگز نهالهای درخت خرما را نفروشند تا همه این سرزمین یکپارچه از درختان خرما پر شود که زمین آن از زیادی درختان دیده نشود».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص542)
«و (امام (عليه السلام)) با آنكه تصدى اين مال را بهاو داده (حسن (عليه السلام)) شرط ميكند كه اين مال را بههمان طورى كه هست باقى بگذارد (نفروشد) و ميوه آنرا در آنچه بهآن مأمور گشته و راه نموده شده است صرف نمايد، و شرط ميكند كه نهالى از زادههاى درخت خرماى اين دهها را نفروشد تا اينكه از جهت روييدن نخلها زمين آن دهها مشتبه شود (انبوهى درخت بيننده را به گمان اندازد كه اين زمين غير از زمينى است كه قبلا ديده)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص878)
شروح
(شروط وقف)
«و على (عليهالسلام) با متولى وقف، خواه امام حسن عليهالسلام و خواه هركس ديگر، شرط مىكند كه مال را ـ اعم از زمين و نخلهاى خرما ـ نگاه دارد و از ميوه آن در هر جا كه مأمور است و يا به قلب او خطور كرده مثل استفاده يا صرف در امور خيريه مصرف كند و از نهال و پاجوش نخلهاى اين روستاهاى موقوفه چيزى را نفروشد تا اينكه زمين آن آكنده از نخل گردد».
سيد رضى رحمهالله مىگويد: كلمه «ودية» در جمله «أن لا يبيع من نخلها ودية» به معنى «فسيلة» يعنى پاجوش و نخل كوچك و جمع آن «وديّ» است. و جمله «حتى تشكل أرضها غراساً» از زيباترين جملات است و منظور آن است كه زمين آن قدر از نخل پر شده باشد كه چون انسان آن را ببيند امر بر او مشتبه شود و چيزى غير از آنچه بوده، در نظرش آيد.
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص16و17)
«آن گاه شرط مىكند كه هر كس بر اين امر مأمور شود، بايد اصل مال را باقى بگذارد و ثمرات آن را براى رضاى خدا در راههاى خير مصرف كند و نخلهاى نورس خرما را از اين آباديها كه نوشتم نفروشد.
چند نکته:
1. اينكه، فرمود اصل مال را به حال خود بگذارد، كنايه از آن است كه آن را به وسيله بخشش به ديگران يا فروختن و وجوه ديگر تمليكات از وقف خارج نكند.
2. از نخلهاى نورس اين روستاها هيچ نهالى را نفروشد تا اين كه زمينها از بسيارى درختها شكل بگيرد، دو حكمت در اين عبارت نهفته است:
الف) ممكن است كه روزى قبل از آن كه زمين از جهت روييدن درختهاى كامل شكل بگيرد، برخى درختها و نهالهايش خشك شود كه لازم باشد جاى آن را درخت ديگرى بگيرد بنا براين تا وقتیكه زمين درختهايش بزرگ و كامل نشده كه ديگر نيازى به جانشين ندارد و نبايد نهالها را بفروشند.
ب) درخت خرما پيش از آنكه زمينش از درختان و نهالها شكل بگيرد ريشههايش در زمين سخت و محكم نشده و اگر نهالى كه از پاى نخل جوشيده، از زير كنده شود، درخت ضعيف مىشود و ممكن است از ميوه دادن بيفتد، اما وقتى كه ريشهاش در زمين محكم شد كندن قلمه آن ضرر زيادى ندارد و اين در هنگامى است كه زمين با روييدن درختها شكل بگيرد و كامل شود، و يا چنان كه مرحوم سيد رضى شرح و تفسير كرده، وقتى است كه تشخيص زمين بر بيننده از بسيارى درختها مشكل شود.
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج4، صص705و706)
«سپس شرط كرده است كه كسى كه سرپرست اين اموال و صدقات است بايد درختان را همچنان پابرجا بدارد و از درآمد ميوههاى آن هزينه كند و نبايد درختان خرما و ديگر درختان ميوهدار را قطع كند كه از فروش چوب آن بهرهمند گردد و اين كار موجب خرابى نخلستان و از بين رفتن ارزش زمين مىگردد».
(جلوه تاريخ درشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج6، صص342و343)
واژه شناسی
واژه کاوی
«إِنْفاق» یعنی خارج کردن مال.[10]
«أَنْفَقَ ماله» یعنی مال خود را از ملکش خارج کرد. [11]
تفاوت «انفاق» و «اعطاء»:
در «انفاق» مال از ملکیت صاحبش خارج میشود؛ اما در«اعطاء» ملک از ملکیت صاحبش خارج نمیشود.
همچنین استعمال «انفاق» در مورد رابطه خداوند با بندگان به صورت مجازي است.[12]
تُشْكِلَ (شکل):
«شکل» بیشتر در معنی همسانی کاربرد دارد.[14]
«إِشكال الأمر» یعنی کار مبهم و دشوار.[15]
«أَشْكَل الأَمْرُ» یعنی آن كار پيچيده شد.[16]
«حتى تُشْكِل أَرْضُها غِرَاساً» یعنی زمین مملو از درخت شود به صورتیکه چیزی جز درختان به چشم نیاید.[17]
تفاوت «شکل» و «مثل»:
«شکل» اکثرا در مورد صـفاتی که باچیزي شـباهت دارند اسـتفاده میشود؛ اما «مثل» در مورد ذات به کار میرود.[18]
سه مورد از ماده «شکل» در نهج البلاغه آمده است.[19]
نکتهها و پیامها
1. یکی از اصول اساسی در علم اقتصاد حفظ سرمایه است (يَشْتَرِطُ عَلَى الَّذِي يَجْعَلُهُ إِلَيْهِ أَنْ يَتْرُكَ الْمَالَ عَلَى أُصُولِهِ وَ يُنْفِقَ مِنْ ثَمَرِهِ).
2. انفاق مهمترین راه حل برای از بین بردن فاصله طبقاتی بین قشر فقیر و ثروتمند جامعه است(يَشْتَرِطُ عَلَى الَّذِي يَجْعَلُهُ إِلَيْهِ أَنْ يَتْرُكَ الْمَالَ عَلَى أُصُولِهِ وَ يُنْفِقَ مِنْ ثَمَرِهِ).
3. اسلام بهواسطه انفاقهای واجب و مستحب سعی میکند بین دو قطب ثروتمند و فقیر جامعه توازن ایجاد کند.
4. قرآن کریم در مورد اهمیت انفاق می فرماید: «وَأَنفِقُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَلاَ تُلْقُواْ بِأَیْدِیکُمْ إِلَى التَّهْلُکَةِ وَأَحْسِنُوَاْ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ؛ و در راه خدا، انفاق کنید و (با ترک انفاق) خود را به دست خود، به هلاکت نیفکنید و نیکی کنید که خداوند، نیکوکاران را دوست دارد».[20]
5. امیرمؤمنان علی (علیهالسلام) میفرمایند: «اِنَّ اللهَ سُبحانَهُ فَرَضَ فی اَموالِ الأَغنیاءِ أَقواتَ الفُقراءِ فما جاعَ فقیرٌ اِلاّبِما مَنعَ غنیٌّ؛ خدای سبحان، روزیِ فقرا را در اموال ثروتمندان قرار داده است، هیچ فقیری گرسنه نمانده مگر به سبب آنچه که ثروتمندی از او دریغ داشته است».[21]
6. اگر نهال درخت خرما که ريشههايش در زمين سخت و محكم نشده را بفروشند و از زمین جدا کنند ممکن است از بین برود (أَلَّا يَبِيعَ مِنْ أَوْلَادِ نَخِيلِ هَذِهِ الْقُرَى وَدِيَّةً حَتَّى تُشْكِلَ أَرْضُهَا غِرَاساً).
7. قرآن و رويات اسلامي نشان ميدهد، اسلام همواره برای محيط زيست و مسؤلیت انسان در برابر آن اهميت قائل شده؛ و بسیاری از قوانين اسلامی بر همين مبنا پايهريزي شده است.
8. اسلام طبیعت و حیوانات را امانت خدایتعالی در دست انسان مي داند؛ به همين دلیل براي آنان حقوقي در نظر گرفته و انسان را مکلف به اداي آن حقوق ميکند.
9. امیرمؤمنان علی (علیهالسلام) میفرمایند: «اتَّقُوا اللَّهَ فِي عِبَادِهِ وَ بِلَادِهِ فَإِنَّكُمْ مَسْئُولُونَ حَتَّى عَنِ الْبِقَاعِ وَ الْبَهَائِم؛ از خدا بترسید؛ زیرا شما در پیشگاه خدا مسؤل بندگان خدا و شهرها و خانهها و حیوانات هستید».[22]
10. قرآن کریم در مورد ضرورت آباد سازی زمین میفرماید: «هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا؛ اوست كه شما را از زمين پديد آورده است و خواست كه آبادانش داريد».[23]
11. معصومین (علیهمالسلام) که الگوی کامل تربیت اسلامی هستند پیوسته در انجام این امر مقدس پیش قدم بودند؛ امام صادق (علیهالسلام) میفرماید: «کان امیرالمومنین صلوات الله علیه, یضرب بالمر, و یستخرج الارضین؛ امیرمؤمنان على (علیهالسلام) در زمین بیل مىزد و مواهب زمین را (با کشاورزى و رنج و زحمت) خارج مىنمود».[24]
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. شایسته است انسان همواره برای حفظ سرمایههای خود، اعم از سرمایههای مادی و غیرمادی تلاش و کوشش نماید.
2. افراد باید انفاقهای واجب و مستحبی را که اسلام به آنان توصیه کرده؛ پرداخت نمایند تا در جامعه گردشمالی ایجاد شود و اختلاف طبقاتی ناعادلانهای که در میان قشر فقیر و ثروتمند جامعه بهوجود آمده ریشهکن شود.
3. سزاوار است هرکس به اندازه توان خود در حفظ طبیعت و محیط زیست خود کوشا باشد؛ و از اسراف در استفاده از منابع طبیعی و غیرطبیعی خودداری نماید.
ترجمهها
«ايمان بر چهار ستون استوار است: بر صبر و يقين و عدل و جهاد».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص657)
«ایمان بر چهار پایه استوار است: صبر، یقین، عدل و جهاد».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص473)
«ایمان بر چهار پایه استوار است: صبر، یقین، عدل و جهاد».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص679)
«ايمان بر روى چهار ستون استوار است: صبر و شكيبائى، يقين و باور، عدل و داد، جهاد و كوشش (در راه دين)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1100)
شروح
«ايمان بر چهار پايه استوار است همانگونه كه سقف يك ساختمان بر پايههايى بنا شده است: صبر در طاعت، و يقين به مبدأ و معاد و جز آن، و عدالت در تمام كارها، و جهاد در راه خداى سبحان».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص354)
سيد رضى مىگويد: (و پس از اين عبارت سخنى است كه ما آن را از ترس به درازا كشيدن مطلب، و انحراف از هدف مورد نظر در اين كتاب، بيان نكرديم). بدان كه اين سخن از زيباترين سخنان دلاويز است، محور سخن بر شرح اصول ايمان و اشاره به فروع آن و پس از آن به نتايج آن فروع است. و چون كفر نقطه مقابل ايمان است و شك نيز با ايمان تقابلى از نوع تقابل عدم و ملكه دارد، به اركان و اصول كفر و فروع و شاخههاى شك اشاره فرموده است تا ايمان را بدان وسيله واضح و روشن سازد. زيرا هر چيزى به ضد خود بيان مىشود امّا ايمان، مقصود امام (علیه السلام) ايمان كامل است كه داراى يك اصل و چند كمال است كه به وسيله آن كمالات ايمان به تمام و كمال مىرسد. بنا بر اين اصل ايمان، عبارت است از تصديق و باور داشتن وجود آفريدگار بزرگ، با همه صفات كمال و اوصاف جلال و بدانچه كتابهاى الهى نازل گشته و ابلاغ گرديده است. و كمالاتى كه ايمان به وسيله آنها كامل مىگردد، عبارتند از سخنان مطابق با واقع و راست و اخلاق پسنديده و عبادات، بنا بر اين اصل ايمان و شاخههاى تكميل كننده آن، همان كمال نفس آدمى است، زيرا نفس آدمى داراى دو نوع قوّه علمى و عملى است و كمال آن نيز به كمال اين دو بستگى دارد. پس اصل ايمان كمال قوّه عملى است و متممهاى آن، يعنى اخلاق پسنديده و عبادات، كمال قوّه عملى است.
اكنون با توجّه به مقدّمه بالا: چون اصول و پايههاى فضايل اخلاقى كه باعث كمال ايمانند چهار تا يعنى حكمت، عفّت، شجاعت و عدالت است، امام (علیه السلام) بدانها اشاره كرده و كلمه «دعائم» را از آن رو كه وجود ايمان كامل (مانند پايههاى خانه) بدانها وابسته است، از آنها استعاره آورده است، و از حكمت تعبير به يقين فرموده است. حكمت داراى دو بخش است. حكمت علمى، كه همان كامل ساختن قوه نظرى و فكرى به وسيله تصوّر امور، و تصديق به حقايق نظرى و عملى است به قدرى كه در توان آدمى مىباشد، و اين بخش از حكمت را در صورتى حكمت مىگويند كه اين كمال با يقين برهانى براى نفس حاصل شده باشد.
و حكمت عملى، عبارت از رسيدن نفس به كمال مطلوب است به وسيله ملكه دانش و آگاهى به فضايل اخلاقى و كيفيّت به دست آوردن آنها و هم چنين آگاهى به جهات مختلف ناپسنديهاى اخلاقى و چگونگى دورى جستن از آنها، و بديهى است علمى كه به صورت ملكه در آيد، همان يقين خواهد بود. امام (علیه السلام) از عفّت تعبير به صبر فرموده است، و عفّت همان خوددارى از حرص در انواع شهوتهاى محسوس و اطاعت نكردن از قوه شهوت و سركوب ساختن آن و تغيير جهت هواى نفس است، بر طبق انديشه صحيح و حكمتى كه در بالا بدان اشاره شد. و امّا جهت اين كه امام (علیه السلام) از آن، تعبير به صبر كرده آنست كه عفّت يكى از لوازم صبر است، زيرا تعريف صبر، عبارت است از كنترل نفس و سركوب كردن آن از راه اجرا نكردن فرمانش در مورد لذّات ناروا.
بعضى گفتهاند: صبر، عبارت از مواظبت نفس است از اين كه، مبادا رنج ناگوارى او را سركوب كند در حالى كه عقل تحمل آن رنج را لازم شمرد، و يا مبادا علاقه به آنچه مورد كشش نفس است آدمى را به طرف خود جذب كند و نفس را مغلوب سازد، در صورتى كه اجتناب از آن به حكم عقل ضرورت داشته است، مگر اين كه از راه مشروع بدان نائل گردد، و روشن است كه صبر با اين تعريف لازمه عفّت است. و همچنين امام (علیه السلام) از شجاعت به جهاد تعبير كرده به دليل اين كه لازمه جهاد داشتن شجاعت است، و اين تعبير از باب اطلاق اسم ملزوم بر لازم است. و شجاعت عبارت است از ملكه اقدام لازم بر امورى كه انسان بايد خود را بدان وسيله براى تحمل ناگواريها و رنجهايى كه به او متوجه مىشود، آماده سازد.
اما عدل عبارت است از ملكه برجستهاى كه از سه فضيلت مشهور، ريشه گرفته و همواره با آنهاست و قبلا روشن شد كه هر كدام از اين فضايل محدود به دو رذيلت يعنى دو طرف افراط و تفريط و در مقابل خوى ناپسندى است كه ضد و مخالف آن است.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص431_ 434)
«ايمان بر چهار پايه استوار است. بر شكيبايى و يقين و دادگرى و جهاد». در باره اين گفتار على (عليه السّلام) كه در واقع خطبهاى است، ابن ابى الحديد چنين آورده است: سيد رضى كه خدايش رحمت كناد گفته است، اين كلام را تتمهاى است كه ما از ترس به درازا كشيدن مطلب و بيرون شدن از غرض و مقصود از آوردن آن خود دارى مىكنيم.
سپس مىگويد: صوفيان و ياران طريق حقيقت بسيارى از فنون و سخنان خود را از اين فصل گرفتهاند و هر كس به سخنان سهل بن عبد الله تسترى و جنيد و سرى و ديگران با دقت بنگرد، اين سخنان را در گستره سخنان ايشان مىبيند كه همچون ستارگان درخشان مىدرخشد، و البته در باره همه احوال و مقامات مذكور در اين فصل در مباحث گذشته سخن و عقيده ما بيان شده است.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص248و249)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص660)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص474)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص682)
«برترين توانگرى و بىنيازى بدل راه ندادن آرزوها است (زيرا آرزو انسان را نيازمند مىسازد)»
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1103)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، سید محمد شیرازی، ج4، ص359)
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص440و441)
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص255)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص662)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص476)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص684)
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1107)
شروح
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص362)
مقصود امام (علیه السلام) همان است كه سيد رضى (رحمة...) اشاره كرده و بنا به روايت ديگر مقصود آن است كه آنچه مورد نظر نادان است در داخل دهان اوست يعنى بىانديشه بر زبان مىآورد، و امّا سخن خردمند ريشه در عقل دارد و جز بر اساس انديشه درست، بر زبان نمىراند.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص446و447)
شترى از هبنّقه (اين مرد ضرب المثل حماقت است) گم شد. نام اصلى هبنّقه، يزيد بن شروان است، او ندا مىداد هر كس شتر را بياورد دو شتر به او خواهم داد. گفتند: به چه سبب در قبال يك شتر دو شتر مىپردازى گفت: براى شيرينى پيدا شدن. از عربى صحرا نشين خرى دزديدند. به او گفتند: خرت را دزديدند گفت: آرى و خدا را حمد مىكنم. گفتند: براى چه حمد خدا را به جاى مىآورى گفت: براى اينكه خودم سوارش نبودم در مسابقه اسب سوارى همين كه اسبى كه از همه جلو افتاده بود، ظاهر شد يكى از تماشاچيان شروع به گفتن تكبير كرد و از شادى به جست و خيز پرداخت. مردى كه كنارش بود از او پرسيد اى جوانمرد آيا اين اسب پيشتاز از توست گفت: نه، لگامش از من است. يكى از افراد جاهل و احمق عرب كلاب بن صعصعة است، برادرانش براى خريدن اسبى بيرون رفتند، او هم با ايشان رفت و در حالى كه گوسالهاى را از پى مىكشيد بازگشت. پرسيدند: اين چيست گفت: اسبى است كه خريدهام، گفتند: اين گاو است، اى احمق مگر شاخهايش را نمىبينى. او به خانهاش رفت و شاخهاى گوساله را بريد و با آن برگشت و گفت همان گونه كه مىخواستيد او را به اسب تبديل كردم. به فرزندانش، فرزندان سوار كار گاو مىگفتند.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص260_262)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص664)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص478)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص687)
«سزاوارترين مردم به عفو و بخشودن تواناترين ايشان است به كيفر رساندن (زيرا عفو فرع بر قدرتست، پس ناتوان را عفوى نيست)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1112)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص368)
چون فضيلت بخشش در عرف مردم شامل كسى است كه قادر بر مجازات است، امّا مجازات نمىكند، و چون عفو و قدرت از دو مقوله اشدّ و اضعفند، ناگزير اولويت عفو، تابع اولويّت و اشديّت قدرت است، يعنى هر كس تواناتر بر كيفر كردن و كيفر نكردن باشد، سزاوارتر به بخشندگى خواهد بود.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص456)
احنف گفته است: هيچ چيز به چيزى پيوستهتر از بردبارى به عزت نيست.
حكيمان گفتهاند: براى آدمى شايسته است كه چون كسى را كه مستحق عقوبت است عقوبت مىكند، در انتقام گرفتن همچون جانور درنده نباشد و نبايد تا شدت خشم او تسكين نيافته است، عقوبت كند كه مبادا مرتكب كارى شود كه روا نيست و بدين سبب است كه سنت پادشاه بر اين قرار گرفته است كه نخست گنهكار را زندانى كند تا بر گناه او بنگرد و دقت كند. گنهكارى را به حضور اسكندر آوردند، از گناهش درگذشت، يكى از همنشينان گفت: پادشاها اگر من به جاى تو بودم او را مىكشتم. اسكندر گفت: اينك كه تو به جاى من نيستى و من به جاى تو نيستم، او كشته نخواهد شد.
به اسكندر خبر رسيد كه يكى از يارانش بر او عيب مىگيرد. به اسكندر گفته شد: پادشاها اگر صلاح دانى بايد او را به سختى عقوبت كنى. گفت: در آن صورت براى اجتناب از من زبان گستردهتر و داراى عذر بيشتر خواهد بود.
و حكيمان همچنين گفتهاند: خوشى عفو گواراتر از خوشى انتقام است، كه همراه خوشى عفو، عاقبت پسنديده هم هست و حال آنكه خوشى انتقام را درد پشيمانى همراه است. و هم گفتهاند پستتر و فرومايهتر حالت قدرتمند، عقوبت كردن است كه در واقع نمودارى از بى تابى است، و هر كس خشنود باشد كه ميان او و ستمگر فقط پرده نازكى وجود داشته باشد، بايد كه داد دهد.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص269و270)
1. شخص ضعیف و ناتوان است و توانایی مقابله با ظالم را ندارد. در این صورت، عفو کردن، نتیجه ناتوانی است؛ عفو در چنین حالتی عفو قلبی است و در عمل تفاوت چندانی ندارد.
2. شخص توانایی و قدرت مقابله و رودررویی با ظالم را دارد. در این صورت ممکن است با تکیه بر قدرت و توانمندی خود، از او انتقام بگیرد؛ ممکن است در عین توانمندی، عفو کند و او را ببخشد. بخشیدن در چنین حالتی، ارزش بیشتری دارد؛ و هر چه قدرت شخص برای انتقام گرفتن بیشتر باشد، ارزش عفو و گذشت او بیشتر است.
عفو و گذشت در صورت بهرهمندی از قدرت، نشانگر روح بالای شخص و رحمت و رأفتی است که از درونش سرچشمه گرفته و این عمل، شکرانه قدرت و نیرومندی انسان است؛ همانگونه در سخنی دیگر امیرمؤمنان (علیه السلام) شکرانه پیروزی بر دشمن را، عفو بیان فرمودهاند.
پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) میفرمایند:«عَلَيكُم بِالعَفوِ فَإنَّ العَفوَ لا يَزيدُ العَبدَ إلاّ عِزّا فَتَعافَوا يُعِزَّكُمُ اللهُ؛ بر شما باد به گذشت؛ زيرا كه گذشت جز بر عزّت بنده نمى افزايد. پس از يكديگر گذشت كنيد تا خداوند شما را عزّت بخشد.»[2]
لذت عفو بیشتر از انتقام است؛ چراکه گذشت، عاقبتی خوشایند دارد ولی انتقام و مجازات، نشانگرپستی و فرومایگی شخص قدرتمند است و ممکن است با پشیمانی همراه باشد.
هر كسى باشد تواناتر به كيفر از گناه عفو از او شايستهتر بر مذنبان روسياه[3]
عفو در مواردی همچون حدود شرعی و حق الله جایز نیست، بلکه در مواردی پسندیده است که حق شخصیِ فرد پایمال شده باشد. گذشت ممکن است سبب هدایت انسانی به مسیر صحیح و الهی شود. البته اگر عکس این قضیه باشد و او بر خطای خودش مُصِرّ باشد، باید تأدیب شود.
برای مجازات خطاکار باید تا آرام شدن خشم، از مجازات صرف نظر کرد؛ چراکه ممکن است انسان مرتکب عملی نامناسب شود.
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص665)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص479)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص689)
«از بخشيدن اندك شرم مكن، زيرا نوميد كردن كمتر از آن (و به شرمندگى سزاوارتر) است».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1116)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص372)
توضيح آن كه نااميد كردن، نبخشيدن چيزى است كه شايسته بخشش باشد، و اين مطلب، قابل شمارش و از مقوله كميّت نيست تا قابل كم و زياد باشد.
امام (عليه السلام) از شرم داشتن نسبت به بخشش اندك به وسيله قياس مضمرى برحذر داشته است كه صغراى آن جمله: «فانّ الحرمان اقلّ منه»، و كبراى مقدّرآن نيز چنين است: و هر چه كه نااميد ساختن بىارزشتر از آن باشد، شايسته است كه از آن شرم نكنند بلكه بايد از نوميد كردن شرم داشت كه از آن بىارزشتر است.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص462و463)
و گفته شده است: بر هر كس كه مىخواهى فضل و بخشش كن تا امير او شوى، و به هر كس مىخواهى اظهار نياز كن تا اسير او شوى، و از هر كس مىخواهى بى نيازى كنتا همانند او شوى.
از ارسطو پرسيده شد: آيا جود و بخششى وجود دارد كه از آن همگان بهرهمند شوند گفت: آرى، اينكه براى همگان نيت خير داشته باشى.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص285و286)
پیامد های بخشش:
1. محبوبیت میان مردم: امیرالمؤمنین (علیه السلام) میفرمایند: «السَخَاءُ یُکسِبُ المَحَبَّهَ و یُزَیِّنُ الاخلاق؛ سخاوت محبت آور و زینت اخلاق است».
2. بخشش گناهان: خدای متعال در قرآن کریم میفرماید:«وَ لیَعفُوا وَلیَصفَحُوا ألا تُحِبُّونَ أن یَغفِرَ اللهُ لَکُم؛ باید گذشت کنند، مگر دوست ندارید خدا شما را ببخشد». [1]بخشیدن دیگران راهی است برای جلب مغفرت الهی.
3. عمل کردن به قران کریم: خدای متعال میفرماید: «اَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنهَز؛ درخواست کننده را از خود مران».[2]
4. یاری دوستان: دوستان خوب در هنگام سختیها یکدیگر را یاری میکنند.
5. پیشروی جامعه: نهادینه شدن فرهنگ بخشش در میان تکتک افراد جامعه، راهی است برای رشد و پیشرفت جامعه. برای مثال اگر هر که تنها یک درخت بکارد، محیطی سبز خواهیم داشت؛ اگر هر کسی روزانه مبلغی اندک صدقه دهد، فقر از جامعه رخت برمیبندد؛ و اگر هر شخص دانش خود را با دیگران به اشتراک بگذارد، جامعهای فرهیختهتر خواهیم داشت.
6. خشنودی خود و دیگران: فرد بعد از گذشت با دیدن خوشحالی دیگری شاد میشود.
7. حل شدن بیماریهای روحی: هر کس شما را میآزارد او را ببخشید؛ نه به دلیل این که او شایستۀ بخشش است، به دلیل این که شما سزاوار و شایستۀ آرامش هستید.
ترجمهها
[جز اين نيست كه ما جملههايى از آن را در اينجا مىآوريم تا از اين جملهها معلوم گردد كه آن حضرت (علیهالسلام)، ستون حقّ را بر پا مىداشت و نمونههايى از به كار بردن عدل را در كارهاى كوچك و بزرگ و دشوار و آسان، روان مىساخت.]
«با پرهيز از خشم خدايى كه يكى است و شريكى ندارد، به دنبال كارى كه تو را به انجام آن فرمان دادهام رهسپار شو و با تأكيد به تو سفارش مىكنم كه مبادا مسلمانى را بترسانى و نيز در حالى كه او كراهت دارد و مايل نيست، مبادا از زمين و ملك او عبور كنى يا بيشتر از حق خدا از اموال او بگيرى.
[در بعضى از نسخهها به جاى «تجتازن» (عبور كنى) «تختارن» آمده كه در اين صورت معنى جمله چنين مىشود كه قسمتى از مال او را بدون اينكه وى مايل باشد، بر مگزين و اختيار مكن امّا صورت اوّل، مناسبتر به نظر مىرسد]».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص515)
[و ما در این جا بخشی از آن را آوردیم تا دانسته شود که آن حضرت (علیهالسلام) همواره در کوچک و بزرگ و ریز و درشت کارها ستون حق را برپا میداشت و نمونههای عدل را آشکار میساخت.]
«با تکیه بر تقواى خدای یگانه بیشریک روانه شو، و هرگز مسلمانی را مترسان، و به زور از آب و خاک او گذر مکن، و از او بیش از حق خدا در مالش نستان».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص380)
(در این نامه، امام (علیهالسلام) در مورد جمعآوری زکات ابتدا بهمأموران خود توصیه میکند که رعایت تقوا و نیت خالص، و پرهیز از تهدید و گرفتن زکات بیش از حد از کسی را از یاد نبرند و اینکه در برخورد اول با مردم با نهایت محبت و مهربانی و ادب رفتار کنند. سپس در مورد چگونگی اخراج حق الهی از حق مردم توضیح میدهد، و در نهایت در مورد حقوق حیواناتی که بهعنوان زکات گرفته میشوند رعایت حق آنها را سفارش میفرماید.)
«(تو ای مأمور زکات!) با تقوای خدای بیهمتا و با احساس مسئولیت در مأموریت خود، گام بردار و هرگز مسلمانی را مترسان و از زمین و کشت کسی بدون رضایش عبور مکن و بیش از حق الهی از او مگیر».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص543)
[و ما در اينجا جملههايى از آن وصيّت را يادآورى كرديم تا به آن دانسته شود كه امام (عليهالسلام) ستون حقّ را برپا مىداشت و نمونههاى عدل (برابرى و درستى) را در كارهاى كوچك و بزرگ و پنهان و آشكار هويدا مىنمود.]
«برو با پرهيزكارى و ترس از خداى يگانه بىهمتا (در گفتار و كردارت خدا را در نظر داشته باش) و (چون فرمانروا هستى) مسلمانى را مترسان (چنانكه عادت و روش حكمرانان ستمگر است) و بر (زمين و باغ) او گذر مكن در صورتي كه كراهت داشته به دلخواه او نباشد، و بيشتر از حقّى كه خدا در دارایى او دارد (امر فرموده بپردازد) از او مگير».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص882)
شروح
[سيد رضى مىگويد: در اينجا جملاتى از حضرت (عليهالسلام) مىآوريم تا دانسته شود كه آن امام (عليهالسلام) ستون حق را بر پا و نمونههاى عدل را در امور كوچك و بزرگ و ريز و درشت اقامه مىفرمود.]
توصيههاى اخلاقى به مأمور جمعآورى زكات
«اى كارگزار! بر پايه تقواى خداى يگانه و بىانباز حركت كن و بر تمام اعمال و رفتارت تقوا و پرواى خدا حاكم باشد. و مبادا مسلمانى را به هنگام گرفتن زكات مالش بترسانى و بر مسلمانى در حالى كه [حضورت را] خوش ندارد بگذرى و از زمين او عبور كنى. و حق خدا در مال مسلمان، يعنى زكات را بيش از اندازه نگير».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص18 و 19)
«در اين فصل امام (علیهالسلام) به نماينده خود كه عامل جمعآورى زكات و صدقات بود، روش گرفتن آن را از صاحبانش و رعايت عدل و داد را در اين مورد آموخته است و او را دستور داده است كه با مالداران با مهربانى و نرمى رفتار كند. يادآورى مىشود كه رفق و مدارا با مردم اگر چه از مهمترين دستورهاى پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) است به دليل آن است كه سبب تأليف قلوب است و توجه جامعه را به سوى او و گفتههايش جلب مىكند؛ اما در اين مورد از اهميت بيشترى برخوردار است و نياز فراوانترى به آن احساس مىشود، توضيح آن كه هدف از اين سفارشها و راهنماييها آن است كه از مردم عزيزترين دستاوردشان كه مال و منالشان باشد گرفته شود، از اين رو براى جلب رضايت آنان تا اين تكليف سخت را بپذيرند نياز به نرمى و ملايمت و مهربانى بيشتر است. لذا امام (علیهالسلام) در اين سخنان، كارگزارش را سفارش به انجام رفق و مدارا و آسان گرفتن كار، مىفرمايد تا دلهاى صاحبان اموال را براى اداى حقوق الهى جلب كند.
چند نكته بر جسته در اين سفارشنامه وجود دارد كه به ذكر آنها مىپردازيم:
1_ چون حركت و اقدام به منظور جمع آورى زكات و صدقات، عملى دينى و از جمله عبادتهاست از اين رو لازم است كه به قصد تقرب به پيشگاه خداوند و خالصا لوجه اللَّه انجام پذيرد، به اين دليل نماينده خود را امر مىكند كه در حركت خود به سوى آن، تنها متوجه به خدا و تقواى او باشد بدون كوچكترين توجهى به غير او.
2_ مانند فرمانروايان ستمكار، در دل مسلمانان رعب و ترس ايجاد نكند، و از اختيارات خود سوء استفاده نكند، چنان كه گوسفندى يا شترى بدون رضايت او بگيرد، يا اين كه روى زمين يا ميان گله گوسفند و شتران او در حالى كه صاحبش ناراحت مىشود وارد نشود.
كلمه «كارهاً» حال از ضمير در «عليه» كه در محل جر است مىباشد».
(ترجمة شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، صص711 و 712)
«در اين عهدنامه كه با عبارت «انْطَلِقْ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ» (با ترس و پرهيز از خداوند يكتايى كه انبازى ندارد حركت كن) شروع مىشود، هر چند كه هيچ گونه بحث تاريخى مطرح نشده است؛ ولى نشان دهنده اعتقاد پاك زمامدار معصوم در مسأله مهم اقتصادى است كه چگونه در كمال نرمى و مهربانى بايد با پرداخت كننده زكات برخورد كرد و هيچ گونه درشتى و تندخويى و تنگ نظرى انجام نداد ضمنا توضيح اين نكته هم سود بخش است كه پيش از سيد رضى و پس از او اين عهد نامه در منابع مهم فقهى و تاريخى نقل شده است. به نقل استاد محترم سيد عبد الزهراء حسينى خطيب، ثقة الاسلام كلينى آن را در فروع كافى، جلد سوم، صفحه 536 در كتاب الزكاة با عنوان «ادب كارگزار زكات» از بريد بن معاويه از قول امام صادق (علیهالسلام) نقل مىكند كه فرموده است: اميرالمؤمنين (علیهالسلام) كارگزار زكاتى را از كوفه براى جمع آورى زكات به دشتها و صحراهاى اطراف گسيل فرمود و اين عهد نامه را براى او مرقوم فرمود.
بريد بن معاويه مىگويد: امام صادق (علیهالسلام) گريست و فرمود: اى بريد به خدا سوگند هيچ حرمتى براى خداوند باقى نماند مگر آنكه پس از شهادت على (علیهالسلام) دريده شد و به كتاب خدا و سنت پيامبر (صلی الله علیه و آله) در اين جهان پس از او عمل نشد و هيچ حدى اجرا نشد و تا امروز به چيزى از حق عمل نشده است».
(جلوه تاريخ در شرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج6، صص343 و 344)
واژه شناسی
واژه کاوی
«وقی» به معنی دور کردن چیزی از چیز دیگری به واسطة غیرش،[6] حمایت، حفظ، مصونیت و پوشاندن آن از آزار[7] و بدی است.[8]
«وقی» در اصل بر چیزیکه انسان را از گناه و نافرمانی حفظ کند دلالت دارد؛[9] همانطور که عفت، انسان را از هوای نفس دور میکند.[10]
«الوِقَايه» یعنی نگهداری شیء از آنچه به آن زيان مىرساند.[11]
تفصیلی:
«وقی» به معنی دور کردن چیزی از چیز دیگری به واسطة غیرش است.[12]
«تَقْوَى» در اصل «وَقْوَى» بوده که واو به تاء تبدیل شده است؛[13] به معنای ترس از خدا، عمل به طاعت او و پرهيزکارى است.[14]
حقیقت «تقوی» این است انسان نفس و جان خود را از آنچه بيمناك است، نگهدارد؛ سپس گاهى خوف و ترس را «تَقْوَى» مينامند. [15]
«تقوی» اولین مرحله برای رسیدن به رضای الهی است و برای محقق شدن آن، انجام کار خوب و صالح لازم است.[16]«تقوی» برای شخص مؤمن از ابتدای ایمان تا کامل شدن ایمانش ضروری است.[17]
در شريعت و دين «تقوی» يعنى خود نگهدارى از آنچه به گناه مىانجامد.[18]
بنابر آیة «وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ؛ کسانی که از خدا و پیامبرش اطاعت کنند و از خدا بترسند و از او پروا نمایند، پس آنان همان کامیابانند».[19]در قرآن کریم «تقوی» به معنی ترس نیست؛ بلکه قسیم خوف است.
حدود 230 آیه مربوط به تقوا و مشتقات آن است.[20]
در نهج البلاغه «تقوی» حفاظ و پناهگاه است نه زنجیر و زندان؛[21]معروفترین عنصری است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) به آن عنایت فرمودند.[22]
«مُتَّقِي» و «تَقِي» هر دو بهمعناى پرهيزگار است.[23]
«رَجُلٌ تَقِی» به معنای شخصی است که نفس خود را با عمل صالح از عذاب و گناه حفظ کرد[24]و «رجُلٌ وَقَّاء» یعنی مرد بسيار پرهيزگار.[25]
«اِتَّقاء» از باب افتعال، یعنی شخص، تقوا را اختیار کرد و درخور آن عمل کرد.[26]
تفاوت «اِتقاء» و «خَشیَت»:
«اتقاء» محافظت از چیزي است که انسان نسبت به آن، ترس دارد؛[27] اما «خشیت» بيمى است كه با تعظيم و بزرگداشت چيزى همراه است.[28]
تفاوت «تُقی» و «وَرَع»:
«تُقی» به اجتناب از حرامها و «وَرع» به دوری کردن از شبههها گفته میشود. هر ورعی تقوا است ولی هر تقوایی ورع نیست.[29]
تفاوت «تَقی» و «مُتَّقی» و «مُؤمِن»:
«تقی» در مقایسه با «متقی» ضمن مبالغهآمیز بودن، برای مدح کردن شخص مناسبتراست؛ همین رابطه در
خصوص «متقی» و«مؤمن» نیز صدق می کند. «مؤمن» به ظاهر شخص اطلاق میشود ولی «متقی» در نظر شریعت، پس از آگاهی دقیق از فرد اطلاق میشود.[30]
«تُرَوِّعَنَّ» فعل مضارع از باب تفعیل است. «رَوَّعَهُ» یعنی شخصی، دیگری را ترسانيد بهگونهای كه ترس در دل او جاى گرفت.[48]
تفاوت «کَره» و «کُره»:
1. «کَره» عمل شخص ناچار و «کُره» عمل شخص مختار است يعني مختار ميتواند چیزی را كه ناپسند ميداند ترك كند.[52]
2. «کُره» به معنای سختیاست که انسان عهدهدار (انجام دادن) آن نگردد ولی «کَره» سختیاست که شخص، عهدهدار انجام دادن آن شود و آن را با اکراه تحمل کند و رنج بکشد.[53]
3. كَرْه سختى و مشقتى است كه از خارج به انسان میرسد و با اكراه بر او تحميل میشود ولى كُرْه آن سختى و رنجى است كه از ذات انسان به او میرسد که آن را زشت و مکروه میداند و بر دو گونه است:
· آنچه را كه طبیعت انسان ناپسند ميداند.
· آنچه را كه عقل يا شرع مكروه ميداند.[54]
«کَره» در این نامه به معنای سختیاست که از خارج به انسان میرسد.
تفاوت «اباء» و«اکراه»
«اباء» یعنی سرباز زدن و انجام ندادن عمل ولی «اکراه» ویژه کسی است که نمیتواند از انجام دادن کاری سر باز زند.[55]
نکتهها و پیامها
1_ تقوا مانند چراغی است که راه را از چاه مینمایاند. (انْطَلِقْ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ)
2_ عملی که با پرهیزکاری همراه نباشد برکت ندارد. (انْطَلِقْ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ)
3_ در هر زمان و مکان که نام خدا برده شود احترام نامش لازم است. (اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ)
4_ زکات از حقوق الهی است که باید با رعایت اخلاق آن را از مسلمانان دریافت کرد و به دست حاکم شرع رساند. (وَ لَا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً وَ لَا تَجْتَازَنَّ عَلَيْهِ كَارِهاً)
5_ در حکومت اسلامی ترساندن مسلمان حتی برای انجام واجب جایگاهی ندارد. (وَ لَا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً)
6_ احترام مسلمان بسیار زیاد است؛ هیچگاه نباید به بهانهای مسلمانی را ترساند. (وَ لَا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً)
7_ اگر نمایندة حکومت خوشبرخورد باشد، مردم با او خو میگیرند و هنگام رو به رو شدن با او نگران نمیشوند. (وَ لَا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً)
8_ «روع» ترس از زیان احتمالی است. مأمور جمعآوری زکات نباید بهگونهای برخورد کند که مسلمانان تصوّر کنند او میخواهد بهآنها زیان مالی برساند بلکه باید چنان نرم و خوشاخلاق عمل کند که این زکات دادن را مایة پاک کردن اموال خود و هدیه در راه خدا قلمداد کنند. (وَ لَا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً)
9_ بدون اجازه رد شدن از ملک کسی، غصب به شمار میآید. (وَ لَا تَجْتَازَنَّ عَلَيْهِ كَارِهاً)
10_ ممکن است مسلمانی بهدلیلی تمایل نداشته باشد کسی از زمین ملکیاش عبور کند؛ اما اعلام نارضایتی نیز نکند. امیرالمؤمنین (علیه السلام) بهمأمور جمعآوری زکات میفرمایند مبادا اگر «خوش» ندارد از ملک او عبور کنی، این کار را انجام دهی! (لَا تَجْتَازَنَّ عَلَيْهِ كَارِهاً)
11_ اهل بیت (علیهم السلام) به حقوق مسلمانان بسیار اهمیت میدادند. (لَا تَجْتَازَنَّ عَلَيْهِ كَارِهاً)
12_ اگر انسان بیش از حق خود بگیرد ستمگر است. (وَ لَا تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَكْثَرَ مِنْ حَقِّ اللَّهِ فِي مَالِهِ)
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1_ اگر فردی خواستار برکت در زندگی است باید پارسا باشد.
2_ هر مسلمانی باید پرواپیشه باشد اما نمایندگان حکومت اسلامی مانند مأموران جمعآوری زکات بیشتر باید خود را به این صفت بیارایند؛ زیرا آبروی اسلام در نگاه مردم، بهعملکرد آنها بستگی دارد.
3_ مسلمان حقیقی بهگونهای با مردم رفتار نمیکند که گمان برند او قصد زیانرسانی دارد.
4_ حتی اندکی ظلم سبب انحراف از مسیر عدالت است؛ اگر بهاندازة حق خویش دریافت کنی عادل هستی و اگر بیش از حق خود طلب کنی ستمگر.
ترجمهها
«و البتّه حيوان پير و حيوانى را كه از كثرت سنّ، از كار افتاده و حيوانى كه استخوان يكى از دستها يا پاها يا استخوان كمر آن، شكسته و حيوانى كه بيمارى، گوشت بدن آن را از ميان برده و حيوان معيوب (هيچ يك از اينها را) مپذير و دريافت مكن. البتّه و به طور قطع جز كسى كه به ديندارى او اطمينان داشته باشى و كسى كه نسبت به نگاهدارى مال مسلمانان، دلسوز و علاقمند باشد، كس ديگرى را در سپردن آن مال به او، امين مدان، (آن مال را به كسى كه داراى شرايط مذكور است بسپار) تا وى آنها را، به آن كس كه عهدهدار امور مسلمانان و ولىّ ايشان، مىباشد، برساند، (مقصود خود آن حضرت است) و او، آن اموال را در ميان مسلمانان قسمت كند».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، صص516 و 517)
«هرگز حیوان پیر و فرتوت و دست و پا شکسته و از کار افتاده و عیبناک را (بابت زکات) مگیر، و جز کسی را که به دین او اطمینان داری و نسبت به مال مسلمانان محتاط است بر آنها امین مشمار، تا آن را به سرپرست مسلمانان برساند و او هم میان آنان تقسیم کند».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص381)
(در این نامه، امام (علیهالسلام) در مورد جمعآوری زکات ابتدا بهمأموران خود توصیه میکند که رعایت تقوا و نیت خالص، و پرهیز از تهدید و گرفتن زکات بیش از حد از کسی را از یاد نبرند و اینکه در برخورد اول با مردم با نهایت محبت و مهربانی و ادب رفتار کنند. سپس در مورد چگونگی اخراج حق الهی از حق مردم توضیح میدهد، و در نهایت در مورد حقوق حیواناتی که بهعنوان زکات گرفته میشوند رعایت حق آنها را سفارش میفرماید.)
«و در تحویل گرفتن حیوانات، حیوان پیر و دست و پا شکسته و بیمار و معیوب را بهعنوان زکات نپذیر. مواظب باش که مأمور زکات مورد اعتماد، و نسبت به اموال مسلمین دلسوز باشد تا آنها را سالم بهپیشوای مسلمین برساند تا او میان آنها تقسیم کند».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص544)
«و شتر پير از كار افتاده و (دست و پا) شكسته و عيبدار (يك چشم و مانند آن) را (بابت زكات) مگير (ابن ميثم «رحمه اللّه» از قطب الدّين راوندىّ «ابو الحسين سعد ابن هبة اللّه ابن الحسن از بزرگان علماى اماميّه و نويسنده كتابهاى بسيار از آن جمله كتاب منهاج البراعة در شرح بر نهج البلاغه كه از اهل راوند «قريهاى بين كاشان و اصفهان» بوده و قبر او در قم جانب شرقى حرم حضرت معصومه (عليهاالسلام) مىباشد» نقل نموده كه فرموده: ظاهر فرمايش امام (عليهالسلام) آن است كه آن حضرت(عليهالسلام) امر مىفرمايد به جدا كردن عيبدار پيش از آنكه آن را بهدو بخش قسمت نمايد) و (چون آنها را بابت زكات دريافت نمودى) امين قرار مده بر آنها مگر كسي را كه بهدين او اطمينان داشته باشى (باور داشته باشى كه در گفتار و كردار طبق دستور دين رفتار مىنمايد) در حالي كه بهمال مسلمانان درستكار باشد تا آنكه آن را به فرمانروايشان برساند، و او بين آنان پخش نمايد».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص883)
شروح
روش برخورد با مؤمنان هنگام جمع آورى زكات
«به ياد داشته باش كه شتر سالمند و چارپايى كه دست و پا و شاخ آن شكسته باشد و نيز حيوان ضعيف و لاغر و عيبناك را به عنوان زكات نپذير.
حقوق حيوانات از ديدگاه امام على (عليهالسلام)
چارپايانى را كه به زكات گرفتهاى به دست كسى بسپار كه به او اعتماد كامل دارى و او چارپايان را رعايت مىكند تا به دست ولىّ مسلمين (حضرت على (عليهالسلام) ) برساند و آن حضرت آنها را طبق دستور الهى با دست مباركش بين مستمندان تقسيم كند».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص21 و 22)
«چند نكته بر جسته در اين سفارشنامه وجود دارد كه به ذكر آنها مىپردازيم:
...
7_ امام (علیهالسلام) نماينده خود را از گرفتن حيواناتى كه داراى برخى عيبها مثل پيرى و شكستگى و مسلوليت و ديگر بيماريهاى درونى باشد منع كرده تا رعايت حق الهى كه بسيار مهم است شده باشد و هم با مصارف هشتگانه كه در قرآن ذكر شده است مناسبت داشته باشد كه عبارتند از فقرا و مساكين و جز آنها.
قطب الدين راوندى (رَحمَهُ اللَّه) عليه مىگويد ظاهر سخن امام (علیهالسلام) آن است كه قبل از آن كه دست به تقسيم بزند بايد حيواناتى كه داراى، عيبهاى ياد شده باشند از ميان گلّه بيرون آورند و بعد تقسيمها را شروع كنند.
8_ دستور داده است كه براى نگهدارى و محافظت اموال صدقه، كسى را انتخاب كند كه مورد اطمينان باشد، ديانتش كامل و خيرخواه خدا و رسولش باشد و نسبت به حيوانات مهربان باشد در كار خود نه ضعيف و نه تجاوزگر و نه سختگير باشد و تمام اينها از امورى است كه براى حفظ حقوق واجب الهى لازم است.
(ترجمة شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، ص714)
ترجمه واژهها
واکاوی واژهها
واژة «أَمَانَت» مصدر[14] و در مقابل خیانت است[15] و در مورد فرمانبری، عبادت، سپرده و اعتماد بهکار میرود.[16] «أمانَت» آن چیزی است که انسان نسبت به آن امین شمرده میشود.[17]
«أَمِنَ عَلَی الشیء» و «ائْتَمَنَ عَلَی الشیء» به یک معنا است.[18] «ائْتَمَنَهُ» یعنی شخصی، دیگری را امین خود شمارد.[19]
«أَمِين» یعنی امانتدار، مورد اعتماد،[20] کسی که از عمل او اطمینان و ایمنی هست.[21] «أمین» و «مُؤْتَمَن» مترادف هستند.[22]
«اُمَناء» جمع واژة «أَمین» است.[23]
خدای متعال میفرماید:
«قَالُوا يَا أَبَانَا مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّا عَلَى يُوسُفَ...؛ گفتند: «اى پدر، تو را چه شده است كه ما را بر يوسف امين نمىدانى...؟»[24] این بخش آیه «ما لَك لا تأَمَنُنا على يوسف» (نیز) قرائت شده است.[25]
همچنین میفرماید:
«فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ؛ اگر بعضى از شما به بعضى خاطر جمع باشد، يعنى به او اطمينان داشته باشد كه خيانت نخواهد كرد پس آن كس كه امين شمرده شده، بايد سپردة وى را بازپس دهد».[26]
تفاوت «مأمون» و «أمین»:
«أمین» شخصی که به خودی خود قابل اعتماد باشد؛ اما «مأمون» کسی است که از سوی دیگران مورد اعتماد قرار بگیرد.[27]
این واژه در ثلاثی مجرد «وَثِقَ، یَثِقُ» در مورد کسی كه قابل اعتماد است، به صورت استعاره کاربرد دارد.[29] هنگامی که شخصی، دیگری را امین خود شمارد عبارت «وَثِقْتُ بِفُلانٍ» را بهکار میبرد.[30]
«ثِقَة» در مذكر، مؤنث، مفرد و جمع در مورد کسی که مورد اعتماد باشد بهکار میرود، ولی با واژۀ «ثِقَات» جمع نیز بسته میشود كه براى مذكر و مؤنث کاربرد دارد.[31]
«رَفِقَ بهِ» یعنی شخصی با مهربانی و مدارا با دیگری رفتار کرد.[36] کسی که صاحب «رِفق» باشد، «رَفیق» نامیده میشود.[37]
«رفق» فقط در غیر اجسام استفاده میشود؛ بنابراین نمیگویند: «شَيْءٌ رَفِيقٌ» و «فِي هَذَا الجِسْمِ رِفْقٌ».[38]
امام کاظم (علیهالسلام) میفرمایند:
«الرِّفْقُ نِصْفُ الْعَيْش؛ نرمى نيمى از زندگى است».[39]
رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) میفرمایند:
«مَا كَانَ الرِّفْقُ فِي شَيْءٍ إِلَّا زَانَهُ وَ لَا كَانَ الْخُرْقُ فِي شَيْءٍ إِلَّا شَانَه؛ مدارا و نرمخويى در هر چه باشد آن را بيارايد، و تند خويى در هر چه باشد آن را زشت سازد».[40]
تفاوت «لطف» و «رفق»:
«رفق» بهمعنای آسانی در امور و سهولت در رسیدن به آنها است که مخالف عُنف بهمعنای سختگیری و شدت در رسیدن به مطلوب است[41]و در واژۀ «لطف»، دقت، توجه به جزئیات و امور دقیق مد نظر است.[42]
«وَلْی» در اصل به معنای نزدیکی است.
«وَلَایَت» به معنای چاره اندیشی امور دیگران و عهده داری جریان زندگی و مرگشان است.
«وَلِىّ» كسى است كه امور را اداره میکند.
تفصیلی:
«وَلْی» در اصل به معنای نزدیکی است.
«وَلِىّ» از واژۀ «وَلْى» مشتق شده است. «وَلِىّ» كسى است كه به تدبير امور از ديگرى سزاوارتر است. هرکس سرپرست امری شود و به آن قیام کند «مولی» و «ولیّ» آن امر است.
«وَلیَ الشیءَ و عَلَیْه» یعنی شخصی، سرپرستی چیزی را به عهده گرفت.
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در خطبة 188 نهج البلاغه میفرمایند:
«وَ لقَد وَلِیتُ غُسلَه (صلی الله علیه و آله)؛ و غسل رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را به عهده گرفتم».
فرمانروا «ولیّ امر» مردم است.[43] کمیت شاعر در مورد امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) اینگونه سروده است:
وَ نِعْمَ وَلِيُ الْأَمْرِ بَعْدَ وَلِيِّهِ وَ مُنْتَجَعُ التَّقْوَى وَ نِعْمَ الْمُقَرَّبُ
«اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب (عليهالسلام) خوب سلطان و کفيل امر امت بعد از سلطان و کفيل اولش رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) بوده است، و خوب دليل و راهنماي تقوا و درستی در بيابان خشک و جهالت، و خوب نزديک کننده امت به خداوند متعال است».[44]
«وَلِیّ» به دو معنا است:
اول: به معنای کسی است که بر دیگری ولایت دارد؛[45] مثل ولایت خدا بر انسان. [46]
دوم: به معنای کسی که ولایت دیگری بر او واقع میشود؛ مثل انسان که ولایت خدا بر او واقع میشود.[47]
واژۀ «مولی» در کلام عرب به چند معنا است؛[48] گاهی در زبان عرب به معنای عبد است؛[49] مثلاً در زیارت خاصّه امام حسین (علیهالسلام) وارد شده است: «اللَّهَ اللَّهَ فِي عَبْدِكَ وَ مَوْلَاكَ.»[50] و همچنین به معنای آقا و سید و مالک عبد است؛[51] مثلاً در دعای توسل آمده است: «یا سادَتی وَ مَوالِیَّ اِنی تَوَجَّهتُ بِکُم اَئِمَّتی.»[52]
از دیدگاه اهل لغت روا است شخصی بگوید: «فُلانٌ مَوْلَايَ» به این معنا که او مالک طاعت فرد است و مولی به معنای «مالک طاعت» همان معنای مد نظر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در حدیث غدیر است که فرمودند: «فَمَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌ مَوْلَاهُ».[53]
«اولِیاء» جمع واژة «ولی» است.[54]
خدای متعال میفرماید:
«إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ؛ ولىّ شما، تنها خدا و پيامبر اوست و كسانى كه ايمان آوردهاند: همان كسانى كه نماز برپا مىدارند و در حال ركوع زكات مىدهند».[55]
«وَلِی» در این آیه به معنای کسی است که سرپرستی امور مؤمنان بر عهدۀ او است.[56]
ابوذر غفاری روایت میکند:
روزى با رسول خدا (صلیاللهعليهوآله) نماز ظهر خواندم سائلى در مسجد چيزى خواست به او چيزى ندادند، دست به آسمان برداشت و گفت: خدايا گواه باش من در مسجد رسول خدا (صلیاللهعليهوآله) اظهار حاجت كردم كسى چيزى به من نداد، على (عليهالسلام) آن هنگام در ركوع نماز بود با انگشت كوچک دست راست كه به آن انگشتر میكرد به سائل اشاره نمود، سائل آن را از انگشت على (عليهالسلام) گرفت، رسول خدا (صلیاللهعليهوآله) در نماز اين عمل را ميديد، هنگامی که از نماز فارغ شد سر به آسمان كرد و گفت: خدايا برادرم موسى از تو خواست و گفت:
«رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَ يَسِّرْ لِي أَمْرِي ... وَ اجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي. هارُونَ أَخِي اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَ أَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي».
در جوابش قرآن ناطق نازل فرمودى:
«سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَ نَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما».
خدايا من برگزيده و پيامبر تو محمد هستم، سينة مرا فراخ گردان. كارم را آسان كن. براى من وزير و يارى از اهلم معيّن كن على برادرم را، با او مرا تقويت فرما.
ابوذر میگويد: به خدا قسم رسول خدا (صلیاللهعليهوآله) سخن خويش را تمام نكرد تا جبرئيل نازل شد و گفت: اى محمد بخوان. فرمود چه بخوانم؟ گفت بخوان:
«إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا».[57]
این آیه طبق نظر شیعه و مخالفان در حق حضرت علی بن ابی طالب (علیهالسلام) نازل شده است.[58][59]
تفاوت «ولایت» و «وکالت»:
انسان با اختیار، شخصی را «وکیل» خویش قرار میدهد؛ اما گاهی «ولایت» فردی بر انسان بدون اختیار او است؛ مانند «ولایت» پدر یا پدر بزرگ بر انسان.[60]
نکات تدبری
1_ دین اسلام، دینی همهشمول و جامع است که در آن حقوق همه مد نظر قرار میگیرد. از سویی فرد مسلمان در گزینش، حق انتخاب دارد؛ از سوی دیگر مأمور جمعآوری زکات باید حیوانات تهی از عیب را بپذیرد؛ به این ترتیب حقوق مستمندان نیز رعایت شده است. (وَ لَا تَأْخُذَنَّ عَوْداً وَ لَا هَرِمَةً وَ لَا مَكْسُورَةً وَ لَا مَهْلُوسَةً وَ لَا ذَاتَ عَوَارٍ)
2_ اصل شفاف سازی:
مدیر یا رهبر باید قلمرو وظیفۀ کارگزاران خود را بهروشنی ترسیم کند. حضرت (علیهالسلام) در این عبارت، با بیان ویژگیهای حیوانات ناقص، قلمرو وظیفۀ مأمور جمعآوری زکات را بهروشنی بیان میکنند. (وَ لَا تَأْخُذَنَّ عَوْداً وَ لَا هَرِمَةً وَ لَا مَكْسُورَةً وَ لَا مَهْلُوسَةً وَ لَا ذَاتَ عَوَارٍ)
3-بنابر اصل شفافسازی، کارفرما یا رهبر میتواند کارگزار را در صورت قصور بازخواست نماید؛ اگر شفافسازی صورت نگیرد، ممکن است کارگزار، کار خود را توجیه نماید و دلیل کمکاری خود را روشن نبودن محدودۀ فرمان بداند. (وَ لَا تَأْخُذَنَّ عَوْداً وَ لَا هَرِمَةً وَ لَا مَكْسُورَةً وَ لَا مَهْلُوسَةً وَ لَا ذَاتَ عَوَارٍ)
4_ اصل دینمداری در واگذاری امانت:
مأمور زکات موظف است که حیوانات را تنها به کسی واگذارد که به دین او اطمینان دارد. با توجه به این سخن، اصل دینمداری در واگذاری امانت به دیگران باید مورد لحاظ قرار بگیرد؛ برای مثال در ازدواج، محوریترین اصل، توجه به دینمداری شخص است. ازدواجی که بر پایۀ ایمان بنا شود، بسیار پردوامتر از ازدواجی است که بر پایۀ اعتماد به ثروت، صفات ظاهری، شرافت خانوادگی و حتی محبت[61] بنا شود. (وَ لَا تَأْمَنَنَّ عَلَيْهَا إِلَّا مَنْ تَثِقُ بِدِينِهِ)
5_ نون تأکید ثقیله در «لَا تَأْمَنَنَّ» نشانگر توجه بالای حضرت (علیهالسلام) در رساندن امانت به دست صاحبان آن است. (وَ لَا تَأْمَنَنَّ عَلَيْهَا إِلَّا مَنْ تَثِقُ بِدِينِهِ)
5_ توجه به حقوق حیوان:
مأمور زکات موظف است که رفتار نرمی با حیوانات داشته باشد. و از هر گونه خشونت یا آسیب رسانی به آنان اجتناب کند. (رَافِقاً بِمَالِ الْمُسْلِمِينَ)
6_ سرپرست مسلمانان که به تدبیر امور از دیگران سزاوارتر است، بهتر میداند که اموال زکات را چگونه در میان موارد مصرفش تقسیم کند. (حَتَّى يُوَصِّلَهُ إِلَى وَلِيِّهِمْ فَيَقْسِمَهُ بَيْنَهُمْ)
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
با توجه به شفافیت سخن حضرت (علیهالسلام) به کارگزار خود میتوان چنین برداشت کرد که:
1- مدیران در مقام مدیریت، وظایف و قلمرو مسئولیتهای کارگزاران را کاملاً شفاف و روشن بیان کنند.
2- کارگزارن نیز در صورت وجود ابهام، پرسش خود را مطرح کنند تا مسئولیت خود را بهخوبی عهده دار شوند.
3- شایسته نیست از دیگران توقع داشته باشیم، خواستههایمان را ناگفته حدس بزنند.
4- والدین در مقام تربیت، خواستهها و نکات تربیتی خود را کاملاً شفاف و روشن بیان کنند.
5- شایسته است والدین هنر شفاف سخن گفتن را به فرزندان خود بیاموزند.
ترجمهها
اميرالمؤمنين (علیهالسلام) هنگامی اين نامه را به او نوشت که وی را برای دريافت صدقه و زکات فرستاده بود:
«آنکس که امانت را خوار دارد و در خيانت بچرد (يعنی همواره خيانت بورزد) و خود و دينش را از آلودگی پاک ندارد پس به حقيقت، در دنيا، خواری و رسوايی را به جان خود فرود آورده و او در آخرت ذليلتر و خوارتر از ديگر گناهکاران است».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص257)
«و هر که امانت را سبک بشمارد و در خیانت بچرد و خودش و دینش را از خیانت نپیراید، خویشتن را در دنیا به خواری و رسوایی در انداخته، و در آخرت خوارتر و رسواتر خواهد بود».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص 383)
(امام (علیهالسلام) در این نامه مخنف بن سلیم را از نفاق و بدرفتاری با مردم بر حذر میدارد و به او یادآور میشود
که حق نیازمندان باید به آنها پرداخت شود و خیانت در این امانت از بالاترین خیانتها است.)
«کسی که به امانت الهی بیاعتنایی کند و دست به خیانت زند و دین خود را از آلودگی پاک نسازد درهای ذلت را
در دنیا بهروی خود گشوده است ودر قیامت خوارتر و رسواتر خواهد بود».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص 547)
(در پرهيزكارى و مهربانى با رعيت و اداء حقوق زيردستان و مستمندان) هنگامى كه او را براى جمع آورى زكات
فرستاده:
« و كسيكه امانت (دستور الهى) را خوار دارد و در خيانت چرا كند (بىباك باشد) و خود و دينش را از آن پاك نسازد در دنيا رسوايى را به خود روا داشته و در آخرت خوارتر و رسواتر است».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5 ، ص 886)
شروح
لزوم پرداخت حق الزحمه مأمور جمعآورى زكات
«و كسى كه امانت را سبك بشمارد و در امانت خيانت كند و حقوق مردم را ادا نكند و شرافت خود را نزد مردم، و دين خود را نزد خداى سبحان از خيانت نپيرايد، خود را به خوارى و خفت افكنده و در آخرت خوارتر و ذليلتر از دنيا خواهد بود».
(توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص28)
ديگر درباره مهربانى و احترام نسبت به مردم و صاحبان اموال مىباشد تا رضايت آنان را جلب و نظم جامعه را
حفظ كند.
«وَ مَنِ اسْتَهَانَ ... أَخْزَى»
اين جمله در حكم كبراى قياس مضمرى كه به منظور تهديد و بيم دادن از خيانت است.
در صورتى كه حقوق مستحقان را ندهد، بر لزوم ذلت و خوارى دنيا و آخرت استدلال شده و تقدير اصل قياس اين
است:
اگر حقوق آنها را ندهى، امانت را سبك شمردهاى و به خيانت گراييدهاى و هر كس چنين باشد در دنيا خود را خوار
و زيانكار كرده و در آخرت ذليلتر و خوارتر خواهد بود.
روايت ديگر در متن سخن امام (علیهالسلام) به جاى احلّ، «اخلّ بنفسه» آمده يعنى آنچه سزاوار وى بوده ترك كرده
است.
در روايت ديگری «احلّ نفسه» ذكر كرده، يعنى نفس خود را آزاد گذاشته است و بنا بر دو روايت اخير «أذل»
مبتداى مؤخر و «فى الدنيا» خبر مقدم مىباشد.
خيانت يكى از صفات ناپسند و طرف تفريط فضيلت امانت است چنان كه «غَش» يكى از خصال ناروا و نقطه مقابل
درستى و خيرخواهى مىباشد.
خيانت اعم از غش است و بالاخره اين دو رذيلۀ اخلاقى از شاخههاى صفت زشت است.
(ترجمۀ شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، ص722)
ترجمه واژهها
واکاوی واژهها
«رتع» یعنی در فراخ زندگى قرارگرفت و هر چه میخواهد، به دست مىآورد.[15]وقتی اين واژه برای انسان به کار میرود به معناى گردش، تنّعم و تلذذ است[16]و وقتى منظور زياد خوردن باشد، به طور استعاره بهكار میرود.[17]عبارتی مجازی[18] است که «رَتَعَ القوم فی المال و فی المکان» یعنی مردم به طور فراوان[19]در مال او تصرف كردند و خوردند و آشامیدند[20]و نیز در آنجا با ناز و نعمت زندگی کردند.[21]
سه مورد از ماده «رتع» در نهج البلاغه آمده است.[22]
«رجلٌ نَزِهٌ و نَزِيهٌ عن الريب» عبارتی است مجازی یعنی مرد از شک دور شد.[26]دور شدن از هر مكروه[27]و پرهیزکار بودن[28]را «نزاهه» گویند. «نازِهُ النَّفس» به معنای پاکیزه جان، پارسا و با وقار است؛ یعنی شخص تنها زندگی میکند[29] و نفس خود را از طمعهای پست و جاهای ناپاک و آلوده دور کرده؛[30]همچنین بر دیگران حرمت نهاده و در خانههایشان یا با اموالشان در نمیآمیزد.[31]
پنج مورد از «نزه» در نهج البلاغه آمده است.[32]
«أَحَلَّ بنفسِهِ» یعنی مستوجب عقوبت و کیفر شد.[36]
نکتهها و پیامها
1. امانتداری نزد خدای متعال امری ارجمند است. (بِالْأَمَانَةِ)
2. امیر سخن (علیه السلام) در خطبه 199 نهج البلاغه بعد از بيان اهميت نماز و زکات، مسئله بسيار مهمی را مطرح مىکنند که «اداى امانت» است. (بِالْأَمَانَةِ)
3. مفهوم امانت، وسیع است که شامل امانتهاى خدا و پیامبران الهى و همچنین امانتهاى مردم میشود از جمله: نعمتهاى مختلف خدا، آئین حق، کتب آسمانى، دستورالعملهاى پیشوایان راه حق و همچنین اموال و فرزندان و پستها و مقامها که مؤمنان باید در حفظ و اداى حق آنها کوشا باشند. (بِالْأَمَانَةِ)
4. طبق آیه صریح قرآن «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا...»[37] هرگونه امانت باید به صاحبش برگردانده شود. (بِالْأَمَانَةِ)
5. امانت غدیرخم که ولایت علی بن ابی طالب (علیه السلام) است را باید تا روز قیامت به نسلهای بعدی رساند. (بِالْأَمَانَةِ)
6. خداوند متعال در قرآن مجید به یکی از اوصاف مؤمنین که امانتداری است اشاره فرموده: «وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ؛ و آنها که امانتها و عهد خود را رعایت میکنند».[38] (بِالْأَمَانَةِ)
7. یکی از امانتهای بشری حفظ اسرار خانوادگی است. قرآن حکیم یکی از اوصاف زنان شایسته و مؤمن را رازداری برشمرده: «فالصّلِحتُ قنِتتٌ حفِظتٌ لِلغَیبِ بِما حَفِظَ اللّهُ؛ پس زنان صالح فرمانبردارند و در غیاب [همسر] اسرار او و حدود الهی را حفظ میکنند».[39] (بِالْأَمَانَةِ)
8. خدای متعال در قرآن کریم به دو اصل مهم در واگذاری مسؤولیتها به اشخاص که امانتداری و کاردانی است، اشاره فرموده: «قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ؛ حضرت یوسف فرمود: مرا سرپرست خزائن سرزمین مصر قرار ده که نگهدارنده وآگاهم!».[40] (بِالْأَمَانَةِ)
9. امانتداری، ملاکی برای ارزشیابی افراد است که در آیات متعددی به آن اشاره شده از جمله: سوره آل عمران «وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْکَ...؛ و در میان اهل کتاب، کسانی هستند که اگر ثروت زیادی به رسم امانت به آنها بسپاری، به تو باز میگردانند»[41]و نیز در سوره قصص «قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ؛ یکی از آن دو دختر گفت: پدرم! او را استخدام کن، زیرا بهترین کسی را که میتوانی استخدام کنی آن کسی است که قوی و امین باشد و او همین مرد است!».[42] (بِالْأَمَانَةِ)
10. خداوند انسان را از خیانت در امانت، نهی فرموده است. «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِکُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید! به خدا و پیامبر خیانت نکنید! و نیز در امانات خود خیانت روا مدارید».[43] (بِالْأَمَانَةِ)
11. در حدیثی از پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله) آمده که « لَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَةَ لَهُ؛ ایمان ندارد کسی که امانتدار نیست».[44] (بِالْأَمَانَةِ)
12. امانت، بىنيازى میآورد و خيانت فقر و نادارى. «قال رسول الله (صلی الله علیه وآله): الأَمانَةُ تَجْلِبُ الْغِنى وَ الْخِيانَةُ تَجْلِبُ الْفَقْرَ».[45] (بِالْأَمَانَةِ)
13. عملكرد انسان سبب سعادت يا شقاوت میشود و همسر یا فرزند پيامبر بودن، سبب نجات نيست. (وَ رَتَعَ فِي الْخِيَانَةِ وَ لَمْ يُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِينَهُ عَنْهَا)
14. همسر حضرت نوح (علیهالسلام) و همسر حضرت لوط (علیهالسلام) هر دو به همسران خود خیانت کردند؛ یعنی با دشمنان همکاری میکردند و اخبار و اسرار خانواده و مؤمنان را به آنها گزارش میدادند که قرآن کریم به این موضوع اشاره کرده: « ... امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ... فَخَانَتَاهُمَا؛ خدا برای کافران زن نوح و زن لوط را مثال آورد که تحت فرمان دو بنده صالح ما بودند ولی به آنها خیانت کردند»؛[46]همچنین دو تن از همسران رسول خدا (صلیالله علیه و آله) مرتکب چنین رذیلۀ اخلاقی شدند که در سوره تحریم آمده: «وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ...؛ (به خاطر بیاورید) هنگامی را که پیامبر یکی از رازهای خود را به بعضی از همسرانش گفت. وی آن را افشا کرد و خداوند پیامبرش را از آن آگاه ساخت، قسمتی از آن را برای او بازگو کرد و از قسمت دیگر خودداری نمود».[47] (وَ رَتَعَ فِي الْخِيَانَةِ وَ لَمْ يُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِينَهُ عَنْهَا)
15. کسی که در امانتداری سستی میکند در دنیا و آخرت خوار و ذلیل است. (فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَ الْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَى)
16. امام باقر (علیهالسلام) در دعایی میفرمایند: «...اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ عَافِيَتَكَ فِي أُمُورِي كُلِّهَا وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ خِزْيِ الدُّنْيَا وَ عَذَابِ الْآخِرَه؛ بار خدايا! از تو عافيت در همۀ كارها را میخواهم و از رسوایی در دنيا و كيفر آخرت به تو پناه میبرم».[48] (فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَ الْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَى)
راهکارهایی از نهجالبلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. ایمان و عمل صالح، خواری دنیا را از انسان دور میکند. «... لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا...».[49]
پرسش و پاسخ:
با توجه به آیات قرآن حکیم عوامل ذلت در دنیا چیست؟
v تکذیب انبیا (علیهم السلام). «كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ... فَأَذاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا...».[50]
v جنگیدن با خدا وحضرت رسول (صلی الله علیه وآله). «إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ... لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا...».[51]
v ممانعت از ذکر خدا در مساجد و تخریب آن. «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَ سَعى فِي خَرابِها... لَهُمْ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ...».[52]
v روش مستكبرانه در برابر حق و مجادله با آن. «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ... لَهُ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ...». [53]
v پیشتازی در کفر. «... يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ... لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ ...».[54]
v ناپاكى جان و دل منافقان و یهود. «... قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ... لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ...».[55]
v تبعيض در احكام و معارف تورات از سوى یهود. «...أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ... خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا...».[56]
v گوسالهپرستی بنیاسرائیل. «إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ... ذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا...».[57]
v گوشسپارى به شایعه و دروغ. «... سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ... لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ ...».[58]
v حرامخواری. «... لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ... أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ...». [59]
ترجمهها
«پس ای بندگان خدا، از مرگ و نزديک بودن آن حذر کنيد و آنچه آماده کردن آن، هنگام مرگ ضرورت دارد (از قبيل اطاعت از اوامر الهی و انجام اعمال نيک و ترک منهيات الهی) تهيه نماييد، که به راستی مرگ امری عظيم و کاری بزرگ با خود برای انسان میآورد اگر با خير و خوشی فرا رسد چنان خيری است که هرگز شری با آن نخواهد بود و اگر با شر و ناخوشی فراز آيد شری است که هيچگاه خيری با آن همراه نمیگردد بنابراين چهکسی نزديکتر است بهبهشت از آن کس که برای رسيدن بهآن بهعمل میپردازد؟ و چهکسی نزديکتر است بهدوزخ از آن کس که برای رفتن بهطرف آن عمل میکند؟»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص384)
«پس ای بندگان خدا، از مرگ و نزدیکی آن حذر کنید، و ساز و برگ آن را آماده سازید، که مرگ امری بزرگ و مشکلی سنگین را با خود میآورد؛ یا خیری که هرگز شری با آن نیست، یا شری که هرگز خیری به همراه ندارد. پس چهکسی بهبهشت نزدیکتر از آن که برای آن کار میکند؟ و چه کسی به دوزخ نزدیکتر از آن که برای آن کار میکند؟»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص384)
(وقتی محمد به دست عمروعاص به شهادت رسید و نامه به دست معاویه افتاد. او را به شگفتی واداشت و گفت باید بگوییم این نامهها از ابوبکر است که پیش پسرش بود و نامی از علی (عليهالسلام) نیاوریم. امام (عليهالسلام) در این نامه دستوراتی در مورد برخورد بامردم و رعایت تواضع و مراعات عدالت، ویژگی متقیان و اینکه چگونه توانستند از مواهب الهی بهره ببرند بدون اینکه گرفتار دنیاپرستی شوند و نیز در مورد مرگ بیاناتی آورده است. همچنین در مورد اهمیت حکومت مصر و در نهایت در مورد پیشوایان حق و ضلالت و خطر منافقان بیانات ارزشمندی را ارائه میکنند.)
«ای بندگان خدا، از مرگ و نزدیکی آن بترسید و ساز و برگ لازم را برای آن فراهم سازید که مرگ ماجرائی عظیم و حادثهای سنگین بههمراه خواهد آورد، یا خیری بههمراه میآورد که باآن هیچ شرّی نیست و یا شرّی میآورد که باآن هیچ خیری نیست. حال چهکسی بهبهشت نزدیکتر از آن کسی است که برای بهشت کار کند و چه کسی به دوزخ نزدیکتر از آن آن کسی است که کارهایش دوزخی است؟»
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، صص548و549)
(و در اين عهدنامه او را به عدالت و برابرى بين مردم امر كرده پرهيزكارى و سختى مرگ و عذاب رستاخيز را يادآورى نموده، و در آخر او را به مخالفت هواى نفس و مواظبت نماز اندرز مىدهد)
«پس اى بندگان خدا (از پرهيزكاران پيروى نموده به دنياى نابود شدنى دل نبنديد، و) از مرگ و نزديك بودن آن بترسيد، و ساز و برگ آن را آماده داريد (كارى كنيد كه چون مرگ رسد دل واپس نباشيد) زيرا مرگ با امر بزرگ خطرناك مىآيد (براى نيكوكاران) خير و نيكوئى مىآورد كه هرگز با آن بدى نيست، يا (براى بد كرداران) شرّ و بدى در بردارد كه هرگز با آن خوبى نخواهد بود. پس چهكسى نزديكتر است بهبهشت از كسيكه كار بهشتی كند، و چهكسى نزديكتر است به دوزخ از آنكه كار دوزخی نمايد؟»
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص889)
شروح
(لزوم آمادگى براى مرگ)
«پس، اى بندگان خدا، از مرگ و نزديك بودنِ آن برحذر باشيد، زيرا سرانجام و لاجرم به سراغ همگان خواهد آمد و هر چه آمدنى باشد، سرانجام نزديك خواهد بود.
و براى پس از مرگ توشهاى درخور تهيه كنيد كه همانا نيكوكارى و عمل صالح است.
و بدانيد كه مرگ، با امرى بزرگ، يعنى انتقال به آخرت و مصيبتى عظيم به سراغتان خواهد آمد. مرگ براى مؤمنان يا با خيرى همراه است كه ديگر براى هميشه شرّى همراه آن نخواهد بود و يا براى كافران و تبهكاران با شرّى همراه است كه براى هميشه خيرى همراه آن نخواهد بود، زيرا پاداش مؤمنان و كيفر كافران در صورت جاودان بودن آن، هميشگى و جاودانه است نه موقّت و ناپايدار.
چه كسى به بهشت نزديكتر است از عمل كنندهاى كه براى آن مىكوشد؟ و چه كسى به دوزخ نزديكتر است از عمل كنندهاى كه براى آن تلاش مىكند؟ اين استفهام به معناى نفى است، يعنى از عامل و كننده كار هيچ كسى به نتيجه كردارش نزديكتر نيست، عمل خواه بهشت باشد و خواه جهنم».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص33)
«اصل چهارم از اصول مطالب اين عهدنامه آن است كه امام (علیهالسلام) بندگان خدا را از مرگ و نزديك بودنش به آنها بر حذر مىدارد، و آنان را آگاه مىكند كه هدفش از اين هشدار آماده كردن ايشان براى مرگ و فراهم كردن توشه لازم به منظور برخورد با آن است تا از خسران و زيان غفلت و بىخبرى دور باشند و توشه اين راه هم چنان كه دانستى، پرهيزكارى و عمل صالح است و دستور آمادگى براى مرگ را به اين مطلب تاكيد فرموده است كه مرگ براى هر كس آيندهاى انديشناك و پيش آمدى مهم با خود به ارمغان مىآورد، و بيان فرموده است كه آن پيشامد، ممكن است امرى خير و شايسته و نعمتى خالص و پيوسته، و يا شرّ و زيانبار باشد، تا اينكه رغبت و تمايل انسان را نسبت به تقوا و پرهيزكارى و مهيا كردن اسباب خير و دفع شرور تحمّل شده بعد از مرگ را شدت دهد، و سپس بيان داشته است اين كه خيرى كه مرگ به ارمغان مىآورد نعمت بهشت است، و مراد از شر، آتش مىباشد و آنچه باعث نزديكى به هر كدام از آنها مىشود عمل انسانى است».
(ترجمة شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج4، صص732و733)
واژه شناسی
واژه کاوی
«حذر» بهمعنى ترس نيست،[6] بلكه بهمعنی توانایی دوری از چیزی است که ضرر دارد.[7]
تفاوت «حذر» و «خوف»:
«حذر» ضرر را از انسان دور میکند؛ اما «خوف» باعث دفع ضرر نمیشود.[8]
تفاوت «حذر» و «احتراز»:
«احتراز» بهمعني حفظ نمودن چیزي است که در حال حاضر وجود دارد؛ اما «حذر» یعنی حفظ نمودن چیزي که فعلا وجود ندارد ولی علم و یا گمان میرود که به وجود آید.[9]
«جَلَ الخَطْبُ» یعنی موضوع و امر بزرگ.[11]
دوازده مورد از ماده «خطب» در نهج البلاغه آمده است.[12]
نکتهها و پیامها
1. موفق شدن در کارهای بزرگ نیازمند هدفگذاری و برنامهریزی است (وَ أَعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ).
2. یکی از بزرگترین مسائل زندگی انسان که به برنامهریزی و آیندهنگری نیاز دارد حیات ابدی است (فَإِنَّهُ يَأْتِي بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَ خَطْبٍ جَلِيلٍ).
3. در دنيا خیر و شر آمیخته است؛ اما پس از مرگ یا خیرِ بدون شر است و یا شرِ بدون خیر! (خَيْرٍ لَا يَكُونُ مَعَهُ شَرٌّ أَبَداً أَوْ شَرٍّ لَا يَكُونُ مَعَهُ خَيْرٌ أَبَداً)
4. مرگ پایان نیست؛ بلکه آغاز است اما چگونگی آن به انتخاب شخص بستگی دارد (فَمَنْ أَقْرَبُ إِلَى الْجَنَّةِ مِنْ عَامِلِهَا وَ مَنْ أَقْرَبُ إِلَى النَّارِ مِنْ عَامِلِهَا).
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی
1. شایسته است، انسان در رفتارهای روزمره خود تأمل کرده و اعمالش را برای ساختن زندگی پس از مرگ جهتدهی کند.
2. سزاوار است، والدین فرزندانشان را از کودکی آخرت محور تربیت کنند.
حکایت
درزمانهای گذشته مردم یکی از شهرها هرسال بهصورت شانسی شخصی را برای پادشاهی انتخاب میکردند، و بعد از یک سال پادشاهی وی را در دریا میانداختند؛ تا اینکه قرعه بهنام شخص آیندهنگری افتاد!
او با خود فکر کرد با توجه به اینکه در این مدت تمام امکانات را در اختیار دارد و همه مردم تحت فرمانش هستند چگونه میتواند پس از یک سال پادشاهی، زمانیکه مردم او را در دریا انداختند به زندگی خود ادامه دهد و از غرق شدن نجات یابد؟!
وی پس از فکر کردن و بررسی رهکارهای مختلف به این نتیجه رسید که برای ادامة زندگیش باید در دریا شهری بسازد.
بنابراین دستور داد در جزیرهای که درون آن دریا وجود داشت برایش شهرکی بسازند، و همة امکاناتی که برای یک زندگی راحت و مرفه لازم است را در آنجا مهیا کنند؛ همچنین دستور داد همان روزی که مدت زمان پادشاهیاش به پایان میرسد مستخدمانش در دریا با کشتی آماده باشند، تا وقتی مردم او را در دریا انداختند فورا سوار کشتی شود و به جزیرهاش برود.
این شخص با آیندهنگری و برنامهریزی از مرگ حتمی نجات یافت!
نام نویسنده
حسین انصاریان
چکیده
نهجالبلاغه، مجموعهای گردآوریشده از سخنان امیرالمؤمنین(علیهالسلام) است که شامل خطبهها، نامهها و کلمات قصار ایشان میشود. این اثر توسط سید رضی جمعآوری شده و به موضوعات متنوعی از جمله خداشناسی، آفرینش، معاد، اخلاق، سیاست و اجتماع میپردازد.
بخشی از نهجالبلاغه به توصیف آفرینش جهان، فرشتگان و انسان اختصاص دارد و در آن به مسائلی مانند حج، زهد، دنیا و آخرت اشاره شده است. نامههای امیرالمؤمنین(علیهالسلام) نیز حاوی رهنمودها و توصیههایی در زمینههای حکومت، عدالت و روابط اجتماعی است. کلمات قصار امام، چکیدهای از حکمت و معرفت الهی را در بر دارد.
بر اساس فهرست ارائه شده، نهجالبلاغه شامل خطبههایی در موضوعات گوناگون است، از جمله خطبههایی پس از وفات پیامبر (صلیاللهعلیهوآله)، در مورد قتل عثمان، و در زمان جنگ جمل. همچنین، خطبههایی در تحذیر از مکر و حیله، در بیوفایی دنیا و توجه به آخرت، و در توحید الهی نیز در این مجموعه یافت میشود. این اثر به دلیل فصاحت، بلاغت و جامعیت خود، از اهمیت ویژهای در میان متون اسلامی برخوردار است.
هشتگ
#نهج_البلاغه #امام_علی #امیرالمومنین #سید_رضی #ترجمه_نهج_البلاغه #خطبه_امام_علی #حکمت_امام_علی #نامههای_امام_علی #آفرینش_جهان #خلقت_آسمان_زمین #آفرینش_آدم #مسائل_حج #معارف_اسلامی #اخلاق_اسلامی #حکومت_علوی #فقه_شیعه #کلام_شیعه #دار_العرفان #مطالعات_اسلامی #ادبیات_عربی_اسلامی #آموزههای_دینی #سخنان_امیرالمومنین #نهجالبلاغه_فارسی
نویسنده
سیده ز. شیرازی
چکیده
کتاب «همام! اینگونه باش...» نوشته سیده ز. شیرازی، بر پایه خطبه متقین از نهجالبلاغه، تلاش میکند ویژگیها و روحیات انسان آرمانی و متقی را بهصورت کاربردی و قابل فهم برای مخاطب امروز توضیح دهد. نویسنده با رجوع به خطبه معروف امیرالمؤمنین(علیهالسلام) خطاب به همام، خصوصیات ممتاز بندگان راستین خدای متعال را ترسیم کرده و بیان میکند که رسیدن به این مقام، تنها با عمل و تزکیه نفس ممکن است، نه صرفاً ادعای دل پاک یا ظاهرگرایی.
در قسمتهای ابتدایی کتاب، مخاطب با شخصیت همام و اشتیاق روحی او برای شناخت صفات صاحبان تقوا روبهرو میشود. نویسنده با تکیه بر برداشتهای اخلاقی و معرفتی، تبیین میکند که تقوا یک تئوری انتزاعی نیست، بلکه جوهرهای عملی دارد و فرد متقی باید در تمامی رفتار و گفتار، خویشتنداری و خودمهاری را بروز دهد. محوریت تقوا حول فضایل اخلاقی مانند صداقت، فروتنی، و پرهیز از گناه ذکر شده و تأثیر اخلاص و پاکی نیت را در رشد معنوی انسان بیان مینماید.
نویسنده با بهرهگیری از داستانها و نمونههای عینی – مانند حکایتهایی پیرامون بینیازی به دنیا، تقسیم حکیمانه رزق و روزی توسط خدای متعال، و آثار صبر و بردباری – سعی دارد اثربخشی فضایل را نشان دهد و توضیح میدهد که رضایت الهی، انگیزه اصلی زندگی متقیان است. از سوی دیگر، مفهوم یقین شرح داده میشود و اینکه چگونه انسان با عبور از بیم و حزن، به آرامش قلبی میرسد و مواجهه اهل تقوا با دنیا، مبتنی بر زهد و چشمپوشی از تجملات است.
کتاب به نقش کلیدی زبان و پرهیز از سخنان بیهوده به عنوان ابزار رشد روحی اشاره دارد و ارزش خودسازی از طریق کنترل گفتار را گوشزد میکند. ویژگیهای رفتاری اهل تقوا همچون عفت، پاکدامنی، و صبر نیز تحلیل شده و در ادامه، ضرورت انس با قرآن و عمل به آموزههای آن، همراه با انتقاد از مهجور بودن قرآن در جامعه اسلامی، با شواهد و مثالهای تاریخی آورده میشود.
نویسنده با بیان تاثیر قرآن بر قلب و نقش آن در درمان بیماریهای روح، مخاطب را به شبزندهداری و بهره از آیات الهی، برای شعلهور نگه داشتن نور ایمان دعوت میکند. همچنین، اهمیت شبنشینیهای قرآنی، ذکر ترس و امید، و پایداری بر ارزشها به عنوان بخش مهمی از زیست عارفانه بیان میگردد. در انتها کتاب سقوط از بلاغت و دور شدن از آموزههای وحیانی را به عنوان خطری جدی گوشزد میکند و بازگشت به معارف ناب علوی را راه نجات معرفی مینماید.
مبنای کلی کتاب، دستیابی به زندگی متعالی با الگوگیری از صفات برگزیدگان خدای متعال، خودمهاری، پرورش اخلاق، انس با قرآن، و حضور مستمر قلبی نزد خدای متعال است؛ راهی که امیرالمؤمنین(علیهالسلام) با رهنمودهای خود برای انسان مومن ترسیم میکند.
هشتگ
#تقوا #امیرالمؤمنین_علیهالسلام #نهج_البلاغه #ویژگی_متقین #اخلاص #زبان #عملگرایی #اخلاق #کنترل_نفس #یقین #صبر #رضایت #زهد #دنیاگرایی #آرامش_قلب #انس_با_قرآن #شناخت_خود #تربیت_معنوی #خوف_و_رجا #پاداش_الهی #زندگی_عارفانه #تدبر_آیات #آگاهی_اجتماعی #خدای_متعال
نویسنده
جرج جرداق مسیحی
چکیده
کتاب «صدای عدالت انسانی» نوشته جرج جرداق و ترجمه سیدهادی خسروشاهی، پژوهشی عمیق درباره زندگی، شخصیت و اندیشههای امیرالمؤمنین(علیهالسلام) است. نویسنده با تکیه بر منابع معتبر تاریخی و بهرهگیری از آثار اندیشمندان بزرگ، تصویری روشن از جایگاه ممتاز امیرالمؤمنین(علیهالسلام) به عنوان تجسم عدالت، دانایی و انسانیت ارائه میدهد. این اثر بر این نکته تأکید دارد که امیرالمؤمنین(علیهالسلام) نه تنها پیشوای دینی مسلمانان، بلکه اسوهای جهانی در قضاوت، اخلاق، سیاست، علم و فضیلت انسانی است.
در سراسر کتاب، امیرالمؤمنین(علیهالسلام) به عنوان رهبر و حاکمی معرفی میشود که عدالت را بنیان همه امور میداند و همواره در تمام موقعیتهای دشوار حیات خویش، پایبندی به حق و حمایت از مظلومان را اصل قرار میدهد. جرج جرداق با اشاره به خطبهها و نامههای متقن و بیمانند امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، توانسته ابعاد مختلف شخصیت ایشان را مثل مهربانی، شجاعت، پارسایی، عقلانیت و بردباری به شکلی زنده و ملموس نشان دهد. همچنین، نویسنده اهمیت جایگاه کلام و سیره امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در نهجالبلاغه را به وضوح بیان کرده و این اثر را گنجینهای جاودان برای شناخت ابعاد عمیق انسانیت و عدالت برشمرده است.
موضوع مهم دیگری که در این کتاب تبیین شده، فرازمانی و فرامکانی بودن پیام عدالت و انساندوستی امیرالمؤمنین(علیهالسلام) است؛ این آموزهها برخاسته از دینی الهی و فطرت انسانی است و برای حل مسائل جوامع امروز نیز راهگشاست. کتاب همچنین به نقش امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در اخلاق فردی و اجتماعی، اصلاح امور امت و ایستادگی بر آرمانهای انسانی، علمگرایی، حمایت از مستضعفان و توجه عملی به کرامت انسانها اشاره میکند.
نویسنده، جرج جرداق، در فصلهای گوناگون اثر خود، به ستایش شخصیت امیرالمؤمنین(علیهالسلام) از زبان متفکران غربی مانند گوته، جواهر لعل نهرو، جرج برنارد شاو و دیگران میپردازد و نشان میدهد که بزرگی و خرد این امام، الهامبخش بسیاری از اندیشمندان جهان بوده است. در حقیقت، عدالتمحوری، آزادی اندیشه و دفاع از حقوق انسان، بخش جداییناپذیر از سیره امیرالمؤمنین(علیهالسلام) است که امروز هم برای تمامی ملتها و جوامع حقطلب و آزاداندیش معنا دارد.
در مجموع، «صدای عدالت انسانی» تلاشی تاثیرگذار برای شناساندن ابعاد ناشناخته و آرمانی زندگی امیرالمؤمنین(علیهالسلام) است؛ اثری که خواننده را با ریشههای تاریخی و الهی مفاهیمی چون عدالت، آزادی، علم و نوعدوستی آشنا میکند و نشان میدهد که آموزههای آن حضرت، تنها متعلق به یک عصر یا یک قوم نیست، بلکه نقطه اتکای همه انسانها در جستجوی عدالت و حقیقت خواهد بود.
هشتگ
#امیرالمؤمنین_علیهالسلام #عدالت #صدای_عدالت_انسانی #جرج_جرداق #نهج_البلاغه #انسانیت #حقوق_بشر #آزادی #مساوات #سیره_علوی #جامعه_عادلانه #اخلاق #کرامت_انسانی #آزادی_اندیشه #تمدن_اسلامی #تعالیم_امیرالمؤمنین #معنویت #رهبران_الهی #الهام_برای_بشریت #سیاست_اسلامی #دفاع_از_مظلوم #علم_در_اسلام #الگوی_رهبری #تاریخ_اسلام #اصلاح_اجتماعی #کتاب_پژوهشی #پژوهش_انسانی #تألیف_جرج_جرداق
نویسنده
کاظم ارفع
چکیده
کتاب «از منظر نهج البلاغه» تلاش دارد ابعاد مختلف معارف، آموزهها و حکمتهای امیرالمؤمنین(علیهالسلام) را با تأکید بر نهجالبلاغه مورد واکاوی قرار دهد. نویسنده با زبان علمی و مستند، مفاهیم بلند این اثر را به نیازهای معاصر بشر گره میزند و نشان میدهد چگونه سخنان امیرالمؤمنین(علیهالسلام) پاسخگوی پرسشهای بنیادین انسان امروز است؛ از چیستی و فلسفه زندگی گرفته تا ابعاد اجتماعی، اخلاقی و الهی حیات.
در این مجموعه تأکید میشود که نگاه امیرالمؤمنین(علیهالسلام) به خدای متعال، توحید، عدالت، حکمت، عبودیت و رابطه انسان با هستی، نگاه جامعی است که هم فرد و هم جامعه را به تعالی دعوت میکند. تفسیر عمیق عدالت الهی و انسانی، اهمیت مسئولیتپذیری اجتماعی، معنا و هدفداری زندگی، جایگاه عقل و علم، اهمیت پرهیزگاری و اخلاق در مدیریت و سیاست، محورهای اصلی این کتاب را تشکیل میدهد. نویسنده با بهرهگیری از روایات، خطبهها و نامههای نهجالبلاغه، نشان میدهد که دغدغههای امیرالمؤمنین(علیهالسلام) همواره تعالی فکری و عملی جامعه است؛ او انسانی میخواهد که با عقلانیت، وجدان اخلاقی، عشق به علم و جستوجوی عدالت، مسیر رشد و کمال را بپیماید.
نگرش امیرالمؤمنین(علیهالسلام) به سیاست، حکومت و رهبری نیز مبتنی بر تعالی معنوی، نفی ظلم و فساد، حمایت از محرومان و مسؤولیتپذیری در برابر مردم است. او بارها یادآور میشود که عدالت پیششرط سلامت جامعه و قرب به خدای متعال است و هر حکومتی که بر غیر عدالت بنا شود، محکوم به فروپاشی است. در این کتاب، فلسفه حوادثی چون سکوت یا مبارزه امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، اصولی چون امر به معروف و نهی از منکر، نقش علم و دانش در پیشرفت و رشد فرد و جامعه و رابطه انسان با مقدرات الهی، با دقت تبیین میشود.
همچنین به ابعاد شخصیتی و روحی امیرالمؤمنین(علیهالسلام) پرداخته میشود؛ عبودیت، زهد، شجاعت، حلم و حلمورزی در کنار قاطعیت، درک عمیق از معنویت و پیوند با خدای متعال، همگی ویژگیهایی است که نه تنها الگویی برای انسان مؤمن، بلکه دستمایهای برای فهم بهتر جهان و مسؤولیت انسان در مواجهه با آن است.
کتاب با تأکید بر پیوند نیازهای معنوی بشر معاصر با آموزههای نهجالبلاغه، توصیه میکند که شناخت واقعی از امیرالمؤمنین(علیهالسلام) تنها با عمل به دستورات او و فهم حکمتهای نهفته در سخنانش ممکن است؛ زیرا او نه تنها امام مسلمانان، بلکه میراثدار حکمت و انسانیت برای همه زمانهاست. نتیجه نهایی کتاب این است که آموزههای امیرالمؤمنین(علیهالسلام) میتواند راهنمای عملی و فکری برای انسان امروز باشد تا به سوی جامعهای توحیدی، عادلانه و سرشار از آگاهی و معنویت حرکت کند.
هشتگ
#نهج_البلاغه #امیرالمؤمنین #معرفت #حکمت_علوی #عدالت #توحید #آموزه_های_دینی #رهبری_اسلامی #اخلاق #علم_و_عقل #سبک_زندگی_اسلامی #معنویت #جامعه_اسلامی #عدالت_اجتماعی #زهد #مسئولیت_اجتماعی #تعلیم_و_تربیت #اندیشه_اسلامی #پژوهش_دینی #الهیات
نویسنده
ابن ابی الحدید
چکیده
کتاب «شرح نهج البلاغه» ابن ابی الحدید یکی از بزرگترین و جامعترین آثار تفسیری در تاریخ اسلام است که به صورت کامل و با رویکردی تحقیقی و انتقادی به تبیین خطبهها، نامهها و کلمات حکمتآمیز امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در نهج البلاغه میپردازد. ابن ابی الحدید، ادیب و متکلم برجسته قرن هفتم هجری، با تسلط بر ادبیات، تاریخ، فلسفه، کلام و فقه، نهج البلاغه را نه فقط در سطح لغوی و بلاغی، بلکه در بستر تاریخی و فکری عصر امیرالمؤمنین(علیهالسلام) بررسی کرده است.
او با مراجعه به منابع متعدد از اهل سنت و شیعه، باورها و اختلافات کلامی را بیان و نقد میکند و در بسیاری مواقع با انصاف علمی، دیدگاههای گوناگون را واکاوی میکند. علاوه بر شرح و توضیح آیات و مفاهیم، ابن ابی الحدید به ریشهیابی بسیاری از حوادث تاریخی، چگونگی شکلگیری فرقهها، تبیین جایگاه امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در تاریخ اسلام، نقد و بررسی طلحه و زبیر، عثمان، معاویه و دیگر شخصیتهای محوری میپردازد و مسائل بنیادین کلامی مانند توحید، عدل، امامت، جبر و اختیار، جایگاه علم، معرفت و اخلاق را به تفصیل تشریح میکند.
او نهج البلاغه را حلقه اتصال معارف ناب اسلامی، حکمت و سیاست علوی با دغدغههای روزگار میداند و همواره تلاش میکند آموزههای عمیق آن را به زبان ساده برای مخاطب شرح دهد. این اثر فقط یک شرح ساده نیست، بلکه گنجینهای از فرهنگ، معارف و آگاهی تاریخی است که هم در میان محققان شیعه و هم اهل سنت مورد احترام است و هنوز به عنوان اثری بیبدیل برای فهم دقیق شخصیت امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، جایگاه او در اسلام و آموزههای بنیادین نهج البلاغه شناخته میشود.
شرح ابن ابی الحدید، علاوه بر آشنایی با نهج البلاغه، دریچهای به شناخت و نقد جامعه اسلامی نخستین، تحولات پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله)، و بررسی عمیق ریشههای اختلاف امت اسلامی نیز باز میکند و همواره یکی از منابع اصلی پژوهش در تاریخ، کلام، سیاست و اخلاق اسلامی است.
هشتگ
#نهج_البلاغه #شرح_نهج_البلاغه #ابن_ابی_الحدید #امیرالمؤمنین #کلام_اسلامی #تاریخ_اسلام #فلسفه_اسلامی #امامت #عدالت #حق_طلبی #حکومت_علوی #جامعه_اسلامی #حکمت_اسلامی #مبانی_معرفت #انصاف_علمی #رهبر_الهی #تحولات_سیاسی #انتقاد_خلفا #تفسیر_تاریخی #شخصیت_امیرالمؤمنین #عدالت_اجتماعی #ادبیات_عربی #توحید #انسان_در_اسلام #اخلاق_سیاسی #علم_دینی #روش_تحقیقی #فرهنگ_اسلامی #اندیشه_اسلامی #اختلافات_کلامی
نویسنده
علی ربانی خلخالی
چکیده
کتاب «امّالبنین علیهاالسلام» با پرداختن به زندگانی، شخصیت و نقش فرهنگی-اجتماعی امّالبنین(سلاماللهعلیها)، تلاش دارد الگویی مؤمنانه و کمنظیر از زنان اهلبیت را برای جامعه اسلامی معرفی کند. نویسنده ابتدا به شرایط اجتماعی و دینی زمانهای که امّالبنین(سلاماللهعلیها) در آن پرورش یافت اشاره میکند و نشان میدهد چگونه سنت، ایمان، و اصالت خانوادگی او را تبدیل به زنی شایسته و شجاع کرد. اخلاق برجسته، معرفت دینی عمیق، ادب و وقار، و تمایل قلبی به خدمت در مسیر حق از ویژگیهایی است که در رفتار امّالبنین(سلاماللهعلیها) به وضوح دیده میشود.
پس از شهادت حضرت فاطمه زهرا(سلاماللهعلیها)، امیرالمؤمنین(علیهالسلام) به توصیه بسیاری از اهلبیت(علیهمالسلام) با فاطمه کلابیه که بعدها به امّالبنین(سلاماللهعلیها) معروف شد ازدواج میکنند. امّالبنین(سلاماللهعلیها) از همان آغاز ورود به خانه امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، با صبر، وفاداری و احترام نسبت به فرزندان حضرت زهرا(سلاماللهعلیها)، جایگاه ویژهای در قلب اهلبیت(علیهمالسلام) مییابد. او با نیتی خالصانه پاسدار حرمت و محبت بین فرزندان همسرش بود و نزدیکی ویژهای با حضرت زینب(سلاماللهعلیها) و حسن و حسین(علیهمالسلام) داشت.
بخش عمدهای از کتاب به دوران مادری امّالبنین(سلاماللهعلیها) و تربیت فرزندانش به ویژه حضرت عباس(علیهالسلام) میپردازد. او فرزندانش را نه تنها به شجاعت، بلکه به وفاداری، تقوا، فداکاری در راه اهلبیت(علیهمالسلام) و دفاع از حقیقت دعوت و تربیت کرد. تربیت دینی و اخلاقی او سبب شد که عباس(علیهالسلام) و سه برادر دیگرش، در حادثه عاشورا با نهایت جانفشانی در صف یاران امام حسین(علیهالسلام) قرار بگیرند و به شهادت برسند.
از نکات مهم این اثر، تحلیل رفتار و صبر بیمانند امّالبنین(سلاماللهعلیها) پس از واقعه عاشورا است. او نه تنها به فرزندان خود بالید، بلکه همواره عزت و مظلومیت اهلبیت(علیهمالسلام) را بر مصیبت شخصی ترجیح داد و اندوه خود را در راه بزرگداشت خط اهلبیت(علیهمالسلام) صرف کرد. امّالبنین(سلاماللهعلیها) نقش کلیدی در ترویج اندیشه و فرهنگ عاشورا داشت و با برپایی مجالس عزا و یادآوری مقام رفیع شهیدان کربلا، سهمی مؤثر در گسترش پیام عاشورا ایفا نمود.
در بخشهای پایانی، کتاب با معرفی دیدگاه علما و مورخان شیعه درباره مقام معنوی و اخروی امّالبنین(سلاماللهعلیها)، به عظمت شخصیت او میپردازد و بیان میکند چگونه نام و یادش، قرنها الهامبخش زنان و مردان مؤمن، بهویژه در مسیر ولایتمداری و فداکاری باقی مانده است. امّالبنین(سلاماللهعلیها) نه فقط مادر عباس(علیهالسلام)، بلکه سمبل مادری، ایثار و وفاداری به حقیقت و راه اهلبیت(علیهمالسلام) در فرهنگ شیعی است.
این اثر با ارائه تصویری روشن از مقام امّالبنین(سلاماللهعلیها)، تلاش دارد ابعاد کمتر شناختهشده زندگانی این بانوی بزرگ را به جامعه علمی و پژوهشی معرفی کند و جایگاه الگویی او را برای آیندهسازان امت اسلام نمایش دهد.
هشتگ
#ام_البنین_سلام_الله_علیها #اهل_بیت #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #حضرت_عباس_علیه_السلام #ایمان #اخلاق_اسلامی #زن_در_اسلام #وفاداری #فداکاری #کربلا #عاشورا #مادرانه #تربیت_دینی #صبر #جایگاه_زن #سیره_اهل_بیت #حقیقت_اسلام #فرهنگ_شیعه #علم_دینی #تاریخ_اسلام
نویسنده
مهدی عبداللهی
چکیده
کتاب «چشمهسار کوثر» پژوهشی علمی درباره شخصیت، اندیشه و سخنان دختران پیامبر اسلام(صلیاللهعلیهوآله) و نقشآفرینی آنان در تاریخ اسلام است. نویسنده با تقدیم اثر به ساحت حضرت فاطمه زهرا(سلاماللهعلیها) و بررسی زندگانی دختران پیامبر(صلیاللهعلیهوآله)، تلاش میکند ابعاد مختلف کلامی، تربیتی، اجتماعی و اخلاقی آن بزرگواران را برجسته کند.
در این کتاب، جایگاه و شخصیت والای حضرت فاطمه زهرا(سلاماللهعلیها) به عنوان سرآمد دختران پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) و الگوی جامع زن مسلمان تحلیل میشود. محقق با استناد به منابع شیعه و اهلسنت، به نقش سرنوشتساز ایشان در تبیین آموزههای وحی و دفاع از امامت، بهویژه امیرالمؤمنین(علیهالسلام) و حریم اهلبیت(علیهمالسلام) میپردازد. در این رویکرد، سخنان و احتجاجات حضرت زهرا(سلاماللهعلیها)، چه در خطبههای مسجد و چه در مجامع خانوادگی، دارای محتوایی عمیق، حکیمانه و آموزنده دانسته میشود که بیانگر بصیرت و عصمت ایشان است.
کتاب ضمن مرور تاریخی بر سایر دختران پیامبر(صلیاللهعلیهوآله)، نقش و جایگاه هر یک را در تحکیم بنیاد خانواده نبوی، انتقال ارزشهای اخلاقی، ایثار اجتماعی و تقویت وحدت امت اسلامی بررسی میکند. نویسنده روشن میسازد که حضور و سخنان دختران پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) نه تنها در عرصه خصوصی منزل، بلکه در صحنههای مهم اجتماعی و سیاسی آن عصر تأثیرگذار بوده است. محور دیگر کتاب، نشان دادن پیوند معنوی و معرفتی دختران پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) با امیرالمؤمنین(علیهالسلام) و نقش کلیدیشان در معرفی جایگاه امامت به عنوان استمرار رسالت است.
اثر با تأکید بر تطهیر اهلبیت(علیهمالسلام) و عصمت فاطمه زهرا(سلاماللهعلیها) بر این نکته پای میفشارد که سخنان دختران پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) منبع مهمی برای فهم معارف دین، تبیین ولایت، پاسداشت حقانیت امیرالمؤمنین(علیهالسلام) و دفاع از اصول اسلام ناب است. بهویژه احتجاجات حضرت فاطمه زهرا(سلاماللهعلیها) در برابر غاصبان خلافت، به عنوان سندی تاریخی و کلامی تبیینگر روح عدالتخواهی، مظلومیت اهلبیت(علیهمالسلام) و حقانیت امامت شمرده میشود.
در جمعبندی، این کتاب سعی دارد با تکیه بر روایات، خطبهها و سخنان دختران پیامبر(صلیاللهعلیهوآله)، سیمای علمی، معنوی و تربیتی آنان را برای نسل امروز بازآفرینی کند؛ به طوری که خواننده ضمن آشنایی با نقش الهامبخش دختران پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) در تاریخ، آموزههایی درباره عزت نفس، غیرت دینی، دفاع از حق، صبر و پایداری و مسئولیت اجتماعی فراگیرد و این معارف را به عنوان الگویی ماندگار برای زنان و جامعه اسلامی تلقی کند.
هشتگ
#چشمه_سار_کوثر #دختران_پیامبر #حضرت_فاطمه_زهرا_سلام_الله_علیها #اهل_بیت #نقش_زنان_در_اسلام #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #سیره_نبوی #زن_در_تاریخ_اسلام #معارف_اهل_بیت #خطبه_فاطمیه #عدالت_خواهی #ولایت_امامت #کرامت_زن #تربیت_نبوی #تاریخ_اسلام
نویسنده
حسین حلوائیان
چکیده
این کتاب به زندگی حضرت شهربانو(سلاماللهعلیها)، دختر یزدگرد سوم و همسر امام حسین(علیهالسلام) میپردازد و ضمن بررسی ابعاد تاریخی و معنوی این شخصیت، حضور او را پلی میان فرهنگ ایرانی و اسلام معرفی میکند. در دوران هجوم مسلمانان به ایران و پس از فتح خراسان، حضرت شهربانو(سلاماللهعلیها) رؤیایی معنادار میبیند که در آن، پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآله) به همراه امام حسین(علیهالسلام) وارد خانهاش شده و ضمن نشستن نزد او، پیامبر اسلام(صلیاللهعلیهوآله) از جانب فرزندش امام حسین(علیهالسلام) خواستگاری میکند و پس از قبول، صیغه عقد جاری میشود. این رؤیا اثر عمیقی در دل شهربانو(سلاماللهعلیها) میگذارد و عشق به امام حسین(علیهالسلام) سراسر وجودش را فرا میگیرد. شب بعد نیز حضرت زهرا(سلاماللهعلیها) در عالم رؤیا نزد او آمده، اسلام را بر او عرضه میکند و حضرت شهربانو(سلاماللهعلیها) با اختیار، مسلمان میشود. حضرت زهرا(سلاماللهعلیها) نیز وعده میدهد که هیچ مردی پیش از وصال با امام حسین(علیهالسلام) به او دست نخواهد زد. این پیشگویی با رسیدن وی به مدینه بدون اینکه آسیبی ببیند، محقق میشود.
با ورود شهربانو(سلاماللهعلیها) و خانوادهاش به مدینه، اشراف و زنان مدینه در کوچهها جمع میشوند و شیفتگی خود را نسبت به وقار و جمال او ابراز میکنند. هنگامی که اسرا نزد خلیفه دوم برده میشوند، او تصمیم دارد زنان اسیر را میان مسلمانان تقسیم کند و مردان را به بردگی بگیرد. امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در این موضع دخالت کرده و با استناد به توصیه پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) مبنی بر احترام به بزرگان هر قوم، او را از این تصمیم باز میدارد. بزرگواری و دانش خاندان ایرانی و همچنین اسلامآوردن آنها مورد تأکید قرار میگیرد تا از تعدی به آنها جلوگیری شود.
در ادامه، نقش برجسته سلمان فارسی در آشنایی دختران یزدگرد با آموزههای اسلام و فرهنگ اهلبیت(علیهمالسلام) بیان میگردد. سلمان با آموزش صحیح، بستر پیوند فرهنگی و دینی میان ایران و خاندان پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) را فراهم میکند و باعث میشود شهربانو(سلاماللهعلیها) با صمیمیت و انتخاب قلبی، همسر امام حسین(علیهالسلام) شود. این پیوند زمینهساز حضور مؤثر ایرانیان در کنار اهلبیت(علیهمالسلام) در طول قرون بعدی میشود.
حضرت شهربانو(سلاماللهعلیها) همسر و رازدار امام حسین(علیهالسلام) معرفی میشود، به گونهای که امام هرگاه با دشواری یا اندوه روحی روبرو بود، با او گفتگو میکرد و آرامش مییافت. نقش حمایتی و معنوی حضرت شهربانو(سلاماللهعلیها) در زندگی امام حسین(علیهالسلام) و جایگاه والای معرفتی او از دیگر نکات برجسته کتاب است. همچنین به خواستگاری امام حسین(علیهالسلام) از حضرت شهربانو(سلاماللهعلیها) و علاقه و اشتیاق قلبی وی پرداخته میشود؛ پیوندی که بیش از یک ارتباط سیاسی یا اجتماعی، ریشه در عالم معنا و تقدیر دارد.
کتاب تأکید میکند که شهربانو(سلاماللهعلیها) به عنوان زنی با شخصیت مستقل، ایمان راستین، و آشنا به فرهنگ اهلبیت(علیهمالسلام)، نهتنها نقش همسری و مادری را ایفا کرد، بلکه سهم مهمی در نزدیکتر شدن دلهای ایرانیان با معارف شیعی داشت. سرانجام با استناد به روایات و تحلیل منابع، شخصیت حضرت شهربانو(سلاماللهعلیها)، جایگاه تاریخی و معنوی او و پیوند ویژه ایران با اهلبیت(علیهمالسلام) مورد بررسی دقیق و بدون افراط و تفریط قرار گرفته است.
هشتگ
#حضرت_شهربانو #عروس_آل_رسول #مادر_امام_سجاد #پیوند_ایران_و_اهلبیت #ساسانیان_و_اسلام #تاریخ_زنان_اسلام #نقش_زنان_ایرانی #حضرت_حسین_علیهالسلام #امیرالمؤمنین_علیهالسلام #معرفی_ری_در_تاریخ #هویت_ایرانی_اسلامی #تحلیل_تاریخی #پژوهش_شیعه #زن_در_اسلام
نویسنده
علی نمازی شاهرودی
چکیده
کتاب «زندگانی حبیب بن مظاهر اسدی به همراه تاریخچه مجالس روضهخوانی» تألیف علی نمازی شاهرودی، اثری پژوهشی درباره یکی از یاران شاخص و وفادار امام حسین(علیهالسلام) است که جایگاه و سیر زندگی او را، از دوران امیرالمؤمنین(علیهالسلام) (صلاللهعلیهوآله) تا کربلا و شهادت، واکاوی میکند. کتاب ابتدا با بررسی اجمالی نسبت و ویژگیهای خانوادگی حبیب بن مظاهر آغاز میشود و نقش او در میان بنیاسد و ارتباط نزدیکش با امیرالمؤمنین(علیهالسلام) (صلاللهعلیهوآله) و امام حسن(علیهالسلام) را تحلیل میکند. وفاداری، بصیرت، شجاعت و ایمان، از ویژگیهایی است که متن با بهرهگیری از منابع روایی و تاریخی برای حبیب بن مظاهر برمیشمارد و نشان میدهد او نه فقط در صف یاران امام حسین(علیهالسلام) بلکه در دورههای حساس پیشین نیز مورد اعتماد اهلبیت(علیهمالسلام) بوده است.
در ادامه، رویدادهای کربلا جایگاهی ویژه مییابند؛ از نقشآفرینی حبیب در تقویت روحیه یاران تا وفاداری بیچونوچرای او در دفاع از امام حسین(علیهالسلام). نویسنده با زبانی ساده و شیوای روایی، ماجرای دعوت امام حسین(علیهالسلام) به کوفه و حمایت حبیب از این نهضت را شرح داده و به شرح فداکاریها و لحظات شهادت این بزرگمرد میپردازد. بیان تأثیر حبیب بر دیگر یاران و حتی در میان بنیاسد، پایداری او را در راه حق نشان میدهد و شهادت او به عنوان الگویی از ایثار و دینداری برای نسلهای بعد ترسیم شده است.
بخش مهم دیگر کتاب به تاریخچه و فلسفه مجالس روضهخوانی و عزاداری برای امام حسین(علیهالسلام) اختصاص دارد. نویسنده به پشتوانه روایتهای دینی و تاریخی، سوگواری و اقامه عزا را نه صرفاً واکنشی عاطفی، بلکه سنتی ریشهدار و هدفمند در جهت انتقال ارزشها، بصیرتبخشی و زنده نگه داشتن واقعه عاشورا معرفی میکند. وی سیر تاریخی این سنت را از زمان انبیا، مانند آدم، ابراهیم، موسی، زکریا و عیسی(علیهمالسلام)، پیامبر اسلام(صلواتاللهعلیهوآله) تا امیرالمؤمنین(علیهالسلام) (صلاللهعلیهوآله)، امام حسن(علیهالسلام)، امام سجاد، امام باقر، امام صادق و امام رضا(علیهمالسلام) پی گرفته و نمونههایی از گریه و اندوه آن بزرگان را روایت میکند. در این بخش، به اهمیت ذکر مصیبت، تأثیر معنوی مجالس روضه و ویژگیهای ماندگار این آیین نزد جامعه شیعی اشاره شده و نقش آن در پایداری، بصیرت و زنده ماندن فرهنگ انتظار و مقاومت برجسته میشود. همچنین نمونههایی از احادیث و سخنان بزرگان دین درباره عظمت برپا داشتن عزای امام حسین(علیهالسلام) آورده شده و آثار فردی و اجتماعی عزاداری تبیین میشود.
در پایان، برخی جریانهای تاریخی مرتبط با بازگشت اسرای اهلبیت(علیهمالسلام)، عزاداری در مدینه و نقش زنان و فرزندان شهدای کربلا در تداوم نهضت عاشورا بررسی و تبیین میگردد. تأکید کتاب بر جایگاه حبیب بن مظاهر به عنوان الگویی ایمان، استقامت و وفاداری، همراه با تحلیل جایگاه روضهخوانی و عزاداری به عنوان جریان فرهنگی تأثیرگذار و احیاگر، مخاطب را به بهرهگیری معنوی و تاریخی از این الگوها فرامیخواند. متن کتاب روان، مستند، و برآمده از منابع اصیل شیعه است و به خوبی میتواند خلأ پژوهشی و علمی درباره این شخصیت و سنت عزاداری را برای هر پژوهشگر و علاقهمند حوزه معارف عاشورا پر کند.
هشتگ
#حبیب_بن_مظاهر #امیرالمؤمنین_علیهالسلام #یاران_حسین #کربلا #بازماندگان_کربلا #عزاداری_حسینی #روضه_خوانی #تاریخ_تشیع #وفاداری #بصیرت #نهضت_عاشورا #حسینیه
نویسنده
آیتالله سید ابوالقاسم خوئی
چکیده
مجموعهی «منهاجالبراعة فی شرح نهجالبلاغه» تألیف آیتالله سید ابوالقاسم خوئی، از جامعترین و علمیترین شروح نهجالبلاغه در تاریخ معارف شیعه است. این اثر ارزشمند بر پایهی وفاداری کامل به متن اصلی و احترام به فضای کلام امیرالمؤمنین(علیهالسلام) (صلاللهعلیهوآله) تدوین شده و در بیستویک جلد، شرحی دقیق، روان و ژرف بر خطبهها، نامهها و کلمات قصار نهجالبلاغه ارائه میدهد.
نویسنده در مجلدات آغازین، اهمیت نهجالبلاغه و ضرورت شرح آن را تبیین میکند و سپس با بهرهگیری از مباحث لغوی، ادبی و بلاغی، ابزار مناسبی برای فهم بهتر سخنان امام فراهم میسازد. توجه جدی به صنایع بلاغی، واژهشناسی، تشبیه، استعاره و ساختار نحوی، پایهی کار اوست. استاد خوئی در کل اثر همواره به بستر تاریخی صدور هر سخن، زمینههای اجتماعی و فلسفی و ارتباط این کلام با قرآن و سنت پیامبر و اهلبیت(علیهمالسلام) توجه ویژه دارد.
با ورود به شرح خطبهها و نامهها، هر فراز با واکاوی دقیق معنا، ترجمه روان و تحلیل کلامی و تاریخی معرفی میشود و نه تنها به مباحث اعتقادی و فلسفی بنیادین چون توحید، عدل، جبر و اختیار، امامت، عصمت و قضا و قدر میپردازد، بلکه کارکردهای اخلاقی و اجتماعی برای انسان و جامعه معاصر را برجسته میسازد. استاد خوئی در بسیاری از بخشها با نقد آرای مفسران پیشین و تأکید بر کاربردپذیری نهجالبلاغه در زندگی، پیام کلام امام را فراتر از قالب ادبی، به منزلهی راهنمایی عملی برای تهذیب فرد و اصلاح جامعه ارائه میکند.
در مجلدات پایانی، شرح کلمات قصار و حکمتهای آخر نهجالبلاغه با همان دقت و انصاف ادامه مییابد و معانی ژرف تربیتی، اخلاقی، معنوی و اجتماعی آنها تبیین میشود. خوئی با استناد به قرآن، روایات و منابع فلسفی و کلامی، پیوند میان حکمت علوی و نیازهای فکری و معنوی عصر جدید را بهخوبی نمایان ساخته است. سراسر اثر بر تحکیم عقلانیت دینی، مسئولیت اخلاقی، خودسازی، قناعت، صبر، عزت نفس و توجه به عدالت اجتماعی مبتنی است و ادبیات روان، لحن آموزشی و تحقیق محور بودن آن راه را برای پژوهشگران و علاقهمندان نهجالبلاغه هموار میکند.
در نهایت، «منهاجالبراعة» نه فقط یک شرح و تفسیر صرف است، بلکه مرجعی زنده برای تعمیق معرفت دینی، الهامبخشی به اندیشه پژوهشی و اخلاق عملی، و پلی میان فهم سنت و نیازهای امروز جامعه اسلامی است؛ اثری بینظیر زیر لوای شخصیت و معارف جاودان امیرالمؤمنین(علیهالسلام).
هشتگ
#نهج_البلاغه #شرح_نهج_البلاغه #منهاج_البراعه #سید_ابوالقاسم_خوئی #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #حکمت_اسلامی #معرفت_علوی #اخلاق_دینی #کلام_شیعه #فلسفه_اسلامی #تاریخ_اسلام #ادبیات_عربی #پژوهش_شیعی #اصول_اعتقادی #حکومت_علوی #نامه_مالک_اشتر #تحلیل_بلاغی #تحلیل_لغوی #عدالت_اجتماعی #تفسیر_قرآن #روایات_اهل_بیت #مطالعات_دینی #علم_کلام #حکمت_عملی #اخلاق_اجتماعی #تربیت_اسلامی #تحلیل_تاریخی
نویسنده
شیخ کلینی (رحمتاللهعلیه)
چکیده
در مجموعه هشت جلدی «الأصول الکافی» تألیف شیخ کلینی (رحمتاللهعلیه)، بنمایههای اعتقادی، اخلاقی و فقهی مکتب تشیع بر محور روایات پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) و اهلبیت معصومین (علیهمالسلام) گردآوری شده است. این اثر ارزشمند، تصویری جامع و سلسلهوار از معارف اسلامی ارائه میدهد که زوایای مختلف زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی مؤمن را پوشش میدهد و همواره وفاداری به وحی و سنت اهلبیت (علیهمالسلام) را اساس قرار میدهد.
در آغازین جلد، موضوع اساسی عقل، نقش آن در هدایت انسان، و ارتباط بنیادین آن با ایمان، اخلاق و معنویت تبیین میشود و تأکید میگردد که فهم و عمل دینی بدون بهرهمندی از عقل و شناخت عمیق، راهگشا نیست. سپس وارد تقابل ایمان و کفر، نفاق و مراتب واقعی ایمان بر اساس عمل و معرفت میشویم؛ با این پیام که دینداری بر پایه رابطه قلبی و التزام عملی شکل میگیرد و عشق و پیوند با اهلبیت (علیهمالسلام) رکن جداییناپذیر ایمان واقعی است.
در جلدهای سوم و چهارم، احکام و آموزههای عملی دین شامل عبادات، مناسبات خانوادگی، اخلاق اجتماعی، حقوق اقتصادی و آداب معاشرت مورد بحث قرار میگیرد. این مطالب نشان میدهند که اسلام نهتنها به جنبههای فردی معنویت، بلکه به نظمدهی مناسبات اجتماعی، برقراری عدالت، صلح و پیشرفت اخلاقی جامعه اهتمام جدی دارد.
در میانه و اواخر این مجموعه، به تدریج وارد حوزه قوانین جزایی، دیات، حدود، قصاص و نحوه برخورد شریعت با جرائم و منازعات میشویم. در کنار این مباحث، همواره توصیه به رأفت، گذشت، عقلانیت در اجرا و توجه به مقاصد عالیه شریعت دیده میشود تا عدالت با لطافت اخلاقی و رعایت مصالح اجتماعی همراه باشد.
در جلدهای پایانی، محور توجه به احکام خانواده، روابط عاطفی و حقوقی اعضای آن، مسائل اقتصادی، وصیت، ارث و معاملات است. درسهای اخلاقی و تربیتی برجستهای نیز ارائه میشود که بر اهمیت تهذیب نفس، تواضع، انصاف، امانتداری، توکل، حسن معاشرت و همکاری اجتماعی تأکید دارد. در نهایت، کتاب با بیان مجموعهای از آموزههای اخلاقی، توصیههای تربیتی، نکات معرفتی و حکمتهای عملی، سیمای یک انسان مؤمن و جامعه آرمانی شیعی را ترسیم میکند.
«الأصول الکافی» افزون بر ارائه احکام و معارف ناب، با پیوند عقل و نقل، و همراه ساختن اخلاق و شریعت، دایرةالمعارفی بیبدیل از اسلام اصیل و معارف اهلبیت (علیهمالسلام) را پیش روی شیفتگان حقیقت قرار داده است. مطالعه این اثر، مخاطب را با ابعاد ژرف خردورزی، ایمان، عمل صالح، اخلاص، معنویت و زندگی الهی در افق اندیشه شیعی آشنا میسازد و الگویی برای زیست معنوی و مسئولانه در پهنه فرد و جامعه پدید میآورد.
هشتگ
#عقل_و_جهل #ایمان_و_کفر #احکام_عبادی #اخلاق_اسلامی #خانواده_در_اسلام #عدالت_اجتماعی #حقوق_انسان #احکام_اقتصادی #حدود_و_دیات #تعلیم_و_تربیت #امانتداری #محبت_اهل_بیت_علیهمالسلام #تهذیب_نفس #توحید #نبوت #امامت #معاد #حکمت_عملی #روابط_اجتماعی #سبک_زندگی_شیعی
ترجمهها
(و این نامه از نامههای خوب و پسندیده است)
«و آيا نمیبينی که گروهی، دستهايشان در راه خدا بريده شد که برای هر يک فضيلتی است تا آن زمان که آنچه برای ايشان رخ داده بود (يعنی قطع دست) برای يکی از ما رخ داد به او طيار فی الجنه (پرنده در بهشت) و ذوالجناحين (صاحب دو بال) گفته شد[1]».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص523)
«آیا نمیبینی که گروهی - که هرکدام را فضلی است – دستهاشان در راه خدا از تن جدا شد؛ اما همین که آنچه بر سر دیگران آمد بر سر یکی از ما (جعفربن ابی طالب) آمد، او را «پرواز کننده در بهشت و دارای دو بال» خواندند!»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص386)
(معاویه به پیشنهاد عمروعاص نامهای به مولا نوشت و با بیان فضایل یاران پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) و تعریف و تمجید فراوان از خلفای سه گانه و متهم ساختن حضرت (علیهالسلام) به حسادت در مورد ایشان، سعی در تحریک حضرت (علیهالسلام) نمود تا جواب تند حضرت (علیهالسلام) را ضمیمۀ پیراهن عثمان نماید؛ اما امام (علیهالسلام) در جواب معاویه ادعای دروغین معاویه را افشا میکند که ساکت باش و از فضایل ما نگو که ما به فضایل خاندان خود آگاهتریم. در ادامه با شمردن فضایلی از خاندان خود دلیل برتری خاندان بنیهاشم بر بنیامیه را برشمرده و نقش معاویه در قتل عثمان را برای همگان روشن ساخته است و در نهایت به تهدید معاویه در مورد جنگ اشاره میکند و میفرماید: تو با این سخن مرا به خنده واداشتی چرا که فرزندان عبدالمطلب هرگز پشت به دشمن نمیکنند.)
فضایل بنیهاشم
«آیا ندیدی گروهی که دستشان در راه خدا قطع شد و همگی فضیلت پیدا کردند؛ اما وقتی که بر یکی از ما (جعفر طیار فرزند ابوطالب) ضربتی وارد شد و دستش قطع گردید، طیار نامیده شد که با دو بال در آسمان بهشت پرواز میکند».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص552)
(كه در آن دعاوى نادرست و سخنان بيهوده او را گوشزد نموده و پیروان خود را به حقایقى كه در مقام احتجاج، اهميتى بهسزا دارد متوجه ساخته، از اينرو سيد رضى «عليهالرحمه» فرموده:) و آن از نيكو نامهها است (با اينكه هر نامه و هر سخنى از آن بزرگوار در جاى خود، در منتهى درجه نيكویى است.)
«و آيا نمىبينى (آگاه نيستى) كه گروهى (از ياران پيغمبر اكرم (صلیاللهعلیهو آله) دستهایشان در راه خدا جدا شده و همه را فضل و بزرگوارى است تا اينكه يكى از ما (جعفر ابن ابى طالب) را پيش آمد آنچه يكى از ايشان را پيش آمده بود (در جنگ موته دستهايش جدا گرديد و) گفته شد (پيغمبر (صلیاللهعلیهو آله) ناميد او را به) الطيّار فى الجنّه و ذو الجناحين؛ يعنى او است پرواز كننده در بهشت كه داراى دو بال مىباشد؟»
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص896)
شروح
(سيد رضى مىفرمايد: اين نامه از زيباترين نامههاى موجود است.)
برشمردن فضايل خاندان پيامبر (صلىاللهعليهوآله)
«و آيا نمىبينى كه گروهى دستهايشان در جهاد در راه خدا قطع شده و همه آنها ارزش خاصى دارند؛ اما آنگاه كه يكى از اعضاى خانواده ما حضرت جعفر بن ابىطالب [برادر امام (عليهالسلام)] دستهايش در غزوه موته قطع گرديد و با او همان كارى را كردند كه با ديگر مجاهدان كردند، از جانب خداوند به زبان پيامبر (صلىاللهعليهوآله) «الطيّار في الجنّة و ذوالجناحين؛ پرواز كننده در بهشت و داراى دو بال» لقب گرفت و خداى سبحان عوض دستهاى قطعشدهاش به او دو بال داد كه همراه فرشتگان در بهشت پرواز مىكند».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج4، ص43)
امام (علیهالسلام) در اين نامه به هر قسمتى از نامه معاويه، يك فصل پاسخ داده است و اين نامه فصيحترين نامهاى است كه مرحوم سيد، از ميان نامههاى حضرت (علیهالسلام) انتخاب كرده و نكتههايى چند در آن وجود دارد كه در ذيل به آنها اشاره مىكنيم:)
«و ديگر از فضيلتهاى ايشان آن است كه در باره جعفر بن ابى طالب اشاره به آن كرده كه عبارت است از قطع شدن دستهايش در راه خدا كه پيامبر (صلیاللهعلیهوآله) او را صاحب دو بال و پرواز كننده در بهشت خواند و نيز از آن حضرت (صلیاللهعلیهوآله) نقل شده كه شعرى سرود و براى معاويه فرستاد و در آن به وجود جعفر طيار فخر و مباهات فرمود:
و عيّرها الواشون انى احبها و تلك شكاة ظاهر عنك عارها».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابن میثم، ج4، ص757 )
واژه شناسی
واژه کاوی
«طَیَران» مصدر «طار»،[6] حرکت هر بالداری در فضا را گویند.[7]
«طَیَّاره» بهمعنی هواپیما است.[8]
«طَيّار» لقب جعفرابنابیطالب شهید موته است[9] که رسول اللّه (صلیاللهعلیهوآله) میفرمایند: «رَأَيْتُ جَعْفَراً يَطِيرُ فِي الْجَنَّةِ مَعَ الْمَلَائِكَةِ»؛ وقتیکه جناب جعفر در موته در راه خدا شهید شد و دو دست یا دو پای ایشان قطع شد پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) در عالم مکاشفه دیدند که حضرت جعفر با دو بال آغشته به خون، در بهشت با ملائکه پرواز میکنند.[10]
بیست و شش مورد از ماده «جَنَح» در نهج البلاغه بهکار رفته است.[18]
نکتهها و پیامها
1- لقب بر اساس اوصاف واضح شخص، بر فرد گذاشته میشود و اینکه جناب جعفر به طیار ملقب شدند؛ شاید به این علت باشد که ایشان در دنیا همچون پرنده، سبکبال از گناه و جدای از آن بودند.(قِيلَ الطَّيَّارُ)
2- مقام و محبت جناب جعفر در پیش امیرالمومنین (علیهالسلام) تا جایی بود که وقتی امام را در هنگام خشمگینی به حق برادرشان قسم میدادند، آرام میگرفتند.[19](الطَّيَّارُ فِي الْجَنَّةِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْن)
3- سزاوار است که افراد، آشنایان و دوستان خود را با القاب زشت یاد نکنند. قرآن کریم در این مورد میفرماید: «... وَ لَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ...؛ ای کسانی که ایمان آوردید... همدیگر را با القاب زشت یاد نکنید...».[20] (لطَّيَّارُ فِي الْجَنَّةِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْن)
4- برچسب زدن توسط والدین بر روی نوجوانان بر رفتار آنان تأثیر بسزایی دارد. (قِيلَ الطَّيَّارُ فِي الْجَنَّةِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْن)
5- کاربرد القاب زشت به ديگران سبب تاثيرات بد ازجمله مشکلات روانی، مختل شدن روابط اجتماعى، ضعف اعتماد به نفس و خجالتى بودن فرد مى گردد. (قِيلَ الطَّيَّارُ فِي الْجَنَّةِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْن)
نویسنده
واحد تحقیقات مرکز تحقیقات رایانهای قائمیه اصفهان
چکیده
کتاب «احادیث تصویری حضرت فاطمه سلاماللهعلیها» اثری است که با جمعآوری احادیث معتبر از منابع شیعی، به تبیین ابعاد وجودی، فضایل، شخصیت و مقام معنوی حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها میپردازد. مؤلفان کوشیدهاند با بیانی ساده و قابل فهم و نیز بهرهگیری از تصویرگری زیبا و خطاطی هنری، ارتباط عمیقتری میان مخاطب و تعالیم اهل بیت (علیهمالسلام) برقرار سازند. متن هر حدیث ابتدا به زبان عربی و سپس با ترجمه و شرحی روان به زبان فارسی ارائه شده است تا مخاطبان مختلف، با هر سطح دانشی، بتوانند از معارف آن بهرهمند شوند.
در این کتاب، اهمیت جایگاه حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها در کلام پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) و امامان معصوم (علیهمالسلام) آشکارا بیان شده و به ویژگیهایی چون عصمت، صدّیق بودن، طهارت، عبادت خالصانه، علم فراوان و جایگاه شفاعت ایشان اشاره شده است. تأکید قابل توجهی بر اعمال عبادی حضرت فاطمه سلاماللهعلیها، از جمله نقش برجسته ایشان در احیای تسبیح و نماز، وجود دارد؛ به گونهای که امام جعفر صادق (علیهالسلام) سفارش میکنند تسبیح حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها به فرزندانمان همچون نماز آموزش داده شود و کسی که پیوسته بر این ذکر مداومت کند، به شقاوت نمیرسد. روایتهای کتاب نشان میدهد نوری که حضرت زهرا سلاماللهعلیها هنگام عبادت از خود ساطع میکرد، مانند نور ستارگان بر اهل آسمان میدرخشید و این تشبیه بر مقام معنوی والای ایشان دلالت دارد.
از دیگر موضوعات مهم کتاب، اشاره به مظلومیت و ستمهایی است که در حق حضرت زهرا سلاماللهعلیها پس از رحلت پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) روا داشته شد. این بخش از کتاب با استناد به احادیث، مخاطب را با حقیقت مظلومیت و صبر ایشان و همچنین نقش حضرت در دفاع از حق و ولایت آشنا میکند؛ به گونهای که مظلومیت حضرت فاطمه سلاماللهعلیها نهتنها حادثهای تاریخی، بلکه نشانهای روشن از حقانیت راه اهل بیت (علیهمالسلام) دانسته شده است.
در کنار جنبه معرفتی و اعتقادی، کتاب با گرافیک هنرمندانه و تصاویر خلاقانه سعی کرده است ضمن جذابیت بصری، پیام هر روایت را عمیقتر و تاثیرگذارتر به ذهن مخاطب بنشاند. تصاویر و طراحی صفحات، با اقتباس از عناصر اسلامی و تزیینات سنتی، خود در انتقال پیام معنوی روایات نقش بسزایی دارند.
در نتیجه، کتاب «احادیث تصویری حضرت فاطمه سلاماللهعلیها» منبعی موثق و ارزشمند برای آشنایی با فضائل، ابعاد معنوی و سیره حضرت زهرا سلاماللهعلیها است که هم برای عموم علاقهمندان و هم پژوهشگران علوم اسلامی مفید خواهد بود. این کتاب بر پایه محوریت حدیث و وفاداری به منابع اصلی، میکوشد تصویری جامع و الهامبخش از شخصیت آن حضرت ارائه دهد و موجب تعمیق شناخت دینی جامعه اسلامی گردد.
هشتگ
#حضرت_فاطمه_زهرا_سلام_الله_علیها #احادیث_شیعه #فضایل_حضرت_زهرا_سلام_الله_علیها #شهادت_حضرت_زهرا_سلام_الله_علیها #تسبیح_حضرت_زهرا_سلام_الله_علیها #مظلومیت_اهل_بیت_علیهم_السلام #سیره_حضرت_فاطمه_سلام_الله_علیها #مقام_معنوی #شفاعت_اهل_بیت_علیهم_السلام #زن_در_اسلام #عرفان_اسلامی #عصمت_حضرت_زهرا_سلام_الله_علیها #اهل_بیت_علیهم_السلام #ولایت #حقانیت_شیعه #تصویرگری_اسلامی
نویسنده
علی عطائی اصفهانی
چکیده
کتاب «پرتوی از زندگانی شش معصوم مدینه منوره علیهمالسلام و شهدای احد همراه سه مناظره»، به صورت مختصر اما مستند به معرفی شش معصوم بزرگوار ساکن مدینه منوره پرداخته و بخشهای مکملی درباره شهدای احد و سه مناظره دینپژوهانه ارائه میدهد. نویسنده با لحن روایی و مستند، ابتدا به شرح زندگانی و فضایل هر یک از شش معصوم علیهمالسلام یعنی پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله)، امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، حضرت زهرا (سلاماللهعلیها)، امام حسن مجتبی (علیهالسلام)، امام حسین (علیهالسلام)، و حضرت امام سجاد (علیهالسلام) میپردازد و بر جایگاه معنوی، معرفتی و تاریخی آنان تأکید میکند. به زندگی امام حسن مجتبی (علیهالسلام) با جزئیات بیشتری پرداخته شده است؛ از جمله نقش ایشان در وقایع مهم تاریخی مانند جنگهای جمل، صفین و نهروان و نیز مقابله با معاویه و صلح تاریخی که با او انجام دادند. در این بخش به عبادت، زهد، حلم و اخلاق عظیم امام حسن (علیهالسلام) اشاره شده و نمونههایی از بردباری و سعه صدر ایشان در مواجهه با افراد جاهل یا دشمنان ذکر شده و سبک برخورد کریمانه امام موجب هدایت و تغییر قلب مخالفان گزارش شده است.
در ادامه، مصائب و شهادت امام حسن مجتبی (علیهالسلام) نیز شرح داده میشود؛ از جمله توطئه معاویه و مسمومیت توسط جعده، و نیز ماجرای حمل پیکر مطهر ایشان و ممانعت دشمنان از دفن ایشان کنار قبر پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله). فضاهای احساسی و حوادث تلخی مانند تیراندازی به تابوت آن حضرت و گذشت خاندان پیامبر (علیهمالسلام) با رهبری امام حسین (علیهالسلام) نیز بازگو شده است.
نویسنده سپس به بیان مجموعهای از سخنان، اندرزها و توصیههای اخلاقی امام حسن مجتبی (علیهالسلام) میپردازد که مباحثی چون زهد در دنیا، اهمیت عزت نفس، ارزش مشورت، تعریف واقعی بخل و ریشههای سه صفت مهلک یعنی تکبر، حرص و حسد را شامل میشود و به سبک تربیتی و تعلیمی اهلبیت (علیهمالسلام) ارجاع میدهد. همچنین آداب غذا خوردن و اهمیت رعایت اخلاق اجتماعی، اخلاق خانوادگی و همسایگی، قناعت و رضایت به داده خداوند، و توصیه به دوری از محرمات از دیگر موضوعات مورد تأکید امام حسن مجتبی (علیهالسلام) است که در کتاب آورده شده است.
در قسمت دیگر کتاب، به فضیلت و اهمیت گسترش و نشر معارف اهلبیت (علیهمالسلام) و ضرورت زنده نگه داشتن یاد و سیره امامان معصوم (علیهمالسلام) تأکید شده و سخنان امام رضا (علیهالسلام) در این زمینه نقل میشود. بخشهای پایانی به معرفی مرکز تحقیقات رایانهای قائمیه اصفهان و رسالت این مرکز در گسترش منابع دینی و نشر معارف اهلبیت (علیهمالسلام) اختصاص یافته است.
در مجموع، این اثر با رویکرد روایی و آموزشی، ضمن ارائه زندگینامه فشرده و منظم شش معصوم مدینه منوره علیهمالسلام، تأملاتی اخلاقی و تربیتی را با تاکید بر مستندات تاریخی و روایی، در قالب زبانی ساده و دقیق برای عموم علاقهمندان، پژوهشگران علوم اسلامی و مخاطبان سایتهای علمی و پژوهشی فراهم کرده است.
هشتگ
#زندگانی_شش_معصوم_علیهمالسلام #امام_حسن_مجتبی_علیهالسلام #فضایل_اهل_بیت_علیهمالسلام #اخلاق_اسلامی #حلم_امام_حسن_علیهالسلام #شهادت_امام_حسن_علیهالسلام #شهدای_احد #معارف_شیعه #نصایح_امام_حسن_علیهالسلام #آداب_غذا_خوردن #مشورت_در_اسلام
نویسنده
آیتالله العظمی حاج شیخ لطفالله صافی گلپایگانی
چکیده
کتاب «با عاشورائیان»، اثری است که با رویکردی معرفتی، تاریخی و تربیتی، ابعاد مختلف قیام امام حسین (علیهالسلام) و واقعه عاشورا را بررسی میکند. نویسنده در آغاز با اشاره به عظمت و تأثیر جاودانه حادثه کربلا در مسیر تاریخ اسلام، یادآوری میکند که عاشورا فقط یک رویداد تاریخی نیست، بلکه سرچشمهای زنده برای الهامبخشی به همه آزادگان و مؤمنان در طول قرون و اعصار است. هدف امام حسین (علیهالسلام) از قیام، اصلاح امت، احیای امر به معروف و نهی از منکر، بازگرداندن جامعه به آموزههای قرآن و سنت پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) و مبارزه با فساد و انحراف بوده است.
کتاب به نقش ویژه یاران امام حسین (علیهالسلام) و ویژگیهای کمنظیر آنان همچون ایمان، وفاداری، اخلاص و ایثار میپردازد و حال و هوای شب عاشورا، آمادگی و شجاعت یاران و جانفشانی زنان و نوجوانان را با زبانی تأثیرگذار منعکس میکند. اجتماع حقجویان و شهادتطلبان در سپاه امام حسین (علیهالسلام) همراه با صفبندی سپاه باطل، معیار روشنی برای تشخیص حقیقت و مسؤولیت هر مسلمان در تمامی اعصار معرفی میشود. ماجرای عاشورا به عنوان معیار حق و باطل، به جامعه اسلامی هشدار میدهد که خطر دنیاطلبی، غفلت، بیبصیرتی و همراهی با ظلم همواره در کمین است و تنها با پیروی از آموزههای اهلبیت (علیهمالسلام) و زنده نگه داشتن یاد عاشورا میتوان از این لغزشها مصون ماند.
در بخشهای دیگر کتاب، جایگاه والای مراسم عزاداری و بزرگداشت حماسه عاشورا تبیین میشود. عزاداری بر امام حسین (علیهالسلام) عامل پویایی ایمان و بقای دین و فرصتی برای تعمیق شناخت نسلها نسبت به معارف عاشورایی معرفی شده است. نویسنده با تأکید بر نقش عالمان دینی، خطبا، مداحان و والدین در تبیین و انتقال پیام عاشورا، پاسداری از عزاداریها را رسالتی الهی و اجتماعی میداند که باعث تحکیم هویت دینی و مقاومت در برابر انحرافات میشود. همچنین، نقش الهامبخش زنان در واقعه عاشورا و روایتهای جانسوز زینب کبری (سلاماللهعلیها) و دیگر زنان شجاع کربلا مورد توجه قرار میگیرد و به اهمیت انتقال پیام عاشورا به نسلهای جدید اشاره میشود.
کتاب در فرازهایی به پیوند عاشورا با آینده امت اسلامی و حرکت بهسوی ظهور حضرت ولی عصر (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) میپردازد و عاشورا را سرچشمه بصیرت، امید و پایداری برای جامعه منتظر معرفی میکند. در نهایت نتیجه میگیرد که حفظ شعائر حسینی، ترویج فرهنگ ایثار و عدالت و پاسداشت پیام عاشورا، ضامن حیات و عزت امت اسلامی و زمینهساز اصلاح فردی و اجتماعی است. این کتاب، اثری مناسب برای تعمیق فهم عاشورا و نقش آن در حیات فرد و جامعه به شمار میرود و مخاطب را به شناخت رسالت خود در استمرار این مسیر نجاتبخش فرا میخواند.
هشتگ
#عاشورا #امام_حسین_علیهالسلام #شهادت #امر_به_معروف #نهی_از_منکر #پیام_عاشورا #عزاداری #رسالت_منتظر
ترجمهها
«و به راستی گسيخته شدن ريسمانتان و سرباز زدن از اطاعتتان و جدايی و پراکنده شدنتان چيزی است که نسبت به آن، جاهل نبودهايد،[1] اما من، گناهکار شما را بخشیدم و شمشير را از آنکه پشت کرده و گريخته بود، برداشتم[2] و هر کس را که به من رو آورده بود، پذيرفتم».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص 528)
«به راستی از گسیختگی رشتۀ پیوندتان و دشمنیتان (با من) چیزها رخ داد که از آن ناآگاه نیستید، با این همه از گناهکارتان گذشتم و شمشیر را از فراریتان برداشتم و از آنکه روی آورد عذرش را پذیرفتم».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص 389)
(بعد از اشغال مصر توسط عمروعاص، معاویه اراده کرد که بصره را نیز تصرف کند؛ لذا ابنحضرمی را فرستاد که در غیاب ابنعباس (والی بصره) آنجا را تصرف کند. امام (علیه السلام) خبر را شنید و اعین را فرستاد ولی او به شهادت رسید؛ لذا امام (علیه السلام) فردی به نام جاریه را فرستاد که با دستگیری و به هلاکت رساندن ابنحضرمی فتنه را از بین برد.)
هشدار به مردم بصره
«شما از پیمان شکنی و دشمنی آشکارتان با من (در جنگ جمل) آگاهید. با این همه، من جرم شما را بخشیدم و شمشیر را از فراریانتان برداشتم و استقبال کنندگان را پذیرفتم و از گناهشان چشم پوشیدم».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص 557)
(آنان را اميدوار ساخته كه از كردار زشتشان گذشته و از سرباز زدن، بيمشان داده است).
«و (براثر پيروى گمراهان) از پراكندگى ريسمان (شكستن عهد و پيمان) و دشمنى و مخالفتتان (كارهاى ناشايسته) بود آنچه كه از آن نادان نبوديد، پس از گناهكار شما گذشتم و شمشير از گريخته شما برداشتم و رو آورنده (بازگشت كننده) شما را پذيرفتم».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج 5، ص904)
شروح
تهديد بصريان
«اى بصريان، در گذشته ريسمان اتحاد را گسستيد و با تفرقه و اختلاف نيروها را پراكنده ساختيد يعنى عدهاى از مردم بصره طرفدار امام (عليه السلام) و بخشى عليه امام (عليه السلام) و برخى ديگر بىطرف شدند و اين چيزى نيست كه شما از آن بىاطلاع باشيد، ولى من از تبهكاران و مجرمان شما گذشتم و شمشير را از گردن فراريان شما برداشتم؛ زيرا حضرت (علیه السلام) در جنگ جمل دستور داد كسى بر روى فراريان شمشير نكشد و عذر هر يك از شما را كه براى عذرخواهى به سوى من آمد، پذيرفتم».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص56 و57)
«امام (علیه السلام) در اول اين نامه گناهان مردم بصره را به آنان خاطر نشان كرده تا اگر بخواهد آنان را مجازات كند حجت داشته باشد و اگر عفو كند جلو چشم آنان را بگيرد.
واژه «حبل» را كه به معناى ريسمان است استعاره از بيعت آنان با خود و لفظ «انتشار» را استعاره از پيمان شكنى آنها آورده است وجه استعاره نخست آن است كه بيعت مهمترين سبب جمعآورى مردم و نظم دادن به امور آنها و وسيلهاى است كه آنان را به سوى خشنودى خدا مىكشاند چنانكه ريسمان آنچه را كه به آن بسته است مرتب نگهدارى مىكند، وجه استعاره دوم واضح و روشن است.
«مَا لَمْ تَغْبَوْا عَنْهُ»
در اين جمله به منظور اتمام حجت، اشاره مىكند به اينكه آنچه انجام دادهاند از پيمان شكنى و مخالفت با آن حضرت با آگاهى و هوشيارى بوده است، و پس از آنكه گناهشان را به آنان گوشزد فرموده امورى چند در مقابل آن بر شمرده است كه حكايت از بزرگوارى وى نسبت به آنان مىكند و آن امور عبارتند از:
عفو و گذشت از گناهكارشان، برداشتن شمشير از آنان كه فرار كنند و بگريزند، پذيرفتن كسى از آنها كه به سوى او رو آورد و طلب رضايت كند».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج4، ص771)
نامه با اين عبارت شروع مىشود «وَ قَدْ كَانَ مِنِ انْتِشَارِ حَبْلِكُمْ وَ شِقَاقِكُمْ مَا لَمْ تَغْبَوْا عَنْهُ؛ همانا موضوع گسستن ريسمان طاعت و ستيز شما چيزى است كه از آن نمىتوانيد غافل باشيد».
در اين نامه، ابن ابى الحديد پس از توضيح لغات و اصطلاحات نكتهاى در باره سخنرانى مشهور زياد بن ابيه در بصره آورده است كه ترجمه آن نشان دهنده ستيز او با راه و شيوه حضرت على (عليه السلام) است.
مىگويد، زياد در آن خطبه خود گفت: «به خدا سوگند بى گناه را به گناه گنهكار و نيكوكار را در قبال فرو مايه و پدر را به گناه پسر و همسايه را به گناه همسايه فرو خواهم گرفت، مگر اينكه تسليم فرمان من شويد».
ابو بلال مرداس بن اديه كه در آن هنگام پيرى سالخورده بود برخاست و با صداى لرزان و آهسته گفت: اى امير خداوند بر خلاف آنچه تو گفتى به ما خبر داده است و بر خلاف حكم تو حكم كرده و فرموده:
«هيچ نفسى بار ديگرى را بر دوش نگيرد». زياد گفت: اى ابو بلال من آنچه را كه تو مىدانى، مىدانم ولى ما به حق خود بر شما دست نمىيابيم مگر اينكه در باطل فرو شويم فرو شدنى.
به روايت رياشى، زياد گفت: هر آينه دوست را به گناه دوست و مقيم را به گناه كوچ كننده و روى آورنده را به گناه پشت كننده و درست را به گناه نادرست خواهم گرفت تا كار چنان شود كه هر يك از شما به برادر خود بگويد: «اى سعد بگريز و خود را برهان كه سعيد هلاك شد» مگر آنكه كارتان براى من رو به راه و مستقيم شود».
(جلوه تاريخ در شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج7، صص1و2)
واژه شناسی
واژه کاوی
واژه «نَشْر» براى لباس، نامه، ابر، نعمت و سخن به كار ميرود يعنی باز نمودن، وسعتدادن،[15]پخش کردن، فاش کردن،[16]افشاندهشدن.[17]فعل ثلاثى مجرد و مزيدفيه آن يعنى «نشور- انشار» به يك معنا است. شاعر ميگويد:
طوتك خطوب دهرك بعد نشر كذاك خطوبه طيّا و نشرا
(حوادث روزگارت بعد از اندك انبساطى مانند جامهای تو را درهم پيچيد و در ميان گرفت و اين شيوه زمانه است چه در حال شادى و چه در حال سختى).[18]
«الاِنتشار» يعنى عصب چهارپا بر اثر خستگی ورم کرد[19]و «اِنتشَرتِ الإِبلُ و الغنم» یعنی شتر و گوسفند ناگهان از اطراف صاحبشان پراکنده شدند.[20]«اِنْتِشَارُ الناس» به معنای تصرف و مبادرت مردم در نيازمنديها است.[21]«اِنْتَشَرالشيءُ» یعنی آن چيز پخش شد[22]و «اِنْتَشَرَ القومُ» مردم پراکنده شدند[23]و «اِنْتَشَرَ النهارُ» روز طولانی شد و گسترش پیدا کرد[24]و عبارتی مجازی[25] است که «اِنْتَشَرَ الخبرُ[26]فِي النَّاسِ»[27] یعنی خبر در بین مردم[28]پخش و پراکنده شد.[29]
خدای متعال در قرآن حکیم میفرماید:
«فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ...؛ پس چون نماز تمام شد در زمين پراکنده شوید».[30]
«حَبْل» یعنی رگ،[32] شاهرگ دست و گردن،[33]ریسمان،[34] افسار، امان،[35] نور،[36]رسیدن،[37]وسیلۀ ارتباطی،[38] عهد و پیمان،[39] به هم پیوستن، ریگ بزرگ دراز و مکانی در بصره که بر نهر آب قرار دارد.[40]
«حَبْل» به معنای ریسمانی طولانی و محکم است که با آن چیزی را میبندند و تفاوتی نمیکند در امور مادی از آن استفاده شود یا معنوی.[41] «حَبَلَ الشيء» یعنی آن چیز را با طناب محکم بست.[42]
واژه «حبل» برای وصل کردن و پیوستن به هر چیزی که بایستی به آن رسید، به صورت استعاره به کار میرود؛ چنانکه در آیه «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً»[43] اشاره شده.[44]
در این نامه عبارت «انتشار حبلکم» یعنی عهد و پیمان خود را با من شکستید و پراکنده شدید.
از این ماده بیست و هشت مورد در نهج البلاغه آمده است.[45]
«شِقَاق» یعنی بعد از اینکه میان گروهی پیوستگی و سازگاری ایجاد شده،[48] در آن گروه، ناسازگاری، دشمنی[49] و رخنه پدید آید[50] و انسان در گروهی قرار گیرد که رفیق و همنشینش در آن سوی نیست.[51]
بیست و سه مورد از ماده «شقق» در نهج البلاغه آمده است.[52]
«غَبِيَ الشَّيءُ عَلَيهِ» یعنی موضوع بر او پوشيده شد و آن را نشناخت. «غَبِيَ عَنِ الْخَبَر» به این معنا است که از آن خبر آگاه نبود. «غَبِيَ مِنْهُ الشَّيءُ» یعنی آن چيز از او پنهان شد. «غَبِيَ الشيءُ عنهُ» به معنای توجه به آن نداشت و يا آن را ندانست، است.[58] پنج مورد از آن در نهج البلاغه آمده است.[59]
بنابراین جمله «مَا لَمْ تَغْبَوْا عَنْهُ» در نامه یعنی چیزی است که نسبت به آن جاهل و نادان نبودهاید و خبر داشتید.
نکتهها و پیامها
1. هر کس به قرآن و اهل بیت (صلوات الله) متمسک شود هرگز گمراه نخواهد شد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) میفرمایند:«أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ حَبْلَيْنِ إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِي أَحَدُهُمَا أَكْبَرُ مِنَ الْآخَرِ كِتَابُ اللَّهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ وَ عِتْرَتِي أَهْلُ بَيْتِي أَلَا وَ إِنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ».[60] (حَبْلِكُمْ)
2. در زمان رسول خدا (صلی الله علیه وآله) اگر همه مردم به علی بن ابی طالب (علیه السلام) روی میآوردند، دیگر بین مسلمانان تفرقه و جدایی نبود. (حَبْلِكُمْ)
3. جامعه، ارگانها، خانواده و موسسهها زمانی پیشرفت چشمگیری میکنند که همه اعضای آن مجموعه با همدیگر متحد و یکدل باشند. (حَبْلِكُمْ)
4. مخالفت و لجبازی خوب نیست مگر با هوای نفس که سعادت دنیا و آخرت را در پی دارد. (شِقَاقِكُمْ)
5. لازم است انسان دشمنهای خود را شناسایی کند تا بتواند با آنها مقابله کند. انواع دشمن از دیدگاه کلام وحی: (شِقَاقِكُمْ)
v شیطان
برخی از دشمنان، دشمن ایمان هستند و به ایمان و اعتقادات انسان ضربه میزنند. بزرگترین و قویترین آنها شیطان است. قرآن کریم به صراحت شیطان را دشمن بشر میداند: «إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا؛ البته شیطان دشمن شما است، پس او را دشمن بدانید».[61] در جای دیگری او را جزو دشمنان آشکار و بزرگ میداند: «إِنَّ الشَّیْطانَ کانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِینا؛ همیشه شیطان دشمن آشکاری برای انسان بوده است».[62]
v یهودیان و مشرکان
یهودیان و مشرکان از دشمنترین مردم نسبت به مؤمنان معرفی شدهاند: «لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُود وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا؛ هر آینه دشمنترین مردم نسبت به مسلمانان، یهود و مشرکان را خواهی یافت».[63] ویژگیهای مشرکان عبارت است از جهالت و گمراهی، بیمنطقی و هوچیگری و... و ویژگی خاص یهودیان عبارت است از طغیانگری، تکذیب و قتل رسولان، جنگ افروزی و شبهه افکنی.
v منافقان
منافقان گروهی هستند که در قرآن با لحن شدیدی از آنها یاد شده؛ زیرا اسلام و مسلمانان ضربههای سختی از آنها دریافت کردهاند. منافقان دارای بیماری قلبی بوده و همواره نسبت به احکام و شریعت اسلام شک و تردید دارند. قرآن میفرماید: «فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضا؛ در دلهای آنها یک نوع بیماری است، خداوند بر بیماری آنها میافزاید».[64] این افراد کسانی هستند که میگویند ایمان آوردهایم، اما دروغ میگویند و در حقیقت ایمانی به خدا و رسولش ندارند؛ از جمله ویژگیهای برجسته این دشمنان لجاجت، قلبی پرکینه، ترس، سستی در انجام عبادت، بهانه تراشی، هواپرستی، بخل، امر به بدی و نهی از نیکی، فرصت طلبی، حریم شکنی و ارتباط با دشمنان اسلام است.
v کفار
گروه دیگری از دشمنان مؤمنان، کفار هستند. آنها به عنوان مانعی در برابر حرکت توحیدی پیامبر و مسلمانان بودهاند که در قرآن حکیم به دشمنان آشکار معرفی شدهاند: «إِنَّ الْکافِرِینَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِینا».[65] ویژگی کفار عبارتند از: تکذیب آیات خدا، کور، کر و لال (کنایه از نداشتن هر نوع بصیرت)، مسخره کردن مؤمنین، یاری شیطان.
v برخی از همسران و فرزندان
برخی از همسران و فرزندان ممکن است با انسان به دشمنی بپردازند و با القای شبهه انسان را از تقرب به خدا و عمل صالح باز دارند. قرآن در اینباره میفرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِکُمْ وَ أَوْلادِکُمْ عَدُوًّا لَکُم؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید بعضی از همسران و فرزندانتان دشمنان شما هستند».[66]
6. بعضی از ابزارهای دشمنان برای گمراه کردن انسان: (شِقَاقِكُمْ)
v ایجاد تردید و سرگردانی
تردید در مؤمنان با وسوسه آغاز میشود. آنها را نسبت به باورهای خود سست میکند و راه را برای دو دلی و حیران شدن فراهم مینماید. کسی که به این درجه از باور برسد، نمیتواند مطیع فرمان الهی باشد؛ بنابراین به سوی انحراف از حق کشیده خواهد شد. پروردگار در سوره ناس میفرماید: «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ• الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاس؛ از شر وسواس خناس که در سینههای انسانها وسوسه میکند».
v ایجاد اختلاف بین مؤمنان
تفرقه از دیگر ابزارهای دشمنان است که بسیار کارآمد میباشد و باعث شکستن صفوف مستحکم مؤمنان میشود. قرآن میفرماید: «إِنَّما یُرِیدُ الشَّیْطانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ...؛ شیطان میخواهد در میان شما دشمنی ایجاد کند».[67]
v جنگ روانی
از دیگر شیوههای مخالفان جنگ روانی است. دشمنان با رفتارهایی از قبیل تحقیر مؤمنان و بزرگنمایی مخالفان، توجیه، شایعه ، تضعیف باورهای دینی، وعدههای دروغین، فریب و... یأس و نا امیدی را به مردم القاء میکند که نتیجۀ آن روی برگرداندن از اولیاء و دستورهای الهی است. به طور مثال قرآن درباره منافقان که دشمن مهم مؤمنان هستند، میفرماید: «إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُون؛ هنگامی که منافقان نزد تو آیند میگویند: ما شهادت میدهیم که به یقین تو رسول خدایی! خداوند میداند که تو رسول او هستی، ولی خداوند شهادت میدهد که منافقان دروغگو هستند».[68]
7. قرآن کریم استراتژیهایی را برای مبارزه با دشمنان ارائه نموده: (شِقَاقِكُمْ)
v تجهیز به قدرت ایمان
برای مقابله با دشمنان انسان باید به صفاتی مانند یاد خدا، ایمان، صبر، استقامت، پرهیزگاری، توکل و یقین به وعدههای الهی آراسته شود تا قدرت معنوی بالا رود و راه نفوذ دشمن بسته شود. «إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لا یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئا؛ اگر در برابر آنها استقامت و پرهیزگاری پیشه کنید، نقشههای فریبانۀ آنها به شما زیانی نمیرساند».[69]
v ممنوعیت دوستی با بیگانگان
در دین اسلام ارتباط با مشرکان و کفار برای رفع نیازهای اضطراری مشکلی ندارد، اما دوستی و تکیه کردن به آنان و گره زدن سرنوشت جامعه دینی در مسائل مهم سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و نظامی برای جوامع دینی ممنوع میباشد؛ زیرا این عمل باعث میشود تا آنان بر مؤمنان مسلط شده و بر اعتقادات آنان و فرزندانشان تأثیر منفی بگذارند. «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفَّارَ أَوْلِیاء؛ اى كسانى كه ايمان آوردهايد، كسانى را كه دين شما را به ريشخند و بازى گرفتهاند چه از كسانى كه پيش از شما به آنان كتاب داده شده و چه از كافران، دوستان خود مگيريد».[70]
v افزایش قدرت نظامی
اسلام به مؤمنین دستور میدهد برای قوی شدن در برابر دشمنان خود را تجهیز نمایند و همواره در حال آماده باش باشند: «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّة؛ در برابر دشمنان آنچه توانایی دارید از نیرو آماده سازید».[71]
8. عفو و گذشت آثار و برکات مطلوبی دارد از جمله: (فَعَفَوْتُ)
v گاهی دشمنان سرسخت را به دوستان صميمى مبدل مىسازد به خصوص زمانى كه همراه با نيكى و مقابله به ضد (يعنى خوبى در مقابل بدى) باشد.
v باعث بقای حكومتها و دوام قدرت است، زیرا از دشمنيها و مخالفتها مىكاهد و بر دوستان و طرفداران مىافزايد.
v سبب عزت و آبرو مىگردد، زیرا در نظر مردم نشانه بزرگوارى و شخصيت و دریادلی است در حالىكه انتقام جويى نشانه كوتاه فكرى و عدم تسلّط بر نفس مىباشد.
v جلو تسلسل ناهنجارىها و كينه ورزىها و خشونت و جنايت را مىگيرد.
v باعث سلامت روح و آرامش جان و در نتيجه سبب طول عمر میشود.
9. نام شمشیر حضرت علی (علیه السلام) ذوالفقار نام داشت. (رَفَعْتُ السَّيْفَ)
v در حدیثی آمده: «سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ (علیه السلام): يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَلِمَ سُمِّيَ سَيْفُهُ ذَا الْفَقَارِ فَقَالَ (علیه السلام) لِأَنَّهُ مَا ضُرِبَ بِهِ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ إِلَّا أَفْقَرَهُ مِنْ هَذِهِ الدُّنْيَا مِنْ أَهْلِهِ وَ وُلْدِهِ وَ أَفْقَرَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْجَنَّة؛ ... راوی میگوید عرض كردم یابن رسول الله چرا شمشير حضرت امیر (علیه السلام) را ذو الفقار مىنامند؟ امام باقر (علیه اسلام) فرمودند: زيرا احدى را با آن ضربت نمىزد مگر آن كه در اين دنيا او را از اهل و فرزند و در آخرت از بهشت ناامید و ممنوع مىنمود».[72]
v امام صادق (عليه السلام) فرمودند: «شمشير اميرالمؤمنين (عليه السلام) را جبرئيل از آسمان به زمین آورد و دسته آن از نقره بود. زمانى كه شمشير به زمين فرود آمد منادى از آسمان ندا سر داد: لا سيف الّا ذو الفقار و لا فتى الّا على، شمشيرى نيست مگر ذو الفقار و جوانمردى نيست مگر على (عليه السلام)».[73]
10. در پازل رفتار اجتماعی فرهنگ عذرخواهی و پذیرش آن گمشدهای است که باید در جامعه ترویج شود. (وَ قَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِكُمْ)
11. یکی از مهارتهایی که انسان باید در زندگی بیاموزد، مهارت عذرخواهی و نیز پذیرش عذر مقبول و دارای حجت و بهانه درست و راست است. به این معنا که انسان هم باید بیاموزد که چگونه عذرخواهی کند و چگونه پوزش دیگران را بپذیرد و نسبت به خطاکار گذشت، داشته باشد. (وَ قَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِكُمْ)
12. پذیرش عذر دیگری، نشانه بالندگی و رشد اخلاقی است. امام علی(علیه السلام) میفرمایند: «الْمَعْذِرَةُ بُرْهَانُ الْعَقْلِ؛ پوزش از خطا، دلیل خردمندی است».[74] (وَ قَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِكُمْ)
13. عذرخواهی باید بهنگام و به موقع باشد یعنی وقتی مخاطب ما سرحال و پرنشاط است؛ زیرا اگر در زمان و مکان خودش انجام نگیرد، تأثیری ندارد. (وَ قَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِكُمْ)
14. کسی که عذرخواهی میکند باید راستگو و با اخلاص باشد و کار اشتباه خود را تکرار نکند. (وَ قَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِكُمْ)
نویسنده
موسی صدر
چکیده
کتاب «حسین (علیهالسلام) وارث انبیا» تصویری عمیق و جامع از شخصیت امام حسین (علیهالسلام) و جایگاه او به عنوان وارث رسالت انبیا ارائه میدهد و واقعه عاشورا را فراتر از یک حادثه تاریخی صرف معرفی میکند؛ عاشورا، ترکیبی از فداکاری و عشق بینظیر، در برابر ظلم و ستمی است که همواره در طول تاریخ به شکلهای مختلف تکرار شده است. امام موسی صدر در این اثر تلاش میکند چهره حقیقی امام حسین (علیهالسلام) و پیام عاشورا را از تحریفها پاک سازد و این پیام را به زبان روز و برای مخاطبان معاصر بازگو نماید، به گونهای که درسهای عاشورا در قالبی زنده، پویا و الهامبخش باقی بماند.
یکی از محورهای اساسی کتاب، تأکید بر استمرار ستیز بین حق و باطل در طول تاریخ است؛ این نبرد از نخستین انسانها آغاز شده و همچنان ادامه دارد. امام حسین (علیهالسلام) نماینده این مقاومت و ایثار است که علیه ظلم و ستم قیام کرده است. کتاب دشمنان امام حسین (علیهالسلام) را به سه دسته تقسیم میکند: گروه اول کسانی که در زمان واقعه کربلا ایشان و یارانش را به شهادت رساندند، گروه دوم کسانی که تلاش کردند آثار و یاد امام حسین (علیهالسلام) را محو کنند یا عزاداری را منع نمایند و گروه سوم کسانی که میخواهند واقعه عاشورا را محدود به ماتم و سوگواری کنند تا پیام پویای آن را خاموش سازند. با این حال، اجتماع گسترده و همیشگی عزاداران و پیروان امام حسین (علیهالسلام) در سراسر جهان، به ویژه در عصر کنونی، نمودی پررنگ از شکست تلاشهای دشمنان و استمرار حیات واقعی پیام عاشورا است.
کتاب همچنین به مسئله انتخاب انسانی میان خیر و شر اشاره دارد و آن را یک پل دائمی و سرنوشتساز میداند که انسان در هر زمان و شرایطی با آن روبروست. برخلاف موجودات دیگر که تنها به سوی خیر گرایش دارند، انسان به دلیل اختیار، میتواند هم خیر و هم شر را انتخاب کند و این انتخابها مسیر زندگی او را رقم میزند. در این چارچوب، شهادت امام حسین (علیهالسلام) یک نمونه بارز از ایستادگی در برابر ظلم و انتخاب خیر و عدالت است که باید الگوی همه آزادیخواهان قرار گیرد.
نکتۀ مهم دیگر این است که عاشورا به هیچوجه نباید در قالب یک مراسم تاریخی صرف یا سوگواری محصور شود، بلکه باید به حرکت مستمر اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی تبدیل گردد که با گذر از زمان و مکان، به عنوان چراغ راهی برای مقابله با بیعدالتی و نفی استبداد عمل کند. نویسنده با بهرهگیری از سخنرانیها و آموزههای خود، کوشیده است این پیوند تاریخی و معنوی را به شکلی ساده و قابل فهم برای مخاطبان معاصر به تصویر بکشد تا پیام امام حسین (علیهالسلام) زنده و پویا باقی بماند و الهامبخش ادامهدهندگان راه او باشد.
در مجموع، این کتاب نه تنها به بیان روایت تاریخی عاشورا میپردازد، بلکه با رویکردی فلسفی و اجتماعی، پیام حسین علیهالسلام را گستردهتر و فراتر از یک واقعه تاریخی تبیین میکند تا این پیام در مسیر دفاع از حق، عدالت و آزادی در همه اعصار زنده نگه داشته شود و الهامبخش ملتها و ملل مختلف گردد. این اثر ارائهدهنده نگرشی کلان به نقش امام حسین (علیهالسلام) به عنوان وارث انبیا و مظهر مقاومت در برابر ظلم است که در نفس جامعه بشری و فرهنگ دینی امتداد مییابد.
هشتگ
#حسین_وارث_انبیا #عاشورا #امام_حسین_علیه_السلام #مقاومت_در_برابر_ظلم #پیام_عاشورا #نبرد_حق_و_باطل #فداکاری_و_ایثار #درس_عاشورا #انسان_و_اختیار #استمرار_قیام #زمینه_عدالت #مبارزه_با_ستم #تاریخ_مظلومیت #زیارت_امام_حسین #حرکت_زنده_عاشورا #مقاومت_اجتماعی #پیام_امام_موسی_صدر #حق_و_باطل #مبارزه_برابر_ظلم #عزارداری_جهانی
نویسنده
آیتالله سید محمدتقی مدرسی
چکیده
کتاب «هدایتگران راه نور (زندگانی باقرالعلوم امام محمدباقر (علیهالسلام)»، اثری پژوهشی و روشمند درباره زندگی، نقش و شخصیت علمی و معنوی امام محمدباقر علیهالسلام است. نویسنده با تکیه بر منابع معتبر تاریخی و روایی، به بررسی ابعاد مختلف حیات امام پنجم شیعیان پرداخته و تلاش کرده است جایگاه بیبدیل او را در عرصه هدایت فکری و دینی امت اسلامی تبیین کند.
نویسنده در آغاز با ترسیم شرایط تاریخی و اجتماعی عصر امام باقر علیهالسلام نشان میدهد که پس از شهادت امام سجاد علیهالسلام، جامعه اسلامی به واسطه فشارهای حکام بنیامیه، سرکوب جریان اهلبیت علیهمالسلام و ظهور اندیشههای منحرف، بیش از پیش نیازمند رهبری معنوی بود. در این فضا، امام محمدباقر علیهالسلام با سعه صدر، حکمت و صبر مثالزدنی، گام در راه اصلاح جامعه و هویتبخشی دوباره به فرهنگ اسلامی گذاشت. روایات و نقلهای تاریخی، خصوصاً درباره ولادت مبارک، خانواده، تربیت والدین و محیط پرورش امام باقر علیهالسلام در این بخش به خواننده کمک میکند تا تصویری روشن از شخصیت و جایگاه آن حضرت داشته باشد.
یکی از برجستهترین نقاط قوت امام باقر علیهالسلام، توسعه دانش و معارف اسلامی است. نویسنده با اشاره به شرایط علمی آن روزگار و وضعیت بحرانی ارجاع به منابع غیرمعتبر، به تبیین نقش بنیادین آن حضرت در ترویج علوم دینی، تفسیر قرآن و تربیت شاگردانی میپردازد که بعدها هرکدام نقشی حیاتی در اعتلای مکتب اهلبیت علیهمالسلام ایفا کردند. امام باقر علیهالسلام نهتنها به پرسشهای علمی و اعتقادی مردم پاسخ میداد، بلکه با سیرت و رفتار خویش اخلاق اسلامی را تجسم میبخشید. نقل مناظرات علمی حضرت با دانشمندان عصر خود نشانه روشنی از عمق و گستردگی دانش ایشان است؛ دانشی که حتی مخالفان نیز بدان اذعان داشتند.
در ادامه، شرح ساده و در عین حال عمیقی از سیره عملی و عبادی امام باقر علیهالسلام ارائه میشود. توجه ویژه حضرت به اصلاح فرد و جامعه، زهد و پارسایی، رفتار نیکو با مردم، مهربانی با نیازمندان، و پایبندی به ارزشهای اخلاقی و الهی، بخشی از آموزههایی هستند که این کتاب به شیوهای روان و قابل فهم بیان میکند. در کنار ابعاد عبادی، پاسخگویی به شبهات اعتقادی و دفاع از حریم آموزههای اصیل اسلامی جایگاه ویژهای در شخصیت امام باقر علیهالسلام دارد و نویسنده با ذکر نمونههایی روشن، این بُعد را با دقت شرح میدهد.
در بخش پایانی، کتاب به چالشهای سیاسی، تهدیدها و فشارهایی که امام علیهالسلام با آنها مواجه بود و نهایتاً شهادت جانگداز حضرت توسط حکومت وقت میپردازد. شهادت امام باقر علیهالسلام نهتنها نقطه پایان زندگی ظاهری ایشان، بلکه نشانهای از استمرار راه جهاد علمی و معنوی اهلبیت علیهمالسلام در مبارزه با ظلم و تحریف است. سرانجام با گزیدهای از سخنان و اندرزهای نورانی امام باقر علیهالسلام، کتاب پیام جاودانی ایشان به اهل ایمان را بازتاب میدهد و راه و رسم زندگی او را بهعنوان الگویی زنده برای جامعه امروز معرفی میکند.
در مجموع، این کتاب با نثری روان و درعینحال مستند، زندگی، پیام و آثار گرانقدر امام محمدباقر علیهالسلام را برای جوینده حقیقت ترسیم میکند و نشان میدهد که سیره و معارف ایشان همچنان چراغ راه هدایت برای گمگشتگان و رهپویان طریق حق است.
هشتگ
#امام_باقر_علیهالسلام #زندگانی_معصومین #معارف_اهل_بیت_علیهمالسلام #تاریخ_اسلام #نهضت_علمی_شیعه #ولایت #اخلاق_اسلامی #شهادت_امام_باقر_علیهالسلام
نویسنده
علامه محمدباقر مجلسی
چکیده
کتاب «شرح خطبه توحیدیه» درباره شرح و تفسیر خطبهای مهم و معروف از امام علی بن موسی الرضا (علیهالسلام) است که اساسِ آن تبیین توحید و مراتب معرفت خداوند متعال و صفات الهی است. این شرح، با توجه به نقلهای معتبر در میان علما و کتابهای حدیث همچون «التوحید» و «عیون اخبار الرضا» اثر شیخ صدوق، «الأمالی» شیخ مفید و شیخ طوسی، «الاحتجاج» طبرسی و برخی متون دیگر، بر روایت منقول از امام رضا (علیهالسلام) تمرکز دارد. مجلسی در این اثر، با استناد به منابع شیعی و تطبیق میان نقلهای مختلف، کوشیده تا اصالت و سند خطبه را برجسته سازد و بر اهمیت کلام امام (علیهالسلام) برای شناخت توحید از منظر اهلبیت (علیهمالسلام) تأکید ورزد.
او در مقدمه، به اعتبار روایت، مقام علمی امام رضا (علیهالسلام) و نقش ائمه (علیهمالسلام) در انتقال دقیق معارف توحیدی اشاره میکند. سپس به معرفی اجمالی شروح و تفسیرهای مهمی که پیرامون این خطبه از دانشمندان شیعه نوشته شده، میپردازد و با توضیح جایگاه شرح خود، آن را تلخیصی از مباحث بحارالانوار میداند که به زبان فارسی و برای مخاطب فهمپذیرتر نگارش یافته است. مجلسی اصل خطبه امام رضا (علیهالسلام) را نقل و سپس جملات آن را جمله به جمله شرح میکند؛ هر بند خطبه را ابتدا به فارسی برمیگرداند، سپس مبانی توحیدی، نکات تفسیری و اشارات عمیق فلسفی و کلامی نهفته در آن را شرح میدهد تا ارتباط میان معانی ظاهری و باطنی و آموزههای اهلبیت (علیهمالسلام) آشکار شود.
بخش مهمی از اثر، به تبیین معنای وحدانیت خداوند، انتزاع خداوند از هر گونه جسمانیت، جهت، مکان، زمان و سایر صفات ناقص مخلوق بازمیگردد. در این مسیر، مجلسی با دقت، زبان حدیث را با ادبیات کلامی و فلسفی شیعه آمیخته و مفاهیمی همچون "احدیت"، "صمدیت"، "کبریت احمر"، و نفی هرگونه شبیه، عدیل و ترکیب از ذات الهی را با برهان عقلی، نقلی و توحیدی تقویت میکند. همچنین مفاهیمی مانند علم، اراده، قدرت و اسماء و صفات حق تعالی و تفاوت آنها با مفاهیم انسانی، در پرتو بیان معصوم (علیهالسلام) تشریح میشود.
مجلسی ضمن وفاداری به متن، اختلاف روایات، نکتهسنجیهای محدثان و عارفان و جایگاه خطبه در ساختار معارف شیعی را منعکس میکند. او بدون ورود به حواشی غیرضروری، منظور امام رضا (علیهالسلام) را در تنزیه مطلق الهی، نفی شباهت و توهم در ذات و صفات و اشاره به مرزهای میان خدا و خلق به زبانی روشن و قابل استفاده برای پژوهشگر و دانشجو تبیین کرده است.
در پایان، به اعتبار نسخهها و منابع تحقیقاتی اشاره کوتاه شده و مجلسی این اثر را کاری مستقل اما برآمده از شروح پیشین و همسو با روش اهلبیت (علیهمالسلام) در بیان توحید، معرفی میکند؛ اثری که علاوه بر ارزش دینی و اعتقادی، نقش آموزشی و روشنگرانه بالایی برای فهم دقیق معارف توحیدی در سنت امامیه دارد.
هشتگ
#توحید_ناب #امام_رضا_علیهالسلام #شرح_مجلسی #کلام_شیعه #صفات_الهی #معرفت_خدا #یگانگی_خدا #متون_حدیثی #کلام_امامیه #بحارالانوار #تنزیه_الهی #اهل_بیت_علیهمالسلام #فلسفه_اسلامی #الهیات_شیعی
ترجمهها
«و اگر خدا مرا بر تو و بر پسر ابوسفيان، تسلط و قدرت دهد، شما دو تن را به علت کارهای زشت و گناهانی که مرتکب شدهايد به کيفر میرسانم و اگر توانايی دست يابی به شما را نيافتم و شما بعد از من باقی مانديد، پس آنچه در برابر شما پيش خواهد آمد (از رسيدگی به حساب اعمالتان در آخرت) برايتان بدتر و سختتر خواهد بود».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص556)
«اگر خداوند مرا بر تو و پسر ابوسفیان مسلط کند شما را به کیفر آنچه کردهاید خواهم رساند. و اگر از چنگم بگریزید و به حیات خود ادامه دهید آنچه در پیش رو دارید (عذاب روز قیامت) برای شما بدتر است، والسلام».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص412)
(که امام (علیهالسلام) او را به جهت سرسپردگیاش در برابر معاویه ملامت کرده و معاویه را با اوصافی که شایستۀ او است، توصیف میکند.)
«اگر خدا مرا بر تو و پسر ابوسفیان (معاویه) مسلط سازد، سزای آنچه کردید را خواهم داد. اما اگر قدرت آن را نیافتم و باقی ماندید، آنچه را که در پیش دارید (عذاب خدا) برایتان بدتر است، والسلام».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص590)
«پس (اكنون كه از حقّ رو گردانده در گمراهى افتادى) اگر خدا مرا بر تو و پسر ابى سفيان مسلّط ساخت شما را به كيفر مىرسانم، و اگر مرا ناتوان ساختيد و (بعد از من) مانديد آنچه جلو روى شما است (عذاب و كيفر الهىّ) براى شما بدتر است (چنانكه در قرآن كريم سورۀ طه، آیۀ127 مىفرمايد: «وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَ أَبْقى» يعنى عذاب و كيفر آخرت سختتر و پايندهتر است «از عذاب دنيا») و درود بر شايسته آن».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص954)
شروح
بازشناساندن عمرو عاص
«من اگر توفيق پيدا كردم از تو و معاوية بن ابى سفيان به سبب اعمال زشتتان انتقام مىگيرم و اگر نتوانستم و شما زنده مانديد و به دست من كشته نشديد، عذاب و شرّ ابدى پيشرو داريد كه بدتر از كشته شدن به دست من است، و السلام».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص141)
(ترجمۀشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص141 و 142)
«فَإِنْ [يُمَكِّنِ] يُمَكِّنِّي اللَّهُ مِنْكَ وَ مِنِ ابْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَجْزِكُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا وَ إِنْ تُعْجِزَا وَ تَبْقَيَا فَمَا أَمَامَكُمَا شَرٌّ لَكُمَا»
خدا و پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله)، امامان معصوم (علیهمالسلام) را خلیفۀ رسول الله (صلیاللهعلیهوآله) معرفی کرده بودند چرا با این حال ائمه اطهار (علیهمالسلام) بر مسند حکومت ننشستند؟[2]
این پرسش دینی و تاریخی ذهن کاوشگران را در علوم کلام و تاریخ به خود مشغول کرده است. عبارت «فَإِنْ يُمَكِّنِّي اللَّهُ» شاید پاسخی به پرسش تاریخی مطرح شده باشد.
«يُمَكِّنّ» از مصدر «تمکین» بهمعنای داشتن توانایی و ابزار انجام کاری به طور صـحیح است. [3] اهل بیت (علیهمالسلام) در هرنبردی از راه صحیح اقدام میکردند و به هیچ وجه با حیله بر دشمنان خدا غالب نمیشدند. مولا علی (علیهالسلام) میفرمایند: «وَ اَللَّهِ مَا مُعَاوِيَةُ بِأَدْهَى مِنِّي وَ لَكِنَّهُ يَغْدِرُ وَ يَفْجُرُ وَ لَوْ لاَ كَرَاهِيَةُ اَلْغَدْرِ كُنْتُ مِنْ أَدْهَى اَلنَّاسِ وَ لَكِنْ كُلُّ غُدَرَةٍ فُجَرَةٌ وَ كُلُّ فُجَرَةٍ كُفَرَةٌ وَ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ يُعْرَفُ بِهِ يَوْمَ اَلْقِيَامَةِ...؛ سوگند به خدا! معاویه از من سیاستمدارتر نیست، امّا معاویه حیلهگر و جنایتکار است، اگر نیرنگ ناپسند نبود من زیرکترین افراد بودم، ولی هر نیرنگی گناه، و هر گناهی نوعی کفر و انکار است، روز رستاخیز در دست هر حیلهگری پرچمی است که با آن شناخته میشود...».[4]
در جنگ صفین لشکریان امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در یک قدمی خیمهگاه معاویه بودند که با حیلهگری عمروعاص، ماجرای قرآن به نیزه کردن و جریان حکمیت اتفاق افتاد و در نتیجه حضرت (علیهالسلام) پیروز نشدند.
ابن ابی الحدید مینویسید: به گمان من اگر حضرت علی [علیهالسلام] بر ایشان مسلط میشد از روی بردباری و بزرگواری ایشان را به قتل نمیرساند بلکه به دلیل فسادهایشان ایشان را حبس میکرد.[5] شکی نیست که اگر امام (علیهالسلام) بر آنان مسلط میشدند از حق شخصی خویش میگذشتند و آنان را میبخشیدند.[6]
واژه شناسی
واژه کاوی
«تمکین» در برابر تعذّر و غیر ممکن بودن بهکار میرود.[14] «مَكَّنْتُهُ من الشيء» یعنی من به شخصی نسبت به چیزی قدرت دادم و او بر آن توانمند شد.[15]
خدای متعال میفرماید:
«وَ كَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ؛ و همانطور به يوسف در سرزمين مصر تمكّن و قدرت داديم».[16]
تفاوت «تمکین» و «اقدار»:
«تمکین» بهمعنای داشتن توانایی و ابزار انجام دادن کار به طور صـحیح است اما «اقدار» بهمعنای قدرت دادن و در مقابل عجز است؛ مثلاً ممکن است کسی قادر بر نوشتن باشد ولی به دلیل عدم وجود ابزار، امکان نوشتن نداشته نباشد. [17]
«إِنْ يُمَكِّنِّي اللَّهُ مِنْ...» یعنی اگر خدا مرا بر شما دو نفر قدرتمند سازد و امکانات چیرگی بر شما را به من بدهد مجازاتتان میکنم.
نکتهها و پیامها
۱_ امام معصوم (علیهالسلام) خواستار اجرای حق است. (أَجْزِكُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا)
2_ اعمال ناروای معاویه و عمروعاص آن ها را مستوجب کیفر کرد. (أَجْزِكُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا)
3_ در آیات مختلف قرآن به این مسئله اشاره شده است که عذاب الهی آخرت با سختیهای دنیا قابل مقایسه نیست. خدای متعای میفرماید: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذَا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللَّهِ؛ و از ميان مردم كسانىاند كه مىگويند: «به خدا ايمان آوردهايم» و چون در [راه] خدا آزار كشند، آزمايش مردم را مانند عذاب خدا قرار مىدهند». (فَمَا أَمَامَكُمَا شَرٌّ لَكُمَا)
نویسنده
آیت الله سید محمد حسینی شیرازی
چکیده
کتاب «نحن والإمام امیرالمؤمنین (علیهالسلام)» با نگاهی ژرف و تحلیلی به جایگاه وجودی و نقش محوری امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در حیات مسلمین میپردازد و بر اهمیت بنیادین معرفت، محبت و تبعیت از آن حضرت تأکید دارد. نویسنده بیان میکند که معرفت به امام و رابطه حقیقی با او، نقطه کانونی هدایت و عامل اصلی حفظ دین واقعی است و بدون این ارتباط و تبعیت، انسان به کمال و سعادت واقعی نمیرسد. در این مسیر، به سخنان پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) و روایات اهل بیت (علیهمالسلام) استناد شده و روشن میشود که امامت و ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نه تنها امتداد رسالت نبوی، بلکه بُعدی اساسی از حقیقت اسلام است.
کتاب به ویژگیهای منحصر به فرد امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میپردازد؛ مانند علم الهی، عدالت مطلق، ایثار، تقوا، شجاعت و زهد، و بیان میکند که جامعه اسلامی برای رشد و سعادت، نیازمند الگوگیری از رفتار، اندیشه و سیره آن حضرت است. همچنین نویسنده با تأملی در سرگذشت مسلمانان و تاریخ صدر اسلام، تبیین میکند که بسیاری از انحرافها و مشکلات در جهان اسلام ناشی از دوری از ولایت و آموزههای علوی است؛ از این رو بازگشت به محور ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و التزام عملی به ارزشهای او ضروریترین عامل نجات و رستگاری امت اسلامی شمرده میشود.
در بخش پایانی، کتاب با تأکید بر نیاز جامعه بشری معاصر به پیامها و تعالیم امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و با دعوت به تدبر در معارف، اخلاق و آثار آن حضرت، راه سعادت حقیقی را در پیروی از ولایت و معرفت عمیق نسبت به او میداند و بر این باور است که تنها در پرتو این ولایت است که امت اسلامی میتواند به وحدت، امنیت و رشد مطلوب برسد.
این اثر با زبانی صریح و بیپیرایه، خواننده را به تأملی دوباره در حقیقت ولایت و پیامدهای آن در زندگی فردی و اجتماعی فرا میخواند و معرفت، محبت و اقتدا به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را راز تعالی انسان و جامعه اسلامی معرفی میکند.
هشتگ
#ولایت_امیرالمؤمنین_علیهالسلام #معرفت_علوی #اسلام_حقیقی #پیروی_از_اهلبیت_علیهمالسلام #عدالت_علوی #رهبری_الهی #وحدت_اسلامی #سیره_امیرالمؤمنین_علیهالسلام #نجات_جامعه_اسلامی #پیام_نهجالبلاغه
نویسنده
ملا مهدی نراقی
چکیده
کتاب «شهاب ثاقب» تلاشی علمی و مستدل برای اثبات حقانیت امامت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و دفاع از جایگاه والای ایشان در دین اسلام است. نویسنده کتاب با نگاهی عمیق به آیات، روایات و شواهد تاریخی، به بررسی ریشهها و ادلّه امامت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و ضرورت وجود چنین رهبری در امت اسلامی میپردازد. وی با تاکید بر این که خدای متعال هدایت بشر را بدون پیشوای معصوم نخواسته و همواره اهلبیت (علیهمالسلام) را به عنوان راهنمایان حق برگزیده است، جایگاه بارز امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را در ساختار دینی و اجتماعی اسلام بهخوبی تبیین میکند.
در ساختار کتاب، ابتدا دغدغههای نویسنده برای رفع شبهات رایج اهل سنت درباره امامت و رهبری جامعه روشن میشود. در ادامه، نراقی به بررسی مقوله امامت از دو منظر عقلی و نقلی میپردازد و اثبات میکند که امامت تنها با وجود نصّ الهی و بهرهمندی از ویژگیهایی چون علم، عصمت، شجاعت، تقوا و عدالت به کمال میرسد؛ و این ویژگیها بهطور بینظیر در وجود امیرالمؤمنین (علیهالسلام) جلوهگر است. استناد به سخنان پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) مانند حدیث غدیر، منزلت و سایر شواهد تاریخی، بنیان خطرناکی برای انکار امامت فراهم نمیکند، بلکه بر حقانیت امامت ایشان افزوده و حتی نگاه منصفانه برخی علمای اهل سنت را نیز تایید میکند.
اثر حاضر با پاسخگویی به ایرادات متکلمان مخالف، مخاطب را گام به گام با شیوه استدلالی خود آشنا میسازد و از خلال بحثهای دقیق، سعی در زدودن ابهامات رایج درباره مفاهیم وصایت، خلافت و ولایت دارد. از نظر ملا مهدی نراقی، امامت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) تنها یک منصب ظاهری نیست، بلکه ساحت علمی، اخلاقی و روحی اسلام را تضمین میکند و راه هدایت را برای هر نسل روشن نگه میدارد.
در نهایت، کتاب با بهرهمندی از زبان ساده، استدلال منسجم و نگاهی روشمند به میراث روایی و تاریخی شیعه و اهل سنت، تصویری روشن از منزلت منحصر به فرد امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و ضرورت تبعیت از خاندان نبوت (علیهمالسلام) ارائه میدهد و با تبیین مقام عصمت، علم و شجاعت آن حضرت، پیامآور پیروی از راه هدایت در برابر طوفانهای گمراهی است.
هشتگ
#امامت_امیرالمؤمنین_علیهالسلام #فضائل_اهل_بیت_علیهمالسلام #اثبات_ولایت #پاسخ_به_شبهات #عصمت_و_عدالت #نص_الهی #روایات_اهل_بیت_علیهمالسلام #ضرورت_پیروی_از_امام
نویسنده
عباسعلی پرهیزکار
واژه شناسی
واژه کاوی
وادار نمودن نفس به انجام (واجبات) و بازداشتن (محرمات) که عقل و شرع نهی میكند، «صبر» مینامند.[6]
«صبر» سبب توفيق دو چيز میشود: 1) توجه به خدا و استمداد از درگاه حق 2) استقامت و ثُبات در كار.[7]
«صبر» بر حسب اختلاف موقعیت، اسامی متفاوتی دارد:
· براى مصيبت، واژه «صبر» بهكار مىرود.
· خوددارى از سخنگفتن «كتمان» ناميده مىشود.
· برای جنگ «شجاعت و پايدارى» ناميده مىشود.
· اگر در كارى ملال آور و دلتنگ كننده باشد «دریادلی» بهکار میرود.[8]
تفاوت «صبر» و «حلم»:
«صبر» به این معنا است که انسان در رویارویی با امور ناخوشایند، نفس خود را نگهدارد و بیتابی نکند؛ اما «حلم» به معناي ملایمت و مهلت دادن به کسی است که مستحق عذاب باشد؛ اما خدا با توجه به داشتنِ قدرت به فردِ طغیانگر مهلت میدهد.
«صبر» در مورد خدا جایز نیست، زیرا ضرري به حضرتش نمیرسد؛ اما «حلم» کاربرد دارد و صفتی براي مدح و تعظیم است.[9]
تفاوت «صبر» و «احتمال»:
«صبر» یعنی شخص در برابر ناملایمات روزگار به صورت زبانی و عملی، نفس خود را نگه دارد؛ اما «احتمال» درخصوص امري بهکار میرود که فرد خشم خود را فرو ببرد. [10]
«یقین» یعنی ثابت و واضح شدن[13] امری که محقق میشود.[14]
علمی که پایدار و با اطمینان، همچنین همراه با آرامشِ نفس[15]، فكر و فهم بعد از اثبات حكم باشد، «يقين» مینامند.[16]
اعتقادی که مطابق خودِ امر و شک و نابودی در آن غیر ممکن باشد «یقین» مینامند که نقیض گمان، جهلِ مرکب (اصطلاحی در اصول) و تقلید است.[17]
اهل حقیقت «یقین» را با قوة ایمان و با چشم بصیرت میبینند نه با برهان.[18]
«یقین» نتیجة بندگی[19] و همچنین از نتايج و صفات علم است كه از معرفت و درايت و ... بالاتر است؛[20]بنابراین هر يقينی علم است ولى هرعلمی، يقين نيست.[21]
مراتب «یقین»؛ علمالیقین،[22]عینالیقین[23] و حقالیقین است[24] که بالاترین مرتبه، حقالیقین است.[25]
«يقين» مخالف تردید و «علم» مخالف جهل است.[26]
تفاوت «یقین» و «علم»:
«یقین» یعنی انسان به واسطه علمی که به دست آورده، نفسش آرام و سینهاش شاد شود؛ به همین دلیل علمِ خدا یقین نامیده نمیشود، اما؛ «علم» یعنی انسان از راه قابل اطمینان، به حقیقت علم برسد.
کسی که بعد از حیرت و شک به امری علم پیدا کند، «موقِن» مینامند.
از جمله تمایزات «یقین» و «علم» آن است که هرگاه شخص نسبت به امری اعتقاد داشته باشد، «یقین» او در هر مرحله که شکها از بین میرود، فزونی مییابد؛ ولی اگر نسبت به امری «علم» داشته باشد، دیگر اضافه شدن علم معنایی ندارد.[27]
دیگر معانی «عدل»؛ اعتدال،[30] امر پسندیده،[31] پايدارى، كيفر، امر ميانه، پیمانه و قصد در كارها است.[32]
تفاوت «عدلِ مطلق» و «عدالت در شریعت»:
در آیۀ «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ»،[33]«عدالت» بهمعنای همسان عمل کردن است؛ چه در پاداش و چه در تلافی کردن؛ اگر کار خیر و نیک باشد، عدالت در برابر آن خیر، نیکی است؛ و اگر کار شر و بدی باشد، عدالت، همان شر و بدی است و «احسان» یعنی در برابر خير و نيكى، پاداشى بيشتر از آن داده شود و در برابر شرّ و بدى كمتر از آن تلافى كنند؛[34] بنابراين احسان بخشايشى افزونتر و برتر از عدالت است.[35]
عدل دو گونه است:
· عدل در حكم «وَ إِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ..؛[36] اگر در میان مردم داورى كردید، به عدالت حكم كنید».
· عدل در سخن «وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا..؛[37] اگر سخن گفتيد، عادلانه گویید».[38]
تفاوت «عَدل» و «قِسط»:
«قِسط» همان عدلی است که آشکار و روشن باشد؛ از همینرو پیمانه و ترازو را قسط مینامند؛ زیرا «عدل» را به تصویر میکشد؛ اما خود «عَدل» مفهومی و غیر آشکار است.[39]
تفاوت «عَدل» و «انصاف»:
«انصاف» بهمعنای مساوات است، یعنی دادن یا گرفتن نصف هر چیز؛ ولی «عَدل» معناي وسیعتري دارد، چنانچه اگر دستِ سارق قطع شود، گویند عَدل جاري شده است.[40]
«جَهد» یعنی شخصی که برای رسیدن به هدف از هر گونه تلاشی دریغ نمیکند.[42]
جنگ را «جِهاد» گویند؛ زیرا که تلاش، توأم با رنج است[43] و شخص تمام نیروی خود را در گفتار یا عمل برای جنگ با کافران بهکار میگیرد.[44]
«جهاد» بر سه گونه است:
· براى دفع دشمنِ آشكار.
· جهاد با شيطان و اهريمن.
· مجاهده با نفس.[45]
واژه شناسی
واژه کاوی
بالا بودن حسب انسان را شرف میگویند[6]
«شرف» یعنی بزرگی، بزرگواری، «اشرف» یعنی گرانمایه، «اشراف» جمع «شرف» و «شریف» یعنی بزرگی، جایگاه بلند، بزرگوار.[7]
تفاوت «عز» و «شرف»:
«عز» یعنی امتناع نمودن اما «شرف» یعنی مکان بالا، یا کسی که بالا منصب است[8]
«شَرَفَ» هر چیزی که بر دیگری برتر باشد.[9]
1. در معنى بىنيازى مطلق و فقط براى خداى تعالى است.
2. كم نيازى و احتياجات كم و اندك.
3. متفاوت بودن مردم در توانگری. [10]
«غنی» یعنی كفايت از مال،[11] بىنيازى. از ميان معانى اين كلمه فقط اين دو معنى در قرآن به كار رفته است.[12]
«غَنِيَ» یعنی مال و دارایى او زياد شد. [13]
«هُوَ غَنِيُ عَنْهُ» یعنی از او بىنياز است. [14]«غَنِيّ» جمع أَغْنِيَاء یعنی کسی که مال بسياردارد.[15]
تفاوت «غنی»، «جده»، «یسار»:
«جده» فقط به معنی زیادی مال، «غنی» بعنی بی نیازی از مال و نیازمندی های دیگر، «یسار» یعنی مقدارمالی که انسان برای زندگی، هزینه میکند.[16]
«مُنَى» جمع « مُنْيَة» یعنی آرزوها.[18]
تفاوت «تمنی» و «شهوت»:
«تمنی» لذتی دست نیافتنی است؛ ولی «شهوت» لذتی است که انسان با حواس خود درک میکند. [19]
تفاوت «تمنی» و «اراده»:
آرزویی دست نیافتنی در گذشته را «تمنی» میگویند؛ اما «اراده» یعنی خواستهای درآینده، مثلا اینکه آرزو میکند که ایکاش آفریده نشده بودم یا دیروز فلان عمل را انجام نداده بودم.[20]
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی
اميرالمؤمنین (علیهالسلام)میفرمایند: أَشْرَفُ الْغِنَى تَرْكُ الْمُنَى گرانمایهترین ثروت، ترک کردن آرزوها میباشد.
هرگاه آرزوهای دور ودرازاز فکر انسان پاک شود، انسان به بى نیازى پرارزشى دست مى یابد.
آرزوهاى دور و دراز دور از منطق عقل و شرع است. اينگونه آرزوها، غنا و بى نيازى را از انسان سلب مىكند، زيرا از يك سو چون همه آنها به وسيله خود انسان دست نيافتنى است او را وادار به متوسل شدن به اين و آن مى كند و بايد در مقابل هر انسانى خواه با ارزش باشد يا بى ارزش، دست نیاز دراز كند، اين با غنا و بى نيازى هرگز سازگار نيست. از سوى ديگر براى رسيدن به چنين آرزوهايى بايد در مصرف كردن ثروت خود بخل ورزد و همه آن را ذخيره كند و عملاً زندگى فقيرانهاى داشته باشد. از سوى سوم چنين كسى آرامش روح و فكر خود را بايد براى رسيدن به اين آرزوها ازدست میدهد.
واژه شناسی
واژه کاوی
به توانایی تشخیص خوب از بد، و صحیح از فاسد در امور مادی و معنوی[5]؛ و همچنین قدرتی که انسان را از سخن، یا کار ناپسند[6] بازمیدارد، «عقل» گفته میشود. [7]
تفصیلی:
به نیرو[8]یا نور معنوی[9] که سسب درک حقایق[10]و آموختن علومِ مهم[11]و پذیرش دانش مفید[12]میشود را «عقل» میگویند.[13] از لوازم آن امساک و تدبر و حسن فهم و ادراک و منزجر شدن و... میدانند.[14]
«عقل البعیر» به معنای بستن پای شتر است تا او را از حرکت بازدارد؛[15]«عقل» نیز نیرویی است که «عاقل» را از افتادن در پرتگاه بازمیدارد.[16]
«عاقل» یعنی فرد هوشیاری[17]که زبان خود از کلام نگه میدارد[18]و با شناخت نیازهای خود، زندگی را بر اساس عدالت و حق و دوری از تمایلات خود [19]پایهگذاری میکند.[20]
«عقل» با مشتقات آن به طور گستره در نهج البلاغه آمده است.[21]
مقصود از «لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ» این است كه خردمند زبانش را رها نمىكند.[22]
تفاوت «عقل» و «ذهن»:
«عقل» قدرت بازدارنده از سخن یا کار ناپسند میباشد[23] اما «ذهن» به معنای فهمیدن، حفظ کردن چیزی و یاد گرفتن است.[24]
تفاوت بین «عقل» و «أرب»:
«عقل» به معنای قدرتی است که شخص را از عمل ناپسند بازمیدارد و «ارب» به معنای وفور «عقل» است. [25]
«احمق» کسی است که با داشتن علم به زشتی چیزی، آن را انجام میدهد.[28]
«حمق» در قرآن مجید بهکار نرفته و در کلمات قصار اشاره شده است.[29]
تفاوت «حمق» و «جهل»:
«حمق» به معنای کم عقلی و «جهل» به معنای نادانی است.[30]
واژه شناسی
واژه کاوی
«عفو» بر ترک امری دلالت میکند[11] و به صرف نظر کردن[12] از مال یا حق نیز گفته میشود.[13] همانگونه که «عفا يعفو» یعنی انسان حقش را رها کرده و از آن بگذرد.[14][15] این واژه مخالف کیفر است.[16]
خدای متعال میفرماید: «فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ؛ عفو كنيد و گذشت كنيد، تا خدا فرمانش را بياورد.»[17]
تفاوت «عفو» و «غفران»:
«غفران» به معنای پوشاندن گناه و جلوگیری از رسوایی است[18] که سبب از بین رفتن عقوبت و ایجاد شایستگی برای دریافت ثواب است. بنابراین «غفران» تنها شایسته مؤمنی است که مستحق ثواب باشد.[19] «عفو» به معنای محو عقاب و استحقاق عذاب است.[20] «عفو»، سبب از بین رفتن ملامت و سرزنش میشود؛ اما موجب دریافت ثواب نیست.[21] به عبارت دیگر، «عفو» صرفا جنبه اِسقاطی(یعنی از بین رفتن عقوبت) دارد ولی «غفران» علاوه بر آن، جنبه اثباتی نیز دارد، یعنی موجب دریافت ثواب است.[22] به همین دلیل واژه «غفران» صرفا در مورد خدای متعال بهکار میرود؛ مثل: «غَفَرَ اللهُ لَک» و به جز موارد نادری در مورد غیر خدا به کار نرفته است؛ به طور مثال: «غَفَرَزیدٌ لَک» صحیح نیست.[23] واژه «عفو» در مورد افعال بندگان نیز قابل استفاده است؛ مثلا خدای متعال میفرماید: «فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ؛ پس هر كس كه از جانب برادر خود عفو گردد.»[24] «عفو» با حرف اضافه «عن» یعنی «عفوت عنه» و «غفر» با حرف اضافه «ل» یعنی «غفرت له» در جمله بهکار میرود.[25]
به نظر میرسد «عفو» در اینجا به معنای بخشودن و گذشتن از فردی باشد.
واژه شناسی
واژه کاوی
نکته و پیام ها
· بخشش، با تمرین مداوم به دست میآید.
· گذشت، نشانۀ عزت نفس زیاد است.
· بخشیدن، قبل از درخواست دیگران از بزرگترین بزرگواریها است.
· در بخشیدن باید شتافت، زیرا همیشه فرصتهای طلایی به دست نمیآید.
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص665)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص479)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص689)
«از دست رفتن حاجت و نياز آسانتر است از خواستن آن از ناكس (زيرا از دست رفتن آن مستلزم اندوهى است ولى درخواست از ناكس روا بشود يا نشود موجب شرمندگى است)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1115)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص371و372)
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص461و462)
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص285)
در مسیر پرپیچ و خم زندگی، انسان همواره خواستههای مختلفی دارد. این نیازها تنها محدود به مسائل مادی نیستند، بلکه ابعاد معنوی، علمی، عاطفی و غیره را در بر میگیرند. از آن جایی که تواناییها و امکانات هر فردی محدود است، به ناچار برای تحقق برخی از این آرزوها و رفع موانع، دست یاری به سوی دیگران دراز میکند تا از همراهی و همکاری آنان بهره جوید. به عنوان مثال دانشجویی که برای انجام یک پروژه علمی نیاز به راهنمایی دارد با همکاری دوستانش یا راهنمایی استاد خود پروژۀ خود را انجام میدهد.
«حاجت» شامل هرگونه نیاز مادی، معنوی، عاطفی، علمی، مشورتی و حمایتی است که انسان در مسیر زندگی خود با آن مواجه میگردد. وقتی فردی از هر کسی بدون شناخت از او حاجتی داشته باشد، با افرادی مواجه میشود که به جای کمک او را آزار دهد یا به او کمک نکنند. به همین دلیل باید پیش از طلب حاجت، طرف مقابل به خوبی بشناسد و به قابل اعتماد بودن او اطمینان حاصل کند.
به چند علت انسان نباید از هر کسی طلب حاجت کند:
1. محدودیت قدرت: هر کسی قادر به برآورده کردن نیازهای دیگران نیست. توانایی افراد محدود است و ممکن است منابع، دانش یا قدرت کافی برای کمک را نداشته باشند. در نتیجه، پس از دریافت درخواست، ممکن است از ناتوانی خود در انجام آن ناراحت میشوند.
2. وابستگی: تکیه بیش از حد به دیگران برای رفع نیازها، منجر به وابستگی میشود و استقلال و توانایی فرد را در حل مسائل را کاهش دهد.
3. ناامید شدن در حل قضیه پیش آمده: انتظار کمک از افرادی که نمیتوانند یا تمایلی به کمک ندارند، منجر به ناامیدی میشود.
4. استفادۀ نادرست: برخی از افراد ممکن است در ازای کمک، از موقعیت او سوء استفاده کنند. آنها ممکن است با ظاهری خیرخواهانه، در باطن به دنبال منافع شخصی خود باشند.
5. عزت نفس: مراجعه مجدد به دیگران برای رفع نیازها به عزت نفس شخص آسیب میزند و احساس ضعف را در او تشدید میکند.
6. ارزش کار و تلاش: هر شخصی با تکیه کردن بر تواناییهای خود، موفقیت و رضایت بیشتری را خواهد داشت.
بنابراین انسان باید به کسی متوسل شود که او را تحقیر نکند و دست رد به سینۀ او نزند چقدر خوب است انسان ابتدا از خدا حاجت خود را بخواهد؛ همچنین توسل به امامان با این اصل منافات ندارد، زیرا آنان حجت الهی بر بندگان هستند. طلب حاجت از امامان معصوم به هیچ وجه باعث ناراحتی آنان نمیشود؛ بلکه این درخواست، بیانگر نیاز انسان به آنها است. امامان مظهر رحمت الهی و واسطه فیض خدای متعال بر مخلوقات هستند.
واژه شناسی
واژه کاوی
«حاجت» به معنای نياز شديدى است كه لازم است در مورد آن چارهجویى شود[8] همچنين «حاجت» به معنای كار سخت و دشواری است كه در آن اهتمام لازم باشد.[9] اين واژه بر مبالغه دلالت میکند.[10]
«حَاج» و «اِحتاجَ» یعنی شخصی نيازمند شد[11] و «احْتَاجَ الرَّجُلُ إِلى كذا» يعنی شخصی به چيزی گرايش پيدا کرد.[12]
«حَاجَة إلى الشّيء» به معنی نياز به چيزى همراه علاقه به آن چيز است.[13]
«حاجات»، «حوائج» و «حِوَج» جمع واژه «حاجَت» است.[14]
تفاوت «حاجت» و «فقر»:
«حاجَت» به معنای کوتاهی از رسيدن به خواسته مورد نظر[15] و نقصان است؛ برای مثال اگر میگویند فردی به عقل محتاج است منظور آن است که عقل وی ناقص است اما «فقر» خلاف بینيازی است.[16] برخی «حاجَت» را اعم از «فقر» میدانند.[17]
تفاوت «طلب» و «دعوت»:
«طلب» به معنای تلاش برای جستجوی چیزی با هدف دستیابی به آن، خواه در امور مادی یا معنوی، در آیندهای نزدیک یا دوراست اما «دعوت» پیشتر توضیح داده شده که به معنای طلب چیزی است اما نه برای تصاحب و دستیافتن به آن، بلکه صرفاً برای توجه و گرایش به سوی آن میباشد.[19]
تفاوت «طلب» و «سؤال»:
«سؤال» فقط به صورت کلامی است ولی «طلب» معنای گستردهتری دارد و میتواند درخواست به همراه کوشش و یا موارد دیگر باشد.[20]
نکتهها و پیامها
1. توسل به امامان به این معنا نیست که آنان مستقل در عمل هستند؛ بلکه از خدای متعال میخواهیم از طریق آنان حاجت ما را برآورده سازد. این امر در آموزههای دینی و قرآن نیز تایید شده است و هیچ تضادی با توکل به خدا ندارد.
2. در صورت ضرورت طلب کمک از دیگران، باید با دقت و شناخت کامل به سراغ افرادی برویم که دارای صلاحیت، دلسوزی، توانایی و تعهد اخلاقی لازم برای برآورده ساختن حاجت ما باشند.
نویسنده
علیاصغر رضوانی
چکیده
کتاب دشمنی ابن تیمیه با اهلبیت (علیهمالسلام) اثری پژوهشی از علیاصغر رضوانی است که به نقد و بررسی دیدگاههای تقطیعی و چالشبرانگیز احمد بن عبدالحلیم معروف به ابن تیمیه (بنیانگذار فکری وهابیت) در قبال فضایل و جایگاه خاندان پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) میپردازد. نویسنده در این کتاب با تکیه بر منابع اصیل اهلسنت، تناقضات رفتاری و علمی ابن تیمیه و تلاشهای او برای تضعیف روایات مرتبط با مناقب اهلبیت (علیهالسلام) را واکاوی کرده است.
شرح حال و مبانی فکری ابن تیمیه
کتاب با مروری بر زندگی ابن تیمیه آغاز میشود؛ وی در قرن هفتم و هشتم هجری در حرّان متولد شد و در دمشق وفات یافت. رضوانی خاطرنشان میکند که ابن تیمیه به دلیل ابراز عقاید خاص و صدور فتاوای شاذ، بارها توسط علمای عصر خود مورد اعتراض قرار گرفت و چندین نوبت به زندان افتاد. فتاوای او درباره تحریم زیارت قبور انبیا، نفی شفاعت و نسبت دادن جسمیت به خدای متعال، از جمله مواردی بود که باعث شد بسیاری از دانشمندان معاصرش او را به انحراف متهم کنند.
روششناسی متناقض در مواجهه با احادیث
یکی از مهمترین بخشهای کتاب به بررسی تناقضات روششناسی ابن تیمیه اختصاص دارد. نویسنده استدلال میکند که ابن تیمیه هرگاه با روایتی روبرو میشد که با پیشفرضهای او سازگار نبود، حتی اگر آن روایت در معتبرترین کتب اهلسنت (مانند صحیح بخاری یا سنن ترمذی) آمده بود، به جای پذیرش، آن را ضعیف یا جعلی قلمداد میکرد. او در مواردی که شیعه به روایات مسند احمد یا مستدرک حاکم استناد میکند، اعتبار این کتب را زیر سؤال میبرد، در حالی که در جای دیگر برای اثبات نظرات خود به همان منابع استناد میجوید.
شبههافکنی در آیات و فضایل اهلبیت (علیهالسلام)
رضوانی در فصلی گسترده، به پاسخگویی به شبهات ابن تیمیه درباره آیات نازل شده در شأن اهلبیت (علیهالسلام) میپردازد. ابن تیمیه تلاش میکند شأن نزول آیاتی همچون آیه مباهله، آیه تطهیر، آیه ولایت و آیه مودت را از اهلبیت (علیهالسلام) منصرف کند. نویسنده با ذکر پاسخهای نقضی و حلی، ثابت میکند که تلاشهای ابن تیمیه برای خروج این آیات از شأن پنجتن آلعبا، نوعی اجتهاد در مقابل نص و برخلاف اجماع مفسران بزرگ است.
تضعیف مغرضانه روایات نبوی
کتاب به بررسی احادیث مشهوری همچون حدیث ثقلین، حدیث غدیر، حدیث منزلت، حدیث سدّ الابواب و حدیث مدینة العلم میپردازد که ابن تیمیه آنها را جعلی یا ضعیف خوانده است. نویسنده با ارائه اسناد معتبر از محدثان بزرگ اهلسنت همچون ذهبی، ابن حجر و حاکم نیشابوری، صحت این روایات را اثبات کرده و نشان میدهد که حتی دانشمندان متأخر سلفی مانند ناصرالدین البانی نیز بر شتابزدگی ابن تیمیه در تضعیف این احادیث تأکید کردهاند.
دفاع از دشمنان اهلبیت (علیهالسلام)
بخش پایانی کتاب به رویکرد حمایتی ابن تیمیه از دشمنان اهلبیت (علیهالسلام) اشاره دارد. رضوانی بیان میکند که ابن تیمیه نهتنها فضایل امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را انکار میکند، بلکه به شکلی عجیب از شخصیتهایی مانند یزید بن معادیه دفاع کرده و مدعی میشود که یزید به قتل امام حسین (علیهالسلام) راضی نبوده است. او همچنین از خوارج و حتی ابنملجم قاتل امیرالمؤمنین (علیهالسلام) با تعابیر مثبت یاد کرده یا جنایات آنها را توجیه میکند، در حالی که همواره به تنقیص جایگاه حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) و امام علی (علیهالسلام) میپردازد.
جمعبندی نهایی
علیاصغر رضوانی در کتاب دشمنی ابن تیمیه با اهلبیت (علیهمالسلام)، تصویری مستند از ریشههای نصب و عداوت در اندیشههای ابن تیمیه ارائه میدهد. نویسنده بر این باور است که نقد دیدگاههای او نهتنها یک ضرورت مذهبی برای پیروان تشیع، بلکه وظیفهای علمی برای صیانت از تاریخ و سنت اصیل نبوی در برابر تحریفات فکری وهابیت است .
مطالعه این اثر برای پژوهشگران حوزه کلام، تاریخ اسلام و نقد وهابیت بسیار راهگشا است، زیرا با تکیه بر منابع مورد قبول مخالفان، به واکاوی دقیق یکی از تأثیرگذارترین چهرههای فکری قرون متأخر میپردازد .
هشتگ
#ابن_تیمیه #اهل_بیت #دشمنی_ابن_تیمیه_با_اهل_بیت #علی_اصغر_رضوانی #وهابیت #سلفی_گری #نقد_وهابیت #شبهات_اعتقادی #فضایل_اهل_بیت #تاریخ_اسلام #حدیث_ثقلین #حدیث_غدیر #آیه_تطهیر #آیه_مباهله #حدیث_منزلت #واقعه_حره #نواصب #منهاج_السنه #رد_شمس #سد_الابواب #آیه_مودت #آیه_ولایت #تضعیف_احادیث #کلام_اسلامی #پژوهش_دینی #کتاب_خوانی #معرفی_کتاب #اسلام #شیعه #تشیع #امام_علی #فاطمه_زهرا #امام_حسین #دانش_دینی #مطالعه #حقانیت_شیعه #دفاع_از_مقدسات #نقد_ابن_تیمیه #اهل_بیت_علیهم_السلام #وهابیت_شناسی #حقایق_تاریخی #پاسخ_به_شبهه #امیرالمؤمنین #امام_حسنی_ام #کربلا #یزید #بقیع #سلفی #نقد_سلفیه #اسناد_اهل_سنت #شبهات_وهابیت #پژوهش_تاریخی #ابن_تیمیه_کیست #فضایل_امیرالمؤمنین #حدیث_نبوی #اهل_بیت_در_قرآن #نقد_افکار_ابن_تیمیه #علی_اصغر_رضوانی #پاسخ_به_شبهات_منهاج_السنه #وهابیت_و_اهل_بیت #تضعیف_مغرضانه_احادیث #دشمنی_با_خاندان_پیامبر #سلفی_گری_و_وهابیت #تحلیل_عقاید_ابن_تیمیه
نویسنده
علامه سید مرتضی حسینی فیروزآبادی
چکیده
معرفی کوتاه کتاب
کتاب فضائل الخمسة من الصحاح الستّة، مجموعهای جامع و مستند از احادیث نبوی در بیان مناقب و ویژگیهای پنج تن آل عبا (علیهمالسلام) است. نویسنده در این اثر تلاش کرده است تا با تکیه بر معتبرترین منابع روایی اهل سنت، تصویری دقیق و بدون خدشه از جایگاه والای پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله)، امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، حضرت فاطمه (علیهالسلام)، امام حسن (علیهالسلام) و امام حسین (علیهالسلام) ارائه دهد.
جایگاه و فضایل پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله)
بخش نخست کتاب به بررسی شخصیت، خلقت و ویژگیهای منحصربهفرد پیامبر اسلام (صلاللهعلیهوآله) اختصاص دارد. روایات متعددی از منابع اهل سنت نقل شده است که برتری نسب، طهارت مولد و تقدم خلقت نوری ایشان بر حضرت آدم (علیهالسلام) را اثبات میکند. نویسنده با استناد به صحاح ستّه، اوصاف ظاهری، نامهای مبارک و معجزات مشهود آن حضرت مانند شقالقمر و تکثیر طعام و آب را برمیشمارد. همچنین بر خاتمیت و سروری ایشان بر تمامی پیامبران و فرستادگان الهی تأکید ویژهای شده است .
امامت و ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیهالسلام)
نویسنده بخش گستردهای از اثر خود را به فضایل بیکران امیرالمؤمنین (علیهالسلام) اختصاص داده و به تبیین نصوص دال بر امامت و ولایت ایشان پرداخته است. در این میان، احادیث کلیدی و سرنوشتسازی همچون حدیث غدیر، حدیث منزلت، حدیث ثقلین و حدیث سفینه از منابع معتبر اهل سنت استخراج و تحلیل شدهاند. کتاب با دقت روایی بالایی، نسبت میان امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و حق را تبیین کرده و بر ضرورت اطاعت از ایشان بهعنوان جانشین برحق پیامبر (صلاللهعلیهوآله) پای میفشارد .
ویژگیهای اخلاقی و علمی امیرالمؤمنین (علیهالسلام)
در مجلدات دیگر، ابعاد مختلف شخصیت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) از منظر زهد، علم، شجاعت و ایثار بررسی شده است. روایات نشان میدهند که ایشان نهتنها در میدان نبرد بیهمتا بود، بلکه در قضاوت، دانش الهی و دستگیری از مستمندان نیز الگوی کامل انسانیت به شمار میرفت. فیروزآبادی همچنین به رابطه عاطفی و معنوی عمیق میان پیامبر (صلاللهعلیهوآله) و امیرالمؤمنین (علیهالسلام) پرداخته و احادیثی را نقل میکند که نگاه کردن به چهره امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و یاد ایشان را عبادت میداند .
مقام والای حضرت فاطمه زهرا (سلاماللهعلیها)
کتاب به تبیین جایگاه قدسی حضرت فاطمه (علیهالسلام) بهعنوان سرور زنان دو عالم پرداخته است. از خلقت نوری و انعقاد نطفه ایشان از میوههای بهشتی گرفته تا ماجرای ازدواج با شکوهشان با امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، همگی با استناد به منابع عامه ذکر شدهاند. نویسنده بر این نکته تأکید میکند که رضایت و غضب حضرت زهرا (علیهالسلام) مستقیم با رضایت و غضب الهی و نبوی گره خورده است .
سیدان جوانان اهل بهشت؛ امام حسن و امام حسین (علیهماالسلام)
در بخشهای پایانی، مناقب دو سبط پیامبر (صلاللهعلیهوآله) مورد توجه قرار گرفته است. احادیثی که بر محبوبیت بینظیر این دو امام نزد رسول خدا (صلاللهعلیهوآله) دلالت دارند و تصریح بر این موضوع که آنها سرور جوانان بهشت هستند، از ارکان این بخش کتاب است. نویسنده نشان میدهد که محبت به این دو بزرگوار، بخشی جداییناپذیر از ایمان اسلامی است که در معتبرترین کتابهای روایی اهل سنت بر آن تأکید شده است .
جمعبندی نهایی
کتاب فضائل الخمسة من الصحاح الستّة، یک دائرةالمعارف روایی ارزشمند است که با بیانی روشمند، وحدت نظر منابع اصیل اسلامی در مورد جایگاه رفیع اهلبیت (علیهمالسلام) را به نمایش میگذارد. نویسنده با پرهیز از اطاله کلام و تمرکز بر روایات متقن، حجتی قوی برای پژوهشگرانی فراهم آورده است که به دنبال کشف حقیقت در میان متون کهن روایی هستند .
این اثر فراتر از یک گردآوری ساده، در واقع ترسیمگر خط سیر کمال انسانی در بستر خاندان وحی است. مطالعه این کتاب نهتنها بر دانش تاریخی و روایی خواننده میافزاید، بلکه پیوند معنوی میان مسلمانان و پیشوایان دینی را بر پایه منابع مورد اتفاق آحاد مسلمین مستحکمتر میسازد.
هشتگ
#فضائل_الخمسة #اهل_بیت #پنج_تن_آل_عبا #حدیث_نبوی #مناقب #خاندان_وحی #سیره_معصومین #صحاح_سته #نصوص_امامت #ولایت_امیرالمؤمنین #حدیث_ثقلین #حدیث_غدیر #حدیث_منزلت #حدیث_سفینه #تطبیق_روایات #کتب_معتبر_اهل_سنت #خلافت_بلافصل #عصمت #علم_الحدیث #اسلام #شیعه #سنی #کتاب_مذهبی #تاریخ_اسلام #روایت #پنج_تن #مذهب_حق #نور_هدایت #فضایل_اهل_بیت #دفاع_از_ولایت #سیره_نبوی #دانشنامه_حدیث #فضائل_الخمسة_من_الصحاح_الستة #کتاب_فضائل_الخمسة #احادیث_اهل_بیت_در_منابع_اهل_سنت #امامت_علی_در_صحاح_سته #مناقب_امیرالمؤمنین #فضایل_حضرت_زهرا #سند_حقانیت_شیعه #نصوص_خلافت