- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
بخشی از نامه ديگری است که اميرالمؤمنين (علیهالسلام) به زياد بن ابيه نوشته است:
«آيا تو اميد داری که خداوند، پاداش مردمان فروتن را به تو عطا کند در حالی که تو در نزد او از مردمان متکبر
و گردنکش بوده باشی؟ و آيا تو، در حالی که در ناز و نعمت غوطهوری و آن را از ضعيفان و بيوه زنان دريغ
میداری، طمع میورزی که خداوند، ثواب صدقه دهندگان را بر تو واجب دارد؟»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص512)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
بخشی از نامه آن حضرت (علیهالسلام) باز هم به زیاد:
«آیا امید داری خداوند تو را که نزد او از متکبران باشی پاداش فروتنان دهد؟! و با در نعمت غوطه میخوری و
آن را از ناتوانان و بیوه زنان دریغ میداری پاداش صدقه دهندگان را برایت بنهد؟»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص377)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرام پور)
نامه دیگر امام (علیهالسلام) به زیاد بن ابیه که به تجملگرایی روی آورده بود:
(وقتی به حضرت (علیهالسلام) خبر رسید که «زیاد» مرتکب کارهای خلاف میشود؛ از جمله اینکه بر سفرههای
رنگین حاضر میشود و با افراد، متکبرانه رفتار میکند. امام (علیهالسلام) در این نامه او را از اسراف، تکبر و
دنیاپرستی برحذر داشت و یاد آخرت را به او متذکر شد.)
«آیا انتظار داری خدا پاداش فروتنان را به تو دهد درحالی که نزد خدا از متکبران باشی؟ آیا میخواهی ثواب
اهل نفاق را به دست آری درحالی که در ناز و نعمت سرکشی و مستمندان و بیوه زنان را از خود برخوردار
نکنی و ثواب صدقه دهندگان را ببری؟»
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص539)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) است نيز به زياد بن ابيه:
(كه در آن، او را به اقتصاد، ميانهروى، تواضع و فروتنى امر مىفرمايد.)
«آيا اميدوارى كه خدا پاداش فروتنان (كه به دنيا و كالاى آن دل نبسته و به دستور او رفتار میكنند) را به تو
بدهد و حال آنكه تو نزد او از گردنكشان (كه دل به دنيا بسته و خلاف دستور او را انجام مىدهند) هستى و آيا
آزمندى كه پاداش صدقه دهندگان (كه از بينوايان دست مىگيرند بدون بزرگى و خودنمایى) را براى تو واجب و
لازم گرداند در حالی كه تو در عيش و خوشگذرانى غلطيده، ناتوان و بيچاره و بيوه زن و درويش را از آن بهره
نمىدهى».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص872)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
نيز از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) به زياد بن ابيه:
توصيههاى اخلاقى به كارگزاران
«آيا اميدوارى كه خدا پاداش متواضعان را كه به دستورات او متواضعانه عمل نمودند به تو بدهد، در حالىكه نزد
او از متكبران و گردنكشان هستى كه به فرمان او عمل نمىكنند. به عبارت ديگر يعنى كسى كه مال را به خلاف
فرمان الهى هزينه كند، در شمار متكبران خواهد بود؛ زيرا در آن صورت عملى انجام داده كه بر فرمانناپذيرى و
كبرورزى و لجاجت او دلالت دارد.
ديگر اينكه با وجود غرقه بودنت در نعمت و لذت و شهوت و محروم نگاه داشتن ضعيفان و بيوهزنان فقير و
بىسرپرست از نعمت خداوند، توقع دارى خداوند پاداش صدقهدهندگان به تو عنايت كند؟»
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، صص549 و 550)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
نامه ديگر حضرت (علیهالسلام) كه به زياد بن ابيه مرقوم فرموده است:
«امام (علیهالسلام) پس از چهار دستور فوق، زياد را مورد خطاب قرار داده و به طريق استفهام انكارى از او
مىپرسد كه چگونه از خداوند اميد به پاداش اهل تواضع دارد و حال آن كه او، از متكبران است. اين سؤال
انكارى اشاره به آن است كه اجر و پاداش در مقابل انجام دادن عمل نيك و اتصاف به آن، نصيب انسان مىشود،
نه در انجام دادن كارهاى خلاف و ضد فضيلت، پس براى نايل شدن به ثواب و پاداش اهل تواضع، تخلّق به آن
صفت ارزشمند لازم است و آن هم حاصل نمىشود مگر پس از فرود آمدن از قلههاى بلند تكبر و خودخواهى
و همچنين با استفهام انكارى ديگر از او پرسيده است كه با چه دليل طمع ثواب صدقه دهندگان را دارد، با اين
كه پيوسته در طلب جمع مال و خوشگذرانى است و حق ضعفا و يتيمان و بيوه زنان را از آن منع مىكند و اين
استفهام انكارى به منظور از بين بردن طمع او در ثواب نيكوكاران و مؤديان حقوق مستحقان مىباشد؛ زيرا
پاداش هر عمل نيكى از لوازم خود آن عمل و به اندازه آن است».
(ترجمهی شرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، صص690 و 691)
- تَرْجُو
- اَنْ يُعْطِيَ
- تَطْمَعُ
- مُتَمَرِّغٌ فِی النَّعيمِ
غوطهور در ناز و نعمت.
[4] - تَمْنَعُ
- الارْمَلَة
- تَرْجُو (رجو)
یکی از معانی «رجو» یا «رجی» آرزو،
[7] اهتمام و توجه كردن است.
[8]
«رَجَاء» نقیض «یأس»
[9] و به معنای امیدواری
[10] و انتظار است؛
[11] انسان به سبب دلیلی که از قبل، پیش آمده
است گمان
[12] و انتظار داشته باشد از چیزی سود ببرد
[13] و به چیزی که در آن شادمانی است دست یابد؛
[14] گمانی
که با شک همراه باشد.
[15]
«خوف» و «رجاء» در کنار یکدیگر هستند؛ زیرا هنگامی که انسان به چیزی امیدوار است در همانحال
میترسد که به آرزوی خویش نرسد.
[16]
«أرْجاء» جمع واژه «رَجا» است.
[17]
تفاوت «رجاء» و «طمع»:
هنگامی که انسان به امری ارزشمند امید داشته باشد در زبان عرب از این امید و انتظار او که با دلیل است به
«رَجاء» تعبیر میشود؛ اما واژه «طمع» هنگامی به کار برده میشود که انسان بدون دلیل به امری امید ببندد؛ از
این رو «طمع» ناپسند شمرده میشود ولی «رجاء» ناپسند نیست.
[18]
تفاوت «رَجاء» و «أمل»:
«ابن جنی»، لغت شناس معروف، «أمل» و «رجاء» را به یک معنا میداند؛ اما دیگر لغت شناسان میان این دو
واژه تفاوت قائلاند:
1. «مَنَاوِي» گفته است: «أَمَل» این است که شخصی انتظار داشته باشد چیزی را به دست آورد و غالباً این واژه
در مواردی استفاده میشود که انسان دستیابی به مراد خویش را بعید بشمارد؛ بنابراین کسی که قصد سفر به منطقه
دوری میکند نمیگوید: «أَملْتُ؛ آرزو کردم».
2. «حَرَّانی» یا «حَرَّالی» گفته است: «رَجاء» به این معنا است که انسان به سبب دلیلی که از قبل، پیش آمده
است انتظار داشته باشد از چیزی سود ببرد.
3. «راغب» گفته است: گاهی انسان گمان دارد به چیزی برسد که او را شاد میکند، به این گمان که اقتضای
رسیدن به شادمانی دارد «رَجاء» گفته میشود.
4. لغت شناس دیگری گفته است: شخص امیدوار گاهی میترسد به آرزوی خویش نرسد، به آن امیدی که او از
رسیدن به خیر در قلبش دارد «أمل» گفته میشود.
[19]
تفاوت «رجاء» و «تمنّی»:
«رَجاء» طمع در چیزی است که به دست آوردن آن ممکن باشد بر خلاف واژه «تَمَنّی» که در موارد ممکن و
ناممکن کاربرد دارد.
[20]
تفاوت «ترجّی» و «انتظار»:
«ترجّی» یعنی انسان تنها انتظار داشته باشد به امر خیری دستیابد، انتظاری که با تردید همراه باشد؛ اما «انتظار»
یعنی انسان، چیزی را که مقدور است اتفاق بیفتد درخواست کند.
[21] - مُتَمَرِّغ (مرغ)
«مَرْغ» به معنای روغن فراوان به بدن مالیدن است.
[22]
واژه «مَرْغ» به معنای روان شدن یا به جریان انداختن چیزی
[23] و آمد و شد آبی اندک بر روی زمین است.
[24]
«تَمَرَّغ» به معنای غلطیدن چهارپا در خاک است.
[25]
«فلانٌ يَتَمَرَّغُ فِي النَّعِيمِ» مجازاً به معنای این است که شخصی در نعمتها غوطهور است
[26] و در فراخ زندگى قرار دارد.
[27]
«تَمَرَّغَ الرَّجُلُ» یعنی مردی خود را آراست
[28] و در معنای مجازی به کسی که خودش را با روغن و آرایش
نمودن زیبا میکند «مُتَمَرِّغ» گفته میشود.
[29]
واژه «مُتَمَرِّغ» در این جمله کنایه از فراوانی ثروت و نعمت است.
[30] این واژه فقط یکبار در نهج البلاغه آمده
است.
[31]
نکتهها و پیامها
1_ فروتنان با اینکه شاید در ظاهر عمل خاصی انجام نداده باشند، اما در پیشگاه خدا مقام والایی دارند و با
همین فروتنی در قلب پاداش بسیاری دریافت میکنند. (اَنْ يُعْطِيَكَ اللّهُ اَجْرَ الْمُتَواضِعينَ)
2_ بسیاری از اوقات انسانها با اینکه برای رسیدن به آرزویی تلاش نکردند، انتظار دارند به آن دستیابند!
(اَتَرْجُو... وَ تَطْمَعُ...)
3_ گاهی انسان در مقابل مردم تظاهر به فروتنی میکند درحالی که احساس خودبزرگ بینی دارد. چنین
شخصی به دلیل تواضع ظاهری خویش ممکن است انتظار داشته باشد که پاداش الهی را دریافت کند؛ اما گاهی
انسان بدون اینکه حتی به ظاهر کار نیکی انجام داده باشد دارد که به پاداش دستیابد؛ این امیدواری ناپسند
شمرده میشود. (اَتَرْجُو... وَ تَطْمَعُ...)
4_ در زبان عرب واژه «تَمَرَّغ» در مورد چهارپایی که در خاک میغلطد بهکار برده میشود، در معنای مجازی
این واژه در مورد کسی که در نعمتها غوطهور است نیز استفاده میشود. کسی که دوست دارد به تنهایی هر چه
بیشتر از زیباییهای دنیا بهره ببرد و آن را از دیگر انسانها دریغ میکند به چهارپایی میماند که دشت و صحرا
را برای چریدن تنها حق خویش میبیند. (وَ اَنْتَ مُتَمَرِّغٌ فِى النَّعيمِ تَمْنَعُهُ الضَّعيفَ وَ الارْمَلَةَ)
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1_ بسیاری از اختلافاتی که در میان مردم به وجود میآید به دلیل توقعات بیجا است. (اَتَرْجُو... وَ تَطْمَعُ...)
2_ همه کسانی که از لحاظ مالی ناتوان هستند به کمک و رسیدگی نیازمند هستند؛ اما بانوان بیوه به طور خاص
به رسیدگی احتیاج دارند. امروزه در جهان بانوان بیوه به هزینهای بر دوش دولتها تبدیل شدهاند که اندیشمندان
در چگونگی سر و سامان دادن زندگی آنان سرگردان ماندهاند. دین اسلام برای نیازمندان از بیت المال حقی قرار
داده است. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در نامه 53 به مالک اشتر میفرمایند:
«اللَّهَ اللَّهَ فِي الطَّبَقَةِ السُّفْلَى مِنَ الَّذِينَ لَا حِيلَةَ لَهُمْ مِنَ الْمَسَاكِينِ وَ الْمُحْتَاجِينَ وَ أَهْلِ الْبُؤْسَى وَ الزَّمْنَى فَإِنَّ فِي هَذِهِ
الطَّبَقَةِ قَانِعاً وَ مُعْتَرّاً وَ احْفَظِ لِلَّهِ مَا اسْتَحْفَظَكَ مِنْ حَقِّهِ فِيهِمْ وَ اجْعَلْ لَهُمْ قِسْماً مِنْ بَيْتِ مَالِكِ وَ قِسْماً مِنْ غَلَّاتِ
صَوَافِي الْإِسْلَامِ فِي كُلِّ بَلَدٍ فَإِنَّ لِلْأَقْصَى مِنْهُمْ مِثْلَ الَّذِي لِلْأَدْنَى وَ كُلٌّ قَدِ اسْتُرْعِيتَ حَقَّهُ وَ لَا يَشْغَلَنَّكَ عَنْهُمْ بَطَرٌ
فَإِنَّكَ لَا تُعْذَرُ بِتَضْيِيعِكَ التَّافِهَ لِإِحْكَامِكَ الْكَثِيرَ الْمُهِم؛ سپس خدا را خدا را در خصوص طبقات پايين و محروم
جامعه، كه هيچ چاره اى ندارند، [و عبارتند] از زمين گيران، نيازمندان، گرفتاران، دردمندان. همانا در اين طبقه
محروم گروهى خويشتن دارى كرده، و گروهى به گدايى دست نياز بر مىدارند، پس براى خدا پاسدار حقّى
باش كه خداوند براى اين طبقه معيّن فرموده است: بخشى از بيت المال، و بخشى از غلّههاى زمينهاى غنيمتى
اسلام را در هر شهرى به طبقات پايين اختصاص ده؛ زيرا براى دورترين مسلمانان همانند نزديكترين آنان
سهمى مساوى وجود دارد و تو مسئول رعايت آن مى باشى. مبادا سر مستى حكومت تو را از رسيدگى به آنان
باز دارد، كه هرگز انجام كارهاى فراوان و مهم عذرى براى ترك مسئوليّتهاى كوچكتر نخواهد بود».[32]
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
از جمله وصيتی است از اميرالمؤمنين (علیهالسلام) که آن را، پس از بازگشت از جنگ صفين درباره آنچه در مورد اموال وی بايد عمل شود نوشته است:
«همانا سهم دو پسر فاطمه (يعنی حسن و حسين(علیهماالسلام)) از صدقات علی (علیهالسلام)، همچون سهم فرزندان علی (علیهالسلام) (از غير فاطمه (سلاماللهعلیها) است) و جز اين نيست که به راستی من، پرداختن به اين وصيت را از اين روی به دو پسر فاطمه (سلاماللهعلیها) واگذار کردم که بدين وسيله خشنودی خدا و نزديک شدن به رسول خدا (صلیعلیهوآله) و گرامی داشتن حرمت آن حضرت (صلیعلیهوآله) و بزرگداشت خويشاوندی وی را طلب کرده باشم».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص379)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
وصیت آن حضرت (علیهالسلام) که باید درباره اموالش عمل شود این وصیت را پس از بازگشت از صفین نوشت:
«فرزندان فاطمه (سلاماللهعلیها) از صدقهی علی (علیهالسلام) همانند دیگر فرزندان علی (علیهالسلام) بهره دارند. و من اقدام به این امر را برای جلب خشنودی خدا و تقرب به رسول خدا (صلیعلیهوآله) و به پاس احترام حرمت او و گرامیداشت خویشاوندی با آن بزرگوار به فرزندان فاطمه (سلاماللهعلیها) واگذاردم».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص379)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرام پور)
پس از بازگشت از صفین، این نامه را نوشته است:
(این نامه در حقیقت وقفنامهای است که درآن متولی وقف، امام حسن و سپس امام حسین (علیهماالسلام) هستند. نیز در مورد مصارف موقوفه و نحوه اداره نخلستانها، سخن میگوید و در پایان، در مورد کنیزان خویش توصیه میکند).
(وصیت امام (علیهالسلام) در مورد اموال و موقوفاتش)
«دو پسر فاطمه (سلاماللهعلیها) از این اموال همان مقدار سهم دارند که سایر پسران علی (علیهالسلام) (از غیر فاطمه (سلاماللهعلیها)) خواهند داشت.
من سرپرستی اموالم را به پسران فاطمه (سلاماللهعلیها) واگذاردم، برای خشنودی خدا و تقرب به رسول الله (صلیعلیهوآله) و بزرگداشت و حرمت او و احترام خویشاوندی پیامبر (صلیالله علیهوآله)».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص542)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از وصيتهاى آن حضرت (عليهالسلام) است كه چگونه در داراییهايش رفتار شود و آن را پس از بازگشت از (جنگ) صفين نوشته است:
«و براى دو پسر فاطمه (سلاماللهعلیها) (حسن و حسين (عليهماالسلام)) از بخشش على (عليهالسلام) آن مىباشد كه براى سایر پسران علي (عليهالسلام) است. (از دارایى من به همان مقدار كه به ديگر برادران مىدهند بردارند) و اينكه تصدى اين كار را به دو پسر فاطمه (سلاماللهعلیها) دادم براى به دست آوردن خوشنودى خدا و تقرّب به پيامبر اكرم (صلیعلیهوآله) و بهپاس احترام او و شرافت خويشاوندى با آن حضرت (صلیالله علیهوآله) است».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص878)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از وصاياى آن حضرت (عليهالسلام) درباره اموال خود پس از بازگشت از صفّين:
(وجه انتخاب آن دو)
«و براى فرزندان فاطمه (عليهاالسلام) (حسنين (عليهماالسلام)) از صدقه (موقوفه) على (عليهالسلام) درست به همان اندازه است كه براى ساير فرزندان على (عليهالسلام) از ديگر همسرانش مقرّر شده و همگى در استفاده يكسانند، ولى علت آنكه توليت اين موقوفه را به فرزندان فاطمه (عليهاالسلام) اختصاص دادم آن است كه قصدِ جذب ثواب الهى و دستيابى به تقرّبِ به رسول خدا (صلىاللهعليهوآله) را داشتم؛ چون اين دو فرزندان پيامبر (صلىاللهعليهوآله) و محبوبترين فرزندانم نزد خدا هستند، و بدين ترتيب، حرمت آن حضرت را پاس داشتهام و خويشاوندى آن حضرت (صلىاللهعليهوآله) با اين دو (حسنين (عليهماالسلام)) را گرامى دانستهام».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص15)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
وصيت آن حضرت (علیهالسلام) كه با اموال او چه كنند و آن را پس از بازگشت از صفين مرقوم فرموده است:
«على (علیهالسلام) تصريح فرموده است كه براى اين دو پسرش هم سهم آنان از منافع صدقات همچون فرزندان ديگر محفوظ است. اين سخن را از اين جهت فرموده است كه ممكن است كسى گمان كند آن دو چون سرپرست و ناظر مصرف منافع آن صدقات هستند، از اينكه سهمى چون ديگر فرزندان داشته باشند محروم هستند و بايد منافع آن بين ديگر فرزندانى كه سرپرستى صدقات را بر عهده ندارند تقسيم شود.
سپس درباره علت اعطاى سرپرستى صدقات به اين دو فرموده است كه به سبب شرافتى كه آن دو از لحاظ نسبت به رسول خدا (صلىاللهعليهوآله) دارند اين كار را انجام دادهام و خواستهام با قرار دادن اين سرپرستى براى دو نوه پيامبر (صلىاللهعليهوآله) به رسول خدا (صلىاللهعليهوآله) تقرب جويم و در اين سخن رمز و اعتراضى نهفته است نسبت به كسانى كه فرماندهى حكومت را از خاندان پيامبر (صلىاللهعليهوآله) در ربودند آن هم با وجود داشتن كسى كه براى حكومت شايسته بوده است، يعنى سزاوارتر و لايقتر براى مسلمانان اين بوده است كه پس از رسول خدا (صلىاللهعليهوآله) به منظور تقرب به پيامبر (صلىاللهعليهوآله) و گرامى داشتن حرمت و اطاعت او احترام به منزلت آن حضرت (صلىاللهعليهوآله)، حكومت را براى افراد خاندان پيامبر (صلىاللهعليهوآله) بگذارند و اجازه ندهند كه وارثان رسول خدا (صلىاللهعليهوآله) رعيت باشند و اشخاص دور و كسانى كه از شجره و ريشه پيامبر (صلىاللهعليهوآله) نيستند بر آنان حاكم باشند. مگر نمىبينى اگر سلطان و حاكم مسلمانان از خاندان پيامبر (صلىاللهعليهوآله) باشد هيبت و حرمت رسالت و نبوت در سينههاى مردم بزرگتر و بيشتر است و در صورتى كه سلطان اعظم مسلمانان از صاحب شريعت داراى نسب دورى باشد در سينههاى مردم چنان هيبت و جلالى نسبت به مقام پيامبرى احساس نمىشود».
(جلوه تاريخ درشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج6، ص 342)
- ابْتِغَاءَ
- تَشْرِيف
- وُصْلَة
- ابْتِغَاءَ (بغی)
«بَغْی» بهمعنی خواستن
[4] همراه با تجاوز و حدشکنی است
[5] و گاه در مقدار (کمیت) بهکار میرود و گاه در وصف و کیفیت.
[6]
«بَغْی» دو گونه است:
1. پسندیده؛ که شخص از عدل به احسان و از امور واجب به انجام نوافل و مستحبات تجاوز میکند.
2. ناپسند و ناروا؛ که شخص از حق به باطل و شک و شبهه میرود.
[7]
«ابْتِغَاء» به معنی آرزو داشتن
[8] و تلاش و كوشش برای رسیدن به آرزو است و اگر این آرزو نيك و شايسته باشد تلاش و كوشش برای رسیدن بهآن قابل ستايش و پسنديده است.
[9]
نکتهها و پیامها
1. هرچقدر انسان احترام و ارزش بیشتری برای خاندان پیامبر (صلىاللهعليهوآله) قائل شود در حقیقت خدا و رسولش (صلىاللهعليهوآله) را محترم شمرده است (وَ إِنِّي إِنَّمَا جَعَلْتُ الْقِيَامَ بِذَلِكَ إِلَى ابْنَيْ فَاطِمَةَ (سلاماللهعلیها) ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَ قُرْبَةً إِلَى رَسُولِ اللَّهِ (صلیعلیهوآله) وَ تَكْرِيماً لِحُرْمَتِهِ وَ تَشْرِيفاً لِوُصْلَتِهِ).
2. قال النبي (صلیالله علیهوآله): «كل حسب و نسب منقطع يوم القيامة إلا حسبي و نسبي؛ هر حسب و نسبى در روز قيامت منقطع است، جز حسب و نسب من».[10]
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«سينه خردمند، مخزن اسرار اوست (راز خود به هيچکس نمىسپارد) گشادهرويى، ريسمان و رابطه دوستى است، بردبارى و تحمل در برابر ديگران ، به منزله قبرى است که عيبها را مىپوشاند (يا به روايتى ديگر در اين معنى) آشتى و ترک ستيزهجويى، پوشش و پرده عيبها است، هرکس از خود راضى باشد و خودخواهى را پيشه سازد، ناراضيان از او و خشم گيرندگان بر او، بسيار مىگردند».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص654)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«سینهی عاقل صندوقچه ی اسرار اوست. خوشرویی دام دوستی است. بردباری گور عیب هاست.صلح جویی سرپوش عیب هاست هر که از خود راضی باشد دشمنانش فراوان شوند».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص469)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
ارزش رازداری:
«سینه ی خردمند، صندوق راز اوست، و خوشرویی، کمند دوست یابی و بردباری، مدفن عیب هاست. مسالمت با مردم سرپوش عیب ها و از خود راضی بودن دشمن سازاست».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص674)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
«سينه خردمند مخزن راز او است (خردمند بيگانه را از راز خود آگاه نمىسازد) و گشاده روئى و خوش خوئى دام دوستى است (با خوشخويى و گشاده روئى مىتوان دلهاى مردم را بدست آورد) و تحمّل و بردبارى از سختيها پوشنده بديها است (چون شخص در برابر سختيها بردبار بود مردم از او خوشنود بوده از عيوب و بديهايش چشم مىپوشند، يا آنكه بواسطه خوددارى عيوب او آشكار نگشته نادانيهايش فاش نشود.»
سيّد رضىّ «عليه الرّحمة» مىفرمايد: و روايت شده است كه آن حضرت (عليه السّلام) در تعبير اين مطلب نيز فرموده است: «صلح و آشتى پنهان كردن عيبها است». (اگر بجاى زد و خورد بين دو كس صلح و آشتى برقرار گردد مردم به بديهاى آنان آگاه نشوند. و در بعضى از نسخ نهج البلاغه چنين ضبط شده: «المسالمة خباء العيوب يعنى صلح و آشتىخرگاه و رو پوش عيبها است»، زيرا دو كس در زد و خورد عيوب يكديگر را آشكار مىسازند و اگر صلح و آشتى نمودند لب بعيب هم نگشايند). «هر كه خودبين باشد خشم كننده بر او بسيار شود (زيرا خودبين مردم را خوار پندارد و به اين جهت همه بر او خشمگين گردند)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، صص1091و1090)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«سينه خردمند صندوقچه اسرار اوست»؛ لذا براى هر كسى نمىتواند اين صندوق را باز كند، آنسان كه ثروتمند، صندوقچه ثروت خود را از ترس اطّلاع مردم باز نمىكند. «و گشادهرويى با مردم رشته محبّت است». همانطور كه صيّاد دام مىافكند تا شكار كند، انسان خوشبرخورد نيز با محبّت و مهرورزيدن به انسانها دلشان را به دست مىآورد. «و تحمل ناگوارىها در حقيقت قبرى است براى عيبها و ضعفهاى انسان»؛ يعنى وقتى انسان ناگوارى و بدحالى خود را در سختىها به كسى نشان نداد، هيچكس از مشكل و كاستى او خبر ندارد، چنانكه قبر بدن انسان را مىپوشاند، امّا اگر مثلاً نتوانست فقر را تحمّل كند و آن را اظهار كرد، در آن صورت مردم مىفهمند كه فقير است و فقر نيز نوعى كاستى به شمار مىرود. روايت است كه حضرت اين عبارت را نيز به همين سخن افزوده است: «و مدارا با مردم و برنينگيختن خشم آنها عيب انسان را پنهان مىدارد». بنابراين، عيب كسى آشكار مىشود كه با مردم دشمنى كند. پس انسانى كه عيب دارد به دليل اينكه با مردم به مسالمت رفتار مىكند هيچ كسى از عيب و نقص او آگاه نمىشود. «و خودستا و فريفته خويش كه برترى خود را به رخ مردم بكشاند، دشمنان او زياد خواهند شد»، چون مردم او را، چنانكه خودش مىپندارد، داراى فضيلتى نمىبينند؛ لذا وقتى كه خودستايى و عجب و غرور و رياى او را مىبينند از او خشمگين مىشوند.
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص345و346)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
«سينه عاقل گنجينه راز اوست. گشادهرويى دام دوستى است. تحمل ناملايمات پوشنده عيبهاست (صلح و سازش، باعث نهان ساختن عيبهاست) هر كه از خود راضى باشد، خشمگيرنده بر او بسيار است».
«سينه عاقل گنجينه راز اوست». عبارت صندوق السّر، را استعاره از سينه آورده است، از آن رو كه سينه هم چون صندوق، محتواى خود را نگهدارى مىكند. و اين عبارت در حقيقت، دستورى براى انسان است، تا راز خود را پنهان دارد، و با آوردن كلمه عاقل او را وادار و تشويق كرده است. گويا فرموده باشد: خردمند كسى است كه سينه خود را گنجينه راز و نگهبان آن قرار دهد.
«گشادهرويى دام دوستى است». كلمه الحبالة يعنى دام را استعاره از گشادهرويى آورده است از آن رو كه انسان بدان وسيله مردم را جلب كرده و دلشان را براى دوستى و محبّت خود به دست مىآورد، مانند، دام شكارچى كه پرنده را با آن صيد مىكند.
«تحمّل ناملايمات، پوشنده عيبهاست»، مقصود امام (علیه السلام) تحمّل سختى و اذيّت از طرف دوستان و ساير مردم است كه خود فضيلت بزرگى از شاخههاى شجاعت مىباشد. عبارت: قبر العيوب را به اعتبار اين كه عيبهاى شخصى را در نزد مردم مىپوشاند، استعاره آورده است، همان طورى كه قبر لاشه مرده را كه در داخل آن قرار گيرد، مىپوشاند. سيّد
[1]فرموده است: بعضى گفتهاند، امام (علیه السلام) در تعبير از اين مطلب اين چنين نيز فرموده است: «المسالمة خباء العيوب»، يعنى صلح و آشتى پنهان ساختن عيبهاست. جوهرى
[2] مىگويد: خباء مفرد است و جمع آن اخبيه خانهاى است از كرك و يا پشم نه از مو كه بر دو، يا سه عمود و يا بيشتر استوار مىباشد. صلح و مسالمت فضيلتى از شاخههاى پاكدامنى است، كلمه: خباء را استعاره از مسالمت آورده است از آن رو كه اين فضيلت باعث جلب محبّت و هم چون خانه پوششى براى عيبهاست و مستلزم آن است كه زبان مردم از عيبجويى بسته و خاموش باشد. اين مطلب كه صلح و مسالمت لازمهاش عيبپوشى است، در صورتى ثابت مىشود كه مىبينيم، نقيض آن (يعنى، ستيزهجويى و سازش نكردن) با طغيان طبيعت افراد بر عيبجويى، و اظهار معايب، به منظور توهين و سرزنش همراه است.
«هر كه از خود راضى باشد، خشمگيرنده بر او بسيار است». و اين مطلب به دو جهت است: يكى آن كه شخص از خودراضى، معتقد است كه از ديگران كاملتر است و به ديگران با چشم كاستى مىنگرد، و حقوق ديگران را ادا نمىكند، در نتيجه افراد زيادى نسبت به او خشم مىگيرند. دوم اين كه: با اعتقاد بر برترى خود نسبت به ديگران خود را بيش از اندازه تصوّر مىكند در صورتى كه ديگران او را در حدّ و مقدار خودش مىبينند، به اين ترتيب خردهگيران و خشمگينان بر او، روزافزون مىگردند.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص 409و410و405)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«سينه خردمند گنجينه راز اوست و گشاده رويى دام دوستى است و بردبارى گور عيبهاست». و روايت شده است كه در همين باره اين چنين هم فرموده است: «با يكديگر آشتى كردن مايه پوشيده ماندن زشتيهاست. هر كس از خود خشنود بود ناخشنودان براو بسيار شود».
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص232)
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«ناتوانترين مردم، کسى است که از به دست آوردن برادران و دوستان، عاجز باشد. و عاجزتر از او، آن است که دوستى را که به دست آورده نتواند نگاه دارد و او را از دست بدهد».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص654)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«ناتوانترین مردم کسی است که از یافتن دوست ناتوان باشد و ناتوانتر از او کسی است که دوستی را که یافته از دست بدهد».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص470)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«ناتوان ترینِ مردم، کسی است که در دوست یابی ناتوان باشد و از او ناتوان تر است کسی که دوستی را که یافت، از دست بدهد».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص675)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
«ناتوانترين مردم كسى است كه از دوست يابى ناتوان باشد، و ناتوانتر از او كسى است كه از دست بدهد دوستى از ياران را كه بدست آورده (زيرا دوست يافتن آسانتر است از نگاهداشتن او)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1093)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«ناتوانترينِ مردم كسى است كه در به دست آوردن دوست ناتوان باشد. چون پيداكردن دوست تنها با معاشرت نيكو ممكن است، نه چون مال كه با تحمل رنج ممكن باشد. پس اگر كسى نتواند به اين سادگى دوست بيابد معلوم مىشود كه ناتوانترينِ مردم است. و از او ناتوانتر كسى است كه دوستانى را كه به دست آورده، با رفتار نكوهيدهاش از خود براند».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص347)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
«ناتوانترين مردم كسى است كه از يافتن دوستان، ناتوان باشد، و ناتوانتر از او كسى است كه ياران به دست آورده را از دست بدهد». اخوان، جمع اخو است مانند خربان كه جمع خرب است، مقصود دوستان صميمى است. و در عبارت، ترغيبى بر اخلاق پسنديده است، زيرا دوستان جز با اخلاق كريمه فراهم نيايند. و امام (علیه السلام) فرد ناتوان از دوستيابى را از آن رو ناتوانترين مردم، دانسته است كه دوستيابى، نه به صرف نيروى بدنى نياز دارد و نه به اعمال نيروى عقلى، بلكه تنها به اخلاق خوب و حسن رفتار و برخورد با گشادهرويى و چهره باز، نيازمند است. و اين امور هم در بيشتر مردم، طبيعى و آسانترين كار براى آنهاست، بنا بر اين كسى كه از اينها ناتوان باشد، ناتوانترين فرد بر انجام كارهاست. و اين كه امام (علیه السلام) آن كسى را كه دوستى داشته و بعد از دست داده، ناتوانترين شخص شمرده است از آن روست كه دوستيابى ناگزير زحمتى براى شخص دارد، امّا كسى كه دوستى، فراهم آورده است، ديگر نيازى به اين مقدار زحمت نيز ندارد، بنا بر اين، نگهدارى دوستان آسانتر است از دوستيابى، پس كسى كه دوستان را از دست مىدهد، به خاطر ناتوانى در نگهدارى از چيزى كه آسانترين كارهاست، از كسى كه در دوستيابى ناتوان است، ناتوانتر مىباشد.
اگر كسى اشكال كند كه امام فرمود: كسى كه دوستان را از دست بدهد، ناتوانتر از ناتوانترين مردم است، بنابراين ناتوانترين مردم [به دليل وجود ناتوانتر از خود] ناتوانترين مردم نمىشود، اين خلف است در پاسخ مىگوييم: لفظ النّاس مطلق است، در صورتى خلف لازم مىآمد كه افاده عموم مىكرد.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص416)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«ناتوانتر مردم كسى است كه از به دست آوردن برادران ناتوان باشد و ناتوانتر از او كسى است كه (دوستانى) را كه به دست آورده است، تباه سازد و از دست بدهد.» ابن ابى الحديد ضمن شرح اين سخن شواهدى از روايات و اخبار و اشعار آورده است كه براى نمونه به ترجمه يكى دو مورد بسنده مىشود. در حديث مرفوع آمده است كه پيامبر (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) پس از كشته شدن جعفر در جنگ موته گريست و فرمود: مرد با برادرش فزون است.
جعفر بن محمد (عليه السّلام) فرموده است: هر چيز را زيورى است و زيور مرد دوستان صميمى اويند.
ابن الاعرابى چنين سروده است «سوگند به جان خودت كه ثروت جوانمرد، اندوخته پسنديده نيست، بلكه برادران باصفا، اندوختههاى پسنديدهترند». ابو ايوب سختيانى مىگفته است: هر گاه خبر مرگ يكى از دوستانم (برادرانم) به من مىرسد، چنان است كه گويى اندامى از اندامهاى من فرو مىافتد.
گفته شده است، دوست تو همچون رقعه پيراهن توست، بنگر پيراهن خود را با چه چيزى وصله مىزنى.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص236و237)
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
اميرالمومنين (عليه السلام) درباره کسانى که از جنگ همراه او با دشمنان، خود را کنار کشيدند فرمود: «آنها حق را يارى نکردند، به يارى باطل هم نرفتند»
[1].
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص655)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
درباره ی کسانی که از همراهی با او در جنگ کناره گرفته بودند فرمود: «حق را تنها گذاشتند و باطل را هم یاری نکردند».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص471)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
بی طرف ها
(درباره ی آنها که در جنگ (جمل) از رکاب او کناره گرفتند فرمود ) : «حق را بییاور گذاشتند، هرچند باطل را نیز یاری نکردند»
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص676)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
امام (عليه السّلام) در باره كسانى (عبد اللّه ابن عمر ابن خطّاب و سعد ابن ابى وقّاص و سعيد ابن عمرو ابن نفيل و اسامة ابن زيد و محمّد ابن مسلمة و انس ابن مالك و ابو موسى اشعرىّ و اخنف ابن قيس و مانندان ايشان) كه از جنگيدن به همراهى آن حضرت (با دشمنان) كناره گيرى كردند فرموده است: «با حقّ (امام (عليه السّلام) ) همراهى ننمودند و باطل (معاويه) را كمك نكردند (اشاره باينكه آنانكه باطل را يارى نمودند بهانهاى دارند و آنانكه بىطرفى اختيار نمودند عذرى ندارند، و يا اشاره است به بيهوده بودن وجود كسانيكه اثرى از حقّ و نشانهاى از باطل در آنها نيست، و يا اشاره به آنست كه ايشان در شقاوت و گمراهى بعمرو ابن عاص و ديگران كه باطل را يارى نمودند نرسيده بودند)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1093)
- توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
حضرت على (عليهالسلام) درباره كسانى كه از جنگ در ركاب آن حضرت رويگردان شدند و همراهش به جبهه نرفتند، فرمود: «حقّ را بىياور گذاشتند و باطل را نيز يارى نكردند؛ يعنى در حق و باطل بىطرف بودند».
(توضیح نهج البلاغه، سید محمد شیرازی، ج4، ص349)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
«حق را خوار كردند و به باطل هم كمكى نكردند». عبد اللّه بن عمر و گروهى از قاريان، و ديگران مانند ابو موسى اشعرى، و احنف بن قيس در جنگ صفين از آن جمله بودند. و ممكن است كه اين گفتار امام (علیه السلام) اشاره به بينابين بودن درجه گمراهى آنان و به منزله بهانهاى براى آنها باشد. گويا فرموده باشد: براستى آنها هر چند كه حق را در همراهى ما خوار گذاشتند، باطل را نيز با همراهى دشمنان يارى نكردند.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص420و421)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
اين سخن را على (عليه السّلام) در مورد كسانى كه از همراهى او در جنگ (جمل) خود دارى و كناره گيرى كردهاند فرموده است. «حق را خوار و زبون ساختند و باطل را هم يارى ندادند». ابن ابى الحديد ضمن شرح اين سخن مىگويد: نامهاى اين گروه را در مباحث پيشين آورديم كه عبد الله بن عمر بن خطاب و سعد بن ابى وقاص و سعيد بن زيد بن عمرو بن نفيل و اسامة بن زيد و محمد بن مسلمه و انس بن مالك و جماعتى ديگر بودند. شيخ ما ابو الحسين در كتاب الغرر آورده است كه امير المؤمنين (عليه السّلام) هنگامى كهآنان را براى شركت در جنگ فراخواند و آنان بهانه آوردند، به آنان فرمود: آيا منكر اين بيعت هستيد گفتند: نه، ولى جنگ هم نمىكنيم. فرمود: اينك كه بيعت كردهايد، چنان است كه در جنگ هم شركت كردهايد و بدين گونه آنان از نكوهش به سلامت ماندند كه امام ايشان از آنان خشنود بوده است. معنى سخن على (عليه السّلام) هم اين است كه مرا يارى ندادند و همراه من با معاويه جنگ نكردند. گروهى از ياران بغدادى ما در باره اين قوم متوقف هستند و اظهار نظر نمىكنند، از جمله شيخ ما ابو جعفر اسكافى هم به همين عقيده مايل است.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص237و238)
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«هرکه عمل او موجب عقب ماندن وى شود (يعنى به عمل خير از قبيل عبادت يا انجام عمل صالح نپردازد) نسب و شرافت خانوادگى او را به جلو نمى برد».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص656)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«هر که عملش سبب عقب ماندگی او شود، نسبش او را جلو نیندازد».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص472)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«کسی که کردارش او را به جایی نرساند، افتخارات او را به جایی نخواهد رساند».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، صص677و678)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در ترغيب به كردار نيكو
«هر كه كردارش او را كند گرداند (عبادت و بندگى نكرده كار نيكو انجام ندهد) مقام و منزلتش او را تند نمىگرداند (حسب و بزرگى ظاهرى مقام دنيا و آخرتى باو نمىدهد چون مقام و منزلت عارضى است و اثر كردار نيكو ذاتىّ است و از بين نمىرود)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1097)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«آنكه در عملكردن و اقدامْ سستى نمايد و عملش نتواند او را به خير و سعادت برساند، خويشى و شرافتِ تبار و خانوادگىاش نمىتواند او را به قافله سعادتمندان برساند».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص351)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«هر كس را كه عملش كند سازد، تبارش او را تند نگرداند».
هر كس كه عمل شايسته خوب نداشته باشد و بدان جهت از مراتب بلند دنيوى و اخروى عقب بماند، بزرگى و شرافت خانوادگى (هر چند كه داراى شرافتى باشد) او را تند نگرداند. كندى عمل، كنايه از نرسيدن او به نيكى است، به دليل نداشتن چيزى از اعمال پاكيزه كه او را به نيكى برساند. امام (علیه السلام) اسراع (تند گرداندن) را در برابر بطؤ (كند ساختن) قرار داده است.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص424)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«هر كس را كردارش از پيشرفت باز دارد، نسب و حسب او، او را جلو نخواهد برد». اين سخن تشويق بر عبادت و بندگى است و نظير آن در مباحث گذشته بسيار آمده است. و نظير اين گفتار رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است) كه فرموده است: (اى فاطمه دختر محمد از من براى تو در قبال خداوند متعال كارى ساخته نيست، اى عباس بن عبد المطلب از من براى تو در قبال خداوند متعال كارى ساخته نيست)، (همانا گرامىترين شما در پيشگاه خداوند پرهيزگارترين شماست).
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص246)
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«از خشم خدا حذر کنيد، از خشم خدا حذر کنيد، که به خدا سوگند، هر آينه و به تحقيق او، گناهان شما را چنان مىپوشاند که گويى آنها را آمرزيده است. (اما به هوش باشيد، و در گناه کردن، اصرار نورزيد)».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص657)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«بترسید! بترسید! به خدا سوگند که خداوند گاه چنان گناه را می پوشاند که گویی آن را بخشیده است».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص472)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«بر حذر باش، بر حذر (از کیفر الهی)؛ به خدا سوگند، خداوند چنان پرده پوشی می کند که پنداری تو را بخشیده است».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص679)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در ترغيب به دورى از گناه:
«(از نافرمانى) دورى كنيد دورى كنيد بخدا سوگند هر آينه (گناهان را چنان) پنهان نموده كه گويا (آنها را) آمرزيده و بخشيده است (پس اكنون كه مهلت داده و گناهان را پنهان نموده ترس و دورى از خشم او واجب است، و بايد معصيت نكرده از گذشته پشيمان بوده توبه نمائيد، زيرا همانطور كه حلم و بردباريش بسيار است عقاب و كيفرش سخت مىباشد)».
(ترجمه وشرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج6، ص1099)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«زنهار، زنهار از آلوده شدن به گناهان! به خدا سوگند كه خدا چنان بر گناهان شما پرده كشيده كه گويى آنها را بخشيده است، در حالى كه نبخشيده و به زودى شما را مجازات مىكند و آنگاه است كه راه فرار و بازگشتى وجود ندارد [پس، از نافرمانى خدا بپرهيزيد]».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص353)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«زنهار، به خدا سوگند، آن چنان پنهان داشته كه گويى آمرزيده است».
امام (علیه السلام) بدين وسيله انسان را از خشم الهى به سبب نافرمانى از او برحذر داشته است، به خاطر سهلانگارى و پوشيده داشتن گناه خود تا بدانجا كه گويىآمرزيده است.
عبارت: فو اللّه...
مقدمه صغرا براى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است: هر كس تا بدان حدّ گناه بندهاش را پوشيده دارد، لازم است كه بنده از خشم او برحذر بوده و از نافرمانىاش بپرهيزد و رو به اطاعت او آورد كه هدف از لطف او نسبت به پوشيده داشتن گناه همين است كه بنده برگردد.
(ترجمه شرح نهج البلاغه، ابن ميثم، ج5، صص428و429)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«پرهيز كنيد پرهيز كنيد به خدا سوگند كه چنان پرده پوشى كرده كه گويى آمرزيده است».
(جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج7، ص248)
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«بخشنده باش ليکن خارج از اندازه خرج مکن، اقتصاد و به اندازه هزينه کردن را رعايت کن اما نه با سختگيرى در خرج، بر خانواده خود».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص660)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«بخشنده باش اما اسرافکار مباش. حسابگر باش اما سختگیر مباش».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص474)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«بخشنده باش اما اندازه نگه دار، در زندگی حسابگر باش اما سختگیر مباش».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص682)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در نهى از افراط و تفريط:
«بخشنده باش ولى نه به حدّ اسراف و بيجا (كه افراط و تجاوز از حدّ باشد) و ميانه رو باش و سختگير مباش (كه آن تفريط و تقصير در حدّ باشد)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1103)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«بخشنده باش، ولى در بخشندگى اسراف مكن و به اندازهاى كه با صلاح و حكمت باشد انفاق كن، ولى هرگز بخل نورز».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص358و359)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«بخشنده باش، امّا اسراف كارى نكن و ميانهرو باش، ولى سختگير مباش». اين سخن امام (علیه السلام) فرمانى است به كسب فضيلت بخشش و بزرگوارى و خوددارى از انحراف به سمت افراط و تفريط، طرف افراط، همان اسرافكارى و طرف تفريط سختگيرى و تنگنظرى است.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص440)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«بخشنده باش و اسراف كار مباش و اندازه نگهدار و سختگير مباش». ابن ابى الحديد در شرح اين كلمه مىگويد: اين سخنان همه مقتبس از آيات 27 و 29 سوره بنى اسرائيل است.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص255)
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«زبان خردمند در پشت قلبش قرار دارد و قلب احمق، در پشت زبانش واقع است».
شريف رضى گويد: اين سخن از معنيهاى شگفت و پسنديده است و مقصود از آن، اين است که عاقل تا با فکر خود به مشورت نپردازد و با انديشه خود رايزنى نکند، زبانش را با سخن گفتن، رها نمىسازد، اما احمق، آنچه از زبانش بيرون مىجهد، و لغزشهاى ناگهانى که در سخنش رخ مىدهد بر مراجعه به فکر و انديشه خالص و پاک او، پيشى مىگيرد، (و در نيتجه هر چه را نبايد بگويد، مىگويد) پس گويى که زبان انسان عاقل پيرو و به دنبال قلب اوست و گويى قلب آدم احمق، پيرو و به دنبال زبان او مىباشد.
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، صص661و662)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«زبان خردمند پشت دل او ست، و دل بیخرد پشت زبان او ست».
مؤلف: این از معانی عجیب و شریف است. منظور این است که خردمند زبان نمیگشاید مگر پس از رایزنی با فکر و اندیشه. و بیخرد سخنان شتابزده و ناسنجیده اش بر اندیشیدن و رسیدن به نظر ناب پیشی دارد. گویی زبان خردمند پیرو دل اوست و دل بیخرد پیرو زبان او.
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص476)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«زبان عاقل در پشت قلب او است و قلب احمق در پشت زبانش قرار دارد».
شریف رضی: این سخنان شگفتآور است که عاقل زبانش را بدون فکر رها نمیسازد؛ اما احمق، هر چه بر زبانش آید، بدون فکر گوید. پس زبان عاقل از قلب او وقلب احمق از زبان فرمان میگیرد.
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص684)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در نكوهش احمق فرموده است:
«زبان خردمند پشت دل او است (عاقل آنچه بگويد نخست نيك و بد آنرا به عقل خويش سنجيده و آنگاه مىگويد) و دل احمق پشت زبان او است (بىخرد نفهميده آنچه خواست مىگويد سپس در درستى و نادرستى و سود و زيان آن انديشه ميكند».
سيّد رضىّ «عليه الرّحمة» مىفرمايد: اين فرمايش از جمله معانى نيكوى دلپذير است، و مقصود از آن آنست كه خردمند زبانش را رها نمىكند (سخنى نمىگويد) مگر پس از مشورت و صلاح ديد با انديشه، و بىخرد بيرون دادههاى زبان و گفتارهاى بىانديشهاش بر مراجعه به انديشه و تدبّر و تأمّل در پايان كار پيشى مىگيرد، پس بآن ماند كه زبان خردمند پيرو دل او است و دل بىخرد پيرو زبانش مىباشد.
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه،فيضالاسلام، ج6، صص1106و1107)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«زبان خردمند، در پس قلب اوست، يعنى اوّل مىانديشد و مىسنجد و آنگاه سخن مىگويد، ولى قلب احمق در پس زبان اوست، يعنى اوّل سخن مىگويد، سپس فكر مىكند كه آيا حرف درستى زده است يا خير».
سيد رضى مىفرمايد: اين سخن از معانى شگفت و ارزشمند است و مراد آن است كه عاقل زبانش را نمىگشايد مگر پس از مشورت با انديشه، ولى گفتههاى اختيارى و غير اختيارى احمق بر مراجعه به فكر و غور در انديشه و آشكارشدن درستى سخن، مقدم است.
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص362)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«زبان خردمند پشت قلب، و قلب بىخرد، پشت زبان اوست».
سيد رضى مىگويد: اين سخن امام (علیه السلام) از جمله مطالب شگفتآور دلپذير است، و مقصود آن است كه خردمند زبانش را آزاد نمىكند، مگر پس از مشورت با فكر و انديشه و مراجعه به آن و بىخرد حركات زبان و لغزشهاى سخنش، از مراجعه به فكر و بررسى انديشهاش جلو مىافتد بنا بر اين گويى زبان خردمند به دنبال دل وى، و دل بىخرد، پيرو زبان اوست.
امام (علیه السلام)، كلمه الوراء را در دو مورد استعاره آورده است، براى كار عاقلانهاى كه يك فرد عاقل انجام مىدهد و پس از انديشه سخن مىگويد، و همچنين براى بىخرد كه به دنبال سخنى كه بدون مراجعه به فكر و خرد مىگويد، و پس از آن مىانديشد كه چه گفته است.
كلمه «قلب» در مورد اوّل به مجاز شامل تصوراتى است كه در قالب الفاظ ظاهر مىشود و كلمه لسان به مجاز در مورد الفاظ ذهنى به كار رفته است.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص446و447)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«زبان خردمند در پس دل اوست و دل نادان پس زبان او».
ابن ابى الحديد مىگويد: سخن در باره عقل و حماقت در مباحث گذشته بيان شد و اين جا افزونيهاى ديگرى مىآوريم. او سپس بحثى در باره سخنان و حكايات افراد احمق آورده است كه به ترجمه برخى از آنها قناعت مىشود.
گفتهاند هر چيزى چون كمياب شود، گران و ارزشمند مىشود ولى عقل هر چه افزون گردد گرانتر و ارزشمندتر مىگردد.
عبد الملك مىگفته است: من به عاقلى كه به من پشت كرده باشد اميدوارتر از احمقى هستم كه به من روى آورده باشد.
به يكى از دانشمندان گفته شد، عقل كامل چيست گفت: آن را در كسى به صورت اجتماع و كمال نديدهام كه آن وصف كنم و هر چه در كمال يافت نشود آن را حد و مرزى نيست. گفته شده است احمق از هر چيز خود را حفظ مىكند جز از خويشتن.
دو مرد، دختر ديماووس حكيم را خواستگارى كردند يكى از آن دو توانگر و ديگرى فقير بود، او دخترش را به آن مرد فقير داد. اسكندر از او سبب اين كار را پرسيد، گفت: آن توانگر احمق بود و بيم آن داشتم كه فقير شود و آن فقير عاقل بود، اميدوار شدم كه توانگر گردد.
بدان كه داستانهاى لطيف افراد احمق بسيار است ولى ما در اين كتاب آنچه را كه لايق اين كتاب است مىآوريم و اين كتاب را به حرمت امير المؤمنين على (عليه السّلام) از هر گونه سخن زشت و سبك منزه ساختهايم.
عمر بن عبد العزيز شنيد مردى، ديگرى را با كنيه ابو العمرين صدا مىزند. گفت: اگر عقلى مىداشت يكى هم او را كفايت مىكرد.
يكى از پسران عجل بن لجيم اسبى را براى مسابقه فرستاد، اسب برنده شد. گفتند نامى روى اين اسب بگذار كه شناخته شود، برخاست يكى از چشمهاى اسب را كور كرد و گفت: اينك او را اعور (يك چشم) نام نهادم و شاعرى ضمن نكوهش او اين موضوع را در شعر هم گنجانده و گفته است: «بنى عجل مرا به درد پدرشان متهم كردهاند و كدام يك از بندگان خدا خرفتتر از عجل است، مگر پدر ايشان يك چشم اسب خود را كور نكرد و موجب آن شد كه در جهل او مثلها زده شود.» ابو كعب افسانهسرا ضمن افسانههاى خود گفت: پيامبر (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) فرموده است در جگر حمزه چيزى است كه مىدانيد، اينك دعا كنيد كه خداوند از جگر حمزه به ما روزى فرمايد بار ديگر در افسانهسرايى خود گفت: نام گرگى كه يوسف را خورده است، چنين و چنان بوده است. گفتند: يوسف را گرگ نخورده است. گفت: بسيار خوب اين نام كه گفتم نام همان گرگى است كه يوسف را نخورده است.
يكى از افراد احمق بنى عجل حسان بن غضبان است كه ساكن كوفه بوده است. او نيمى از خانه پدرش را به ارث برد و مىگفت مىخواهم اين نيمه خودم را بفروشم تا با پول آن نيمه ديگر را بخرم و تمام خانه از من بشود يكى از افراد احمق قريش، بكّار بن عبد الملك بن مروان است. باز شكارى او پريد و رفت او به سالار شرطه دمشق گفت: دروازههاى شهر را ببند كه باز بيرون نرود ديگر از افراد احمق قريش، معاوية بن مروان بن حكم است. روزى كنار دروازه دمشق بر در دكان آسيابانى منتظر آمدن برادر خود عبد الملك بن مروان بود، خر آسيابان بر گرد سنگ آسياب مىگرديد و بر گردنش زنگولهاى بود، معاوية بن مروان به آسيابان گفت: چرا بر گردن اين خر زنگوله بستهاى گفت: وقتى چرت مىزنم يا خسته هستم اگر صداى زنگوله را نشنوم، مىفهمم كه خر بر جاى خود ايستاده است و حركت نمىكند، فرياد مىكشم و او حركت مىكند. معاويه گفت: اگر خر بر جاى خود بايستد و فقط سرش را تكان دهد زنگوله صدا خواهد داد و از كجا مىفهمى كه او بر جاى خود ايستاده است، گفت: اين خر من عقلى مانند عقل امير ندارد از جمله قبائل مشهور به حماقت، قبيله ازد است. گويند چون يزيد بن مهلب بر مروانيان خروج كرد، مسلمة بن عبد الملك براى يزيد بن مهلب نوشت: تو صاحب حكومت و فرمانروايى نيستى، صاحب آن شخصى اندوهگين و مصيبت رسيده و خون خواه است و تو مرد مشهورى هستى ولى مصيبت ديده و خون خواه نيستى. مردى از قبيله ازد برخاست و به يزيد گفت: پسرت مخلد را روانه كن تا كشته شود و مصيبت زده و خونخواه شوى معاويه مردى از قبيله كلب را به حكومت گماشت، آن مرد روزى خطبه خواند و ضمن خطبه از مجوسيان نام برد و گفت: خدايشان لعنت كناد، آنان با مادران خود ازدواج مىكنند، به خدا سوگند اگر به من ده هزار درهم بدهند با مادرم ازدواج نمىكنم، چون اين خبر به معاويه رسيد، گفت: خداوند او را زشت بدارد، يعنى اگر بيش از ده هزار درهم به او بدهند، آن كار را انجام مىدهد و او را از حكومت عزل كرد.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه،ابنابىالحديد، ج7، صص260_262)
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«تا بخت با تو یار باشد، عیب تو، پنهان میماند».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص664)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«عیب تو پوشیده است تا وقتی که بخت با تو یار باشد».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص478)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«تا دنیا با توست، عیوب تو از چشم ها پنهان است (اما همین که دنیا پشت کرد، عیب هایت رو شود)».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص687)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در باره كسيكه دنيا به او رو آورد:
«عيب تو (از ديدهها) پنهان است مادامى كه نصيب و بهرهات ترا نيكبخت دارد (دنيا با تو همراه باشد. و از اينرو زشتيهاى پادشاهان و بزرگان اگر چه بسيار باشد گفته نمىشود تا نابود شوند يا دنيا از آنها رو برگرداند)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6،ص1111)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«عيب تو در نزد مردم تا زمانى پوشيده و پنهان است و آن را نمىدانند كه بهره و اقبال با تو يار باشد، اما اگر بخت، روى برتابد مردم عيوبِ تو را برشمرده، و زبانزد همه خواهى شد».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص367)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«عيب تو از ديد مردم پنهان است، تا وقتى كه نيك بختى يار تو است».
سعادة الجدّ، يعنى خوشبختى و فراهم آمدن اسباب مصلحت در باره انسان، و از جمله مصالح آدمى پوشيده ماندن عيبها و پستيهاى اوست، و دوام پوشيده ماندن آنها وابسته به دوام اسباب و وسايل مصلحت است.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص455و456)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«تا هنگامى كه بخت تو را يارى كند عيب تو پوشيده خواهد بود». در باره بخت و اقبال مردم بسيار سخن گفتهاند و تا كنون در باره معنى آن تحقيق نشده است، يكى از مردم گفته است چون بخت روى آورد، ماكيان روى ميخ تخم مىنهند و چون بخت برگردد هاون سنگى در آفتاب مىتركد، و از سخن حكيمان است كه بخت سنگى را چنان در بر مىگيرد كه او را پروردگار مىخوانند.
ابو حيان مىگويد: كارهاى شگفت انگيزى كه از ابن جصاص سر زده و نشانه كودنى و نابخردى اوست، بسيار زياد است به گونهاى كه در آن باره كتابهايى تصنيف شده است. از جمله آنكه شنيد كسى غزل عاشقانهاى مىخواند كه در آن نام هند آمده بود، آن را كارى بسيار زشت دانست و گفت: خويشاوندان پيامبر را جز به نيكى ياد مكنيد. چيزهاى ظريفتر از اين هم از او نقل شده است، در عين حال بخت و سعادت او هم ضرب المثل بود و اموال او چنان بود كه براى قارون هم آن اندازه گرد نيامده بود.
ابو حيان مىگويد: مردم از اين موضوع شگفت مىكردند و چنان شده بود كه گروهى از كامل مردان بغداد مىگفتند: ابن جصاص دور انديشتر و عاقلتر مردم است، و همو بود كه توانست كدورت ميان معتضد و خمارويه بن احمد بن طولون را بر طرف سازد و عهدهدار سفارت ميان آن دو گرديد و به طرز بسيار پسنديدهاى توفيق يافت و از قطر الندى دختر خمارويه براى معتضد خواستگارى كرد و او را از مصر به بهترين ترتيب و صورت به بغداد گسيل كرد. ولى ابن جصاص تظاهر به نادانى و غفلت و بلاهت و كم عقلى مىكرد تا بدان وسيله اموال و نعمت خويش را پاسدارى كند و چشم تنگ نظران و رشك دشمنان را از خويش دفع كند.
ابو حيان مىگويد: به ابو غسان بصرى گفتم چنين گمان مىكنم كه آنچه كامل مردان بغداد مىگويند درست است زيرا معتضد عباسى با حزم و عقل و كمال و درست انديشى خود، در غير آن صورت او را براى سفارت و مذاكره در باره صلحانتخاب نمىكرد و معلوم است كه نسبت به كارهاى آينده او اعتماد داشته است و لا بد از گذشته او هم كارهاى بزرگ مشاهده شده است و گرنه مگر ممكن است كارى كه به تباهى كشيده و سخت دشوار شده است با فرستادن شخصى كودن و سفارت مردى بيخرد به اصلاح انجامد ابو غسان گفت: به هر حال بخت و اقبال، احوال نابخرد را دگرگون مىكند و عيب احمق را پوشيده مىدارد و از آبروى سفله و نادان دفاع مىكند.
به زبان او سخن درست و به فكر او رأى روشن القاء مىكند و كوشش او را نتيجه بخش قرار مىدهد و بخت و اقبال چنان است كه عاقلان را به استخدام در مىآورد و كسى كه نيكبخت است و اقبال يار اوست همه آراء و افكار عاقلان و دانشمندان را در بر آوردن مطالب خود به كار مىگيرد. ابن جصاص هم همان گونه بوده است كه گفتهاند و حكايت شده است، ولى بخت و اقبال او حماقت و آثار نابخردى او را كفايت كرده است، و اگر بدانى كه چگونه خردمند بى اقبال گرفتار سختى و اشتباه و محروم بودن مىشود، خواهى دانست كه شخص نادان خوش اقبال به چيزهايى مىرسد كه عالم در پناه علم خود به آن نمىرسد.
ابو حيان مىگويد: به ابو غسان بصرى گفتم: اين بخت و اقبال چيست كه همه اين احكام بر آن وابسته است گفت: عبارتى كه بتوانم آن را بيان كنم ندارم ولى از راه اعتبار و تجربه و شنيدن از كوچك و بزرگ به آن علم كافى دارم، و به همين سبب از زنى از اعراب شنيده شد كه چون پسرك خويش را مىگرداند، برايش چنين سخن مىگفت: خداوند به تو بخت و اقبالى ارزانى فرمايد كه خردمندان در پناه آن خدمتكار تو باشند نه اينكه عقلى دهد كه بدان وسيله خدمتكار نيك بختان باشى.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص268و269)
- شرح سلونی
«سعادة الجدّ» به معنای خوشبختى و سعادت دنیایی است نه رستگاری در آخرت.
بعضی افراد با دیدن جایگاه اقتصادی یا اجتماعی دیگری، کاستیهای او را نمیبینند حتی نقصهای او را نیکو میدانند؛ اما زمانی که دنیا از آن شخص روی برگرداند، نه تنها عیوب او را بازگو میکنند، بلکه گاهی عیوب دیگران را نیز به او منسوب میکنند. آگاهی از این نکته سبب میشود که به هنگام قرار گرفتن در موقعیت خوب، به مدح و ستایش دیگران غره نشویم.
ممکن است فردی از نظر ظاهری در رتبۀ اجتماعی پایینی باشد، اما از جایگاه بالایی نزد خدای متعال و اهل بیت (علیهم السلام) برخوردار باشد. در این مورد میتوان به کربلایی کاظم ساروقی مثال زد که شغلش کشاورزی بود؛ اما به دلیل پاکی و پرداخت به موقع زکات، توفیق دیدار حضرت حجت (عجل الله فرجه) را یافت و به عنایت حضرت حافظ کل قرآن شد.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«مردم دنيا، مانند شتر سوارانى هستند که آنها را مىبرند، در حالى که ايشان در خوابند».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص665)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«مردم دنیا به سان کاروانیانی هستند که آنان را میبرند در حالی که خوابند».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص479)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«اهل دنیا چون کاروانی هستند که به سوی مقصدی بُرده میشوند در حالی که خوابند».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص689)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در باره غفلت:
«اهل دنيا مانند كاروانى هستند كه ايشان را مىبرند در حاليكه خوابند (و آگاه نيستند كه ناگهان راه طىّ شده به جايگاه هميشگى رسيدهاند و منادى فرياد ميكند: فرود آئيد و بار بگشائيد)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1115)
- توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«مردم دنيا مانند مسافرانى هستند كه در خوابند و آنها را به مقصد مىبرند. حقيقتاً مردم به سان خفتهاى هستند كه با شتاب به سوى سراى آخرت برده مىشوند، اما خود بىخبرند».
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص371)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«مردم دنيا مانند كاروانى هستند كه آنها را مىبرند در صورتى كه خود در خوابند».
وجه شبه، جمله يسار بهم و هم نيام (آنها را در حالى كه خوابند مىبرند) است. توضيح آن كه دنيا به منزله راهى است براى اهل دنيا كه از آن راه به سمت آخرت مىروند، در حالى كه از نتيجه آن، و كار و تلاش براى آن در غفلتند، تا وقتى كه به سر منزل مىرسند، بنا بر اين همانند كاروانى هستند در حال خواب كه آنها را راه مىبرند تا وقتى كه به سر منزل خود مىرسند.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص461)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«اهل دنيا همچون مسافرانى هستند كه ايشان را مىبرند و آنان خفتگاناند». اين تشبيه صورت حالى است كه ناچار صورت مىگيرد، من هم در نامه تسليتى كه براى يكى از دوستان خود نوشتهام، همين معنى را مورد استفاده قرار دادهام.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص284)
- شرح سلونی
خدای متعال حکیم است و تمام افعالش بر اساس حکمت و هدفی انجام میگیرد. بنابراین خلقت بشر بیدلیل و بیهوده نبوده، بلکه به سبب هدفی بس بزرگ خلق شدهاند. در آیات و روایات زیادی بیان شده که انسان برای رسیدن به درجات بالای بندگی و سرفرازی در عالم آخرت آفریده شده است. اما در عین حال به او قدرت انتخاب و اختیار داده شده که به سوی هدف اصلی آفرینش حرکت کند یا مسیری بیراهه را در پیش گیرد که در آینده سبب پشیمانیاش میشود.
در بازخوانی آیاتی که دنیا را لهو و لعب خوانده، با روایاتی که ناظر به این آیات است، میتوان چنین برداشت کرد که دنیا به خودیِ خود موضوعیتی ندارد و تنها فرصتی کوتاه برای جمع آوری زاد و توشه برای سفری بسیار طولانی است. داشتن چنین دیدگاهی به دنیا سبب میشود شخص در مسیر رشد و پرورش خود گام بردارد و توانایی خود را در مسیر بازسازی آخرت به کار گیرد.
در مقابل، کسی که دنیا را هدف و مقصد نهایی خود میداند، تمام تلاش خود را برای آبادسازی دوروزه دنیا به کار میگیرد و از توجه به آخرت بازمیماند؛ جهانی که انسان برای سعادت در آن، در دنیا بامشکلات و امتحانات زیادی روبهرو شده و از موانع مختلفی میگذرد و اگر نسبت به امتحانات الهی بیتوجه باشد، مانند کسی است که در میدانِ مین قرار دارد و بدون هیچ توجهی به زمینِ خطرناک زیر پایش حرکت میکند؛ چنین شخصی در هر قدمی که برمیدارد، احتمال هلاکت و نابودیش وجود دارد و ممکن است در آخرت در گروه زیانکاران قرار گیرد.
سرمایه اصلی انسان در این دنیا عمر اوست، و چنین شخصی تمام سرمایه خود را بدون آنکه سودی به دست آورد، از دست میدهد. حکمت مورد بحث، چنین اشخاصی را به فرد خوابی تشبیه کرده که نادانسته و ناخواسته، به سوی مقصدی روان است. نه میداند به کدام سو روانه میشود، و نه از خطرهای پیش رو آگاه است. تنها زمانی که ناقوس مرگ به صدا درمیآید، از خواب برمیخیزد که خیلی دیر است و فرصتی برای جبران ندارد.
شب و روز، ماه و سال میگذرد و انسان از این حقیقت که سرمایۀ عمر روز به روز کاسته میشود، غافل است؛ سرمایهای که از هر لحظهاش باید نهایت استفاده را کرد، ولی او در برابر این سرمایه هیچ سودی به دست نیاورده است. چنین افرادی به «أَهْلُ الدُّنْيَا كَرَكْبٍ يُسَارُ بِهِمْ وَ هُمْ نِيَام؛ اهل دنيا مانند كاروان شترسوار هستند كه خود در خواب هستند ولى آنها را مىبرند.» تشبیه شدهاند؛ اهل دنیا، بسانِ شخصی خفته هستند که بر مرکبی سوار شده و به سوی مقصدی رانده میشود. ممکن است تشبیه این افراد، به شخص خفته از آن روی باشد که چنین شخصی، افسار مرکب خود را در دست نگرفته است، نمیداند که به سوی چه مقصدی روان است و به زیباییها و ترسهای مسیر توجهی ندارد. شخص غفلتزده از گردنههای ترسناک یا زیباییهایی که در مسیر آخرت فراروی او قرار دارد، غافل است، برای رسیدن به مقصد برتر، برنامهریزی و اندیشه ندارد و از فرصتها یا تهدیدهای پیش رویش غافل است. این افراد تنها توسط مرگ از خواب غفلت برمیخیزند؛ که بسیار دیر است و فرصتی برای جبران ندارند.
مشابه این سخن از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) روایت شده: «النَّاسُ نِيَامٌ فَإِذَا مَاتُوا انْتَبَهُوا؛ مردم در خوابند، چون بميرند بيدار مىشوند.»
[1]
امروز بكار خير اگر نشتابى فـرصـت چو گذشت كى دگر دريابى
عمر تو چو اسب است و تو مانند سوار او مىبردت تند و تو اندر خوابى
[2] - ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«همانا اين دلها خسته و افسرده مىشود به همانگونه که بدنها خسته و افسرده مىگردد. پس براى آنها، حکمتها و دانشهاى تازه و دلنواز، طلب کنيد (تا خستگى و افسردگى آنها، برطرف شود)».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص670)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«این دلها نیز مانند بدنها ملول و افسرده میشود؛ پس برای شادی آنها حکمتهای نغز فراهم کنید».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص483)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«براستی این دلها مانند بدنها افسرده و ملول میشوند؛ پس برای شادابی آنها از سخنان زیبای حکمت آمیز استفاده کنید».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص696)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در باره بستوه نيامدن از علم و دانش فرموده است:
«اين دلها (از فكر و انديشه در يك موضوع) به ستوه آمده خسته ميشوند (به جهت يكنواخت بودن اجزاء آن با يكديگر) چنانكه بدنها و تنها (از خوردن يك خورش و كار يك رنگ انجام دادن) به ستوه آمده خسته ميشوند، پس براى (رفع خستگى) آن دلها حكمتها و دانشهاى تازه و شگفت آور (كه به آنها لذّت و خوشى مىبرند مانند سخنان گوناگون پيشوايان دين و دانشمندان) را بطلبيد (تا در كسب حكمت و بدست آوردن دانش كوشش داشته خسته نشويد)».
(ترجمه وشرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1127)
- توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«اين قلبها با خستگى روحى ملول مىشوند، چنان كه بدنها از كار خسته مىشوند. پس سخنان حكمتآميز را كه موجب انبساط قلب مىشوند طلب كنيد تا با اينگونه ظرايف و لطايف، شاد شوند و گشادگى يابند».
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص383)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«اين دلها نيز همانند بدنها خسته و افسرده مىشوند، بنا بر اين در جستجوى حكمتهاى تازه براى آنها باشيد».
گاهى نفوس انسانى از يك نوع علم و دانش زده مىشوند، و به دليل يك نواختى مطالب آن از نگرش در آن افسرده مىگردند. وقتى كه بر بخشى از مطالب آن آگاهى يابند قسمتهاى ديگر را نيز با آن مقايسه مىكنند و اين قسمت بر ايشان تازگى ندارد تا لذّتبخش باشد و توجه به آن را ادامه بخشد، از طرفى چون حالت افسردگى و زدگى براى نفس آدمى ناپسند است، امام (عليه السلام) امر فرموده است تا حكمتهاى تازه براى نفس بجويند. مقصود، حكمتهاى تازه و شگفتآور براى نفس است كه لذّتآور باشد به حدّى كه هميشه دنبال دانش و بهرهگيرى از مطالب گوناگون برآيد. مقصود امام (عليه السلام) از حكمت، حكمت عملى و اقسام مختلف آن و يا شامل همه اينهاست.
(ترجمه شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص485و486)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«همانا كه اين دلها ملول مىشود همان گونه كه بدنها خسته و ملول مىشود، براى آنها سخنان گزيده را بجوييد». منظور اين است كه دلها از مباحث و مناظرات عقلى و كلامى در باره توحيد و عدل خسته مىشود و بايد امثال و حكمتهايى را كه مربوط به امور اخلاقى است، جستجو كرد، چون ستودن صبر و دليرى و پارسايى و پاكدامنى و نكوهيدن شهوت و غضب، و خلاصه آنكه امورى را كه به تدبير شخصى و خانواده و دوستان و حكومت وابسته است گاه مورد گفتگو قرار دهيد كه در اين امور دلها نياز به انديشيدن بسيار ندارد و لازم نيست در آن تأمل و نظر دقيق داشته باشد و مايه آرامش مىشود.
در اين باره سخنان ديگر هم گفتهاند، از جمله آن كه با گردش در بوستان «ياد خدا» دلها را آرامش بخشيد.
سلمان فارسى مىگفته است: من خواب خود را هم همچون برپا داشتن نماز خويش حساب میكنم.
(جلوه تاريخ درشرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص306)
- شرح سلونی
«إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ کَمَا تَمَلُّ الْأَبْدَانُ فَابْتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ [الْحِكْمَةِ] الْحِكَم؛ همانا كه اين دلها خسته میشوند همان گونه كه بدنها خسته میشود، براى آنها سخنان گزيده را بجوييد».
انسانها برای حفظ تعادل و سلامتی خود به استراحت و تغذیۀ مناسب نیاز دارند. روح و جسم هر دو قسمت مهم از وجود ما هستند که باید به آنها رسیدگی شود. همانطور که جسم با خواب و غذا نشاط پیدا میکند، شادابی روح هم با مدیتیشن، تفکر، خواندن کتابهای ارزشمند و شنیدن سخنان حکیمانه و زیبا است.
«طَرَائِف حکم» به معنای سخنان جذابی است که خستگی روحی را برطرف میکند و این سخنان سبب میشود تا فرد با آرامش بیشتری به زندگی روزمرۀ خود ادامه دهد و با قاطعیت و آگاهی بیشتری به انجام وظایف خود بپردازد.
اگر هر فردی علاوه بر کار کردن تایمی را برای گوش دادن یا خواندن سخنان حکیمانه بگذارد، تعادلی بین کار و استراحت خود به وجود میآورد که این تعادل برای دستیابی به موفقیت و حفظ سلامتی روحی و جسمی بسیار مهم است. اغلب اوقات، ما در تلاش برای رسیدن به اهداف خود، فراموش میکنیم وقتی را برای استراحت خود قرار بدهیم؛ درصورتی که کار مداوم بدون استراحت سبب خستگی و مثل سوزاندن شمع از هر دو سر است.
استراحت کوتاه، به بازیابی انرژی و افزایش بازدهی ما کمک کند و به ما اجازه میدهد که با نیروی تازهای به کارهای خود رسیدگی کنیم و با دید بازتری به مسائل بپردازیم که در نتیجه موفقیتهای بیشتری خواهیم داشت. برای مثال اگر عالم تمام وقت خود را به علم آموزی سپری کند و هیچ وقتی برای استراحت خود نگذارد دیرتر به مقصد خود میرسد؛ زیرا استراحت او زمینهای برای گرفتن نیروی تازه و پیشرفت او است.
- عِلَّة
- اعْتَلَّهَا
- شَكْوَاكَ
- حَطّاً
- يَحُطُّ
- حَتَ الْأَوْرَاقِ
- اعْتَلَّ(علل)
«علّه» یعنی بیماری
[7]، یا اتفاقی که شخص را از کارش باز میدارد؛
[8] زیرا با رسیدن آن، حال شخص از قوّت به ضعف تغییر میکند.
[9] - شَكْوَاك (شکو)
«الشَّكْو»، به معنی بیماری،
[10] توصیف گرفتاری
[11] و اندوهی است
[12] که فرد آن را با ديگرى در میان بگذارد.
[13] قرآن کریم میفرماید: «إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَ حُزْنِي إِلَى اللَّهِ...؛ حزنم را به خدا اظهار مىكنم...».
[14]
شانزده مورد از این ماده در نهج البلاغه آمده است.
[15] - أجر
«أجَر» دو معنا دارد یکی از آنها بهمعنای سود بردن،
[16] پاداش
[17] و نیکی
[18] است که در برابر عمل
[19] دنیوی و اخروی،
[20] بهانسان داده میشود.
[21]
صد و دَه بار از ماده «أجر» با همه صیغههایش در قرآن بهکار رفته است.
[22] - اَقْدَام(قدم)
«اًقدام» جمع «قَدَمُ»؛ به معنای قدم برداشتن
[23] و سبقت گرفتن در انجام کاری میباشد.
[24] - يَحُطُّ (حطط)
«حطّ» به معنای ریختن،
[25] پایین آمدن
[26] و جدا شدن چیزی از ارتفاع میباشد.
[27]
«حطّ» هشت بار در نهجالبلاغه آمده است.
[28] - ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
اميرالمومنين (عليه السلام) به يکى از اصحاب خود که به مرضى مبتلا شده بود، فرمود: «خداوند، آنچه از اين بيمارى عارض تو گردانيده موجبى براى فرو ريختن گناهانت قرار داد
[29] که همانا بيمارى، براى انسان اجر و مزدى در بر ندارد، ليکن گناهان را پايين مىآورد و آنها را به مانند فرو ريختن برگ از درختان فرو مىريزد، جز اين نيست که مزد در برابر گفتار با زبان و عمل با دستها و گامهاست
[30]».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص662)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
به یکی از یارانش که بیمار شده بود فرمود: خداوند این بیماری تو را سبب فرو ریختن گناهانت قرار دهد، زیرا در بیماری اجر و پاداشی نیست، ولی گناهان را مانند برگ های درخت فرو میریزد. اجر و پاداش مربوط به گفتار با زبان و عمل با دست ها و پاهاست».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص476)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
ناملایمات کفارۀ گناهان می شود
به یکی از یارانش که بیمار بود؛ فرمود: «خدا آنچه را که از آن شکایت داری (بیماری) موجب ریزش گناهانت قرار می دهد. در بیماری پاداشی نیست ولی گناهان را مانند برگ خزان میریزد. و پاداش، تنها در گفتار به زبان و عمل به اعضا و جوارح است».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، صص684و685)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
امام (عليه السّلام) به يكى از اصحابش هنگاميكه او بيمار شده بود (در باره اينكه بيمارى سبب آمرزش گناهان ميشود) فرموده است:
«خداوند بيمارى ترا (سبب) برطرف شدن گناهانت قرار داده، پس بيمارى را پاداشى نيست، بلكه (چون شخص را شكسته و ناتوان مىنمايد و انسان در چنين حالتى بسوى پروردگارش توبه و بازگشت كرده از معصيت و نافرمانيش پشيمان و بترك آن تصميم مىگيرد سبب شده كه) گناهان را از بين مىبرد، و آنها را مانند ريختن برگها (از درخت) مىريزد، و مزد و پاداش در گفتار به زبان و كردار به دستها و پاها است (و بيمارى نه از گفتار و نه از كردار است)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1108)
- توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
چون يكى از اصحاب آن حضرت بيمار شد، امام (عليهالسلام) به او فرمود: «خدا بيمارى تو را باعث ريزش و آمرزش گناهانت قرار داده. پس بيمارى پاداشى ندارد زيرا به اختيار انسان نيست بلكه همانند باد خزان كه باعث ريزش برگ از درختان مىشود گناهان را فرومىريزد و اين از تفضّل الهى بر بندگان است كه بر آنها دردى مىفرستد تا در عوض، گناهانشان را بيامرزد.در حقيقت پاداش به عمل اختيارى انسان مانند سخن گفتن با زبان به عنوان ذكر يا شكر يا ارشاد و امثال آن و يا كارهايى عملى چون جهاد فى سبيل اللّه و انفاق و نظاير آن تعلّق مىگيرد».
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص362)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«خداوند، رنج تو را باعث برطرف شدن گناهانت قرار داده، البته بيمارى پاداشى ندارد، امّا گناهان را از بين مىبرد، و آنها را مانند برگ درختان مىريزد، بلكه پاداش در گروى گفتار زبان و كردار دست و پاهاست».
امام (علیه السلام)، براى صحابى خود، بدانچه امكان داشت دعا فرموده است، كه همان از بين رفتن گناهان به وسيله بيمارى است، اما براى او اجر و مزد نخواسته است، با اين استدلال كه بيمارى پاداش ندارد. راز مطلب اين است كه اجر و پاداش در گرو كارهايى است كه بايد انجام گيرد، همان طورى كه امام (علیه السلام) با اين بيان اشاره فرموده است: براستى كه پاداش در گفتار و... پاهاست. امام (علیه السلام) عبارت: اقدام (پاها) را از اقدام به عبادت، و همين طور، هر ترك عادتى كه مانند روزه گرفتن و امثال آن به منزله انجام كارى مىباشد، كنايه آورده است. و ليكن بيمارى نه كار بنده است و نه ترك عملى كه معمولا انجام مىگيرد.
امّا اين كه بيمارى، گناهان را از بين مىبرد به دو جهت است: 1- براستى نيروى شهوت و غضب بيمار، كه ريشه تمام گناهان و مفاسد است. شكسته و سست مىشود.
2- اقتضاى بيمارى اين است كه انسان، در آن حال، با توبه و پشيمانى از گناه به طرف پروردگارش باز مىگردد و تصميم بر ترك آن قبيل كارها مىگيرد، همان طورى كه خداى تعالى فرموده است: وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ
[31]؛ و هرگاه آدمی گرفتار رنج و زیانی گردد، همان لحظه به هر حال که باشد، خفته، نشسته، و یا ایستاده، ما را بخواند.
به اين ترتيب آن گناهانى كه در حقيقت نفس جايگزين نشدهاند، بزودى از بين مىروند، و گناهانى كه به صورت ملكه در آمدهاند، بسا كه در طول بيمارى، با ادامه پشيمانى و بازگشت به جانب خدا، برطرف مىگردند.
امام (علیه السلام) كلمه حطّ: نابودى را براى نابودى گناهان استعاره آورده از باب تشبيه (در قدرت نابودسازى و زدودن) به محو كردن اوراق كتاب.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص447و449)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
و او كه درود بر او باد به يكى از يارانش در بيمارى او چنين فرمود: «خداوند آنچه را كه از آن شكايت دارى (بيمارى تو را) مايه كاستن گناهانت قرار دهد. در بيمارى مزدى نيست ولى گناهان را مىكاهد و همچون فرو ريختن برگ درختان آن را فرو مىريزد. مزد در گفتار با زبان و كردار با دستها و گامهاست».
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص263)
- شرح سلونی
امیرمؤمنان علیه السلام این سخن را خطاب به یکی از یاران خویش فرمودند که از درد و بیماری رنج میبرد.
شایسته است که هنگام درد و رنج دیگران، با آنان همدلی کنیم و بکوشیم با سخنان مناسب، از درد آنان بکاهیم. حضرت علیه السلام برای یار خویش جنبهای از جنبههای مثبت بیماری را بیان میکنند.
یکی از جنبههای مثبت بیماری، فروریختن گناهان است؛ همچنان که در فصل خزان، برگهای درختان فرو میریزند، بیماری سبب آمرزش و فروریزی گناه است. دانستن این نکته دشواری تحمل بیماری را آسان میکند؛ چون بیمار میداند:
1- در برابر رنج برخی از گناهان او آمرزیده میشود.(يَحُطُّ السَّيِّئَاتِ)
2- خود را از عواقب شوم برخی از گناهان با استغفار کردن نجات میدهد.
لازم به اشاره است که علت همۀ بیماریها گناه نیست؛ حتی بندگان برگزیدۀ خدا بدنشان به ویروس، سَم و ضربه واکنش نشان میدهد. گاهی علت بیماری ترفیع درجه است؛ و گاهی خدای متعال با بیماری محبت خود را به بندهاش نشان میدهد بنا بر فرمایش امام صادق علیه السلام:«إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى إِذَا أَحَبَّ عَبْداً غَتَّهُ بِالْبَلاَءِ غَتّاً وَ ثَجَّهُ بِالْبَلاَءِ ثَجّاً فَإِذَا دَعَاهُ قَالَ لَبَّيْكَ عَبْدِي لَئِنْ عَجَّلْتُ لَكَ مَا سَأَلْتَ إِنِّي عَلَى ذَلِكَ لَقَادِرٌ وَ لَئِنِ اِدَّخَرْتُ لَكَ فَمَا اِدَّخَرْتُ لَكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ؛ هر گاه خداى تبارك و تعالى بندهاى را دوست دارد، او را در بلا غوطهور سازد و باران بلا را بر سر او ريزد، و چون به درگاه خدا دعا كند، خدا فرمايد، لبيك بنده من، اگر آنچه خواهى با شتاب به تو دهم مىتوانم، و اگر آن را براى تو پسانداز كنم پس هر چه برايت پسانداز كنم همان براى تو بهتر است».
[32]
نکتهها و پیامها
1. در هر سختی، خیری نهفته است و گاهی با گذشتن زمان آن خیر دیده میشود.
2. از راههای پاک شدن گناهان، بیماری است.
3. شكايت از سختيها، راه حلِ آن نیست.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
نامهای از اميرالمؤمنين (علیهالسلام) که آن را به يکی از عمال و کارگزاران خود نوشته است.
اميرالمؤمنين (علیهالسلام) هنگامی اين نامه را به او نوشت که وی را برای دريافت صدقه و زکات فرستاده بود:
«مسلم است که در اين زکات تو دارای سهمی ثابت و لازم و حقی معلوم و معين، هستی و شريکانی هم از مسکينان و ضعيفان و نيازمندان و فقيران داری و همانا ما حق تو را کامل می پردازيم تو نيز حق شريکانت را، کامل بپرداز و اگر تو چنين نکنی، پس به راستی، دشمنان و مدعيان تو، در قيامت از دشمنان و مدعيان بيشتر مردم، افزونتر خواهند بود».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص257)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
سفارش حضرت (علیه السلام) به یکی از کارگزارانش هنگامی که او را برای گرفتن زکات فرستاد:
«باری، تو هم از این زکات سهمی معین و حقی مشخص، و نیز شریکانی بینوا و زمینگیر و ناتوانانی تهیدست داری، و ما البته حق تو را کاملاً خواهیم پرداخت، پس تو نیز حقوق آنان را کاملاً بپرداز که اگر چنین نکنی، روز قیامت بیش از همهی مردم شاکی و دادخواه خواهی داشت».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص 382)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
این نامه را به برخی از ماموران جمعآوری زکات نوشتند:
(امام (علیهالسلام) در این نامه مخنف بن سلیم را از نفاق و بدرفتاری با مردم بر حذر میدارد و به او یادآور میشود که حق نیازمندان باید به آنها پرداخت شود و خیانت در این امانت از بالاترین خیانتهاست).
«البته برای تو در این زکاتی که جمع میکنی سهمی معین و حقی روشن و شریکانی از مستمندان وضعفاء وجود دارد؛ همانطور که ما حق تو را میدهیم، تو هم به حقوق مردم وفادار باش، اگر چنین نکنی در قیامت بیش از همه دشمن داری».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص 546)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از عهد و پيمانهاى حضرت (عليهالسلام) به يكى از كارگردانانش
(در پرهيزكارى و مهربانى با رعيت و اداء حقوق زيردستان و مستمندان) هنگامى كه او را براى جمع آورى زكات
فرستاده:
«و تو را در اين زكات بهره ثابت و حقى آشكارى است و شريك و انبازهایى دارى از درويشان و ناتوانان نيازمند،
و (همانطور كه) ما حق تو را تمام مىپردازيم تو (نيز) حقوق ايشان را تمام بپرداز؛ اگر چنين نكنى (از حقوقشان
بكاهى) در روز رستخيز تو از همه مردم، بيشتر دشمن خواهى داشت».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5 ، ص 885)
- توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از فرمانهاى آن حضرت (عليهالسلام) به يكى از عاملانش آنگاه كه او را براى جمعآورى زكات فرستاده بود:
لزوم پرداخت حق الزحمه مأمور جمعآورى زكات
«البته تو نيز در اين زكات حق و بهره واجب و معينى دارى كه خداى سبحان تحت عنوان «وَالْعامِلِينَ عَلَيْهَا» به
عنوان يكى از مصارف هشتگانه زكات براى تو سهم و بهرهاى معين فرموده و در رديف فقيران، مسكينان و ناتوانان
تهيدست آورده است، آنجا كه مىفرمايد:
«إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَاکِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا...»(8)؛ «صدقات، تنها به تهيدستان و بينوايان و متصديان
[گردآورى و پخش] آن و... اختصاص دارد».
و بدان كه ما حق تو را خواهيم داد، پس تو، اى مأمور جمعآورى زكات، حقوق صاحبان اموال را در قول و عمل به
خوبى رعايت كن و بر آنها تعدى مكن و حقوق مستحقان زكات را با كمتر گرفتن زكات از صاحبان مال ضايع مكن
و گرنه در روز قيامت بيشترين دشمن و طلبكار را خواهى داشت، زيرا در روز قيامت تمام فقيران، دشمن و طلبكار
تو خواهند بود».
(توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص27)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
در اين عهدنامه امام (عليهالسلام) دستورهايى صادر فرموده که قسمتی از آن درباره مهربانى و احترام نسبت به مردم
و در باره حقوق مستحقان است.
«وَ إِنَّ لَكَ ... وَ إِنَّا مُوَفُّوكَ حَقَّكَ»
در اين عبارت براى حسن رفتار با مستحقان و كمال رعايت حقوق آنها دليل آورده است.
جمله مذكور متن در حكم صغراى شكل اولى كه تقدير كبرایش اين است:
هر كس را كه در مالى بهرهاى معين و واجب باشد و در آن بهره، شركايى هم نيازمند و بينوا داشته باشد و حق خود
را هم از آن مال بطور كامل بستاند، بر او لازم است كه حق شريكان خود را نيز كاملا پرداخت كند.
اين مقدمه كبرى كه تقديرش بيان شد در سخن امام (عليهالسلام) با قياس ديگرى كه مركب از دو متصله است مورد
استدلال واقع شده كه صغراى اين قياس از اين قرار است:
اگر حق اين شركاى خود را ندهى، كسى خواهى بود كه دشمنانش اكثر مردم هستند يعنى فقرا و مساكين و ساير
مستحقان و هر كس دشمنانش بيشتر مردم باشند يعنى همه اصناف، پس بد بر حالش نزد خداوند در روز قيامت.
نتيجه اين قياس، قضيه متصلهاى است كه از مقدم صغرى و تالى كبرى تركيب يافته به اين صورت است:
اگر حق آنان را ندهى بد به حالت، اين بيان را امام (عليهالسلام) به منظور تهديد فرموده و عامل زكات را بيم داده
است كه درباره مستحقان از كوچكترين ستمى دورى كند.
كلمه «شُرَكَاءَ» عطف است بر«حَقّاً مَعْلُوماً» و «أَهْلَ مَسْكَنَةٍ» صفت آن است».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج4، ص 719 و 720)
- نَصِيباً مَفْرُوضاً
- ذَوِي فَاقَةٍ
- مُوَفُّوكَ حَقَّكَ
حق تو را کاملا ادا میکنیم.
[3] - وَفِّهِمْ
حق آنها را کاملا ادا کن.
[4] - خُصُوماً
- شرکاء (شرک)
«شَرک» در اصل خلاف تنهایی و بهمعنای دوستی کردن و همنشینی با دیگران است.
[6]
«شِرْكَة» مصدر «شَرک»
[7] بهمعنای این است که شخصی با دیگری زندگی و معاشرت کرد.
[8]
«مشارکت» در مرحله بالاتر از پشتیبانی و همکاری است.
[9] - وَفِّهِمْ (وفی)
«وفى» یعنی به نهایت رساندن و تمام کردن؛
[10]و به هر چیزی که به کمال برسد
[11]یا هر عملی که با پیمان تکوینی یا تشریعی یا عُرفی کامل شود،
[12]گفته میشود. «وَفَّى حقّه تَوْفِيَةً» يعنى حق او را تمام داد
[13]و «اسْتَوْفَى حَقَّهُ» به این معنا است که حق خود را کامل گرفت.
[14] - خُصُوماً (خصم)
«خَصْم» به معنای دشمن و نزاع كننده است
[15]و «خَصِم» شدت دشمنی را میرساند.
[16]
«مخاصَمَه» یعنی دعواکنندگان با يكديگر گلاويز شوند و هر كدام از آنها گوشهبار و متاع ديگرى را بگيرد و بكشد.
[17]
تفاوت «مخاصمه» و «معادات»:
«مخاصمه» بر زبان جاري میشود؛ اما «معادات» از حالات قلبی میباشد؛ بنابراین ممکن است شخصی با دیگري عداوت داشته باشد ولی خصومتی در میان نباشد و برعکس.
[18]
كلمه «خصم» پانزده مرتبه در نهج البلاغه و در قرآن مجيد نیز آمده است.
[19]
نکتهها و پیامها
1- در دین اسلام مالیاتهای واجب فقط چهار مورد است: 1) خمس 2) زکات 3) جزیه 4) خراج؛ و غیر از این موارد، مالیات دیگری نداریم. (الصَّدَقَةِ)
2- تعدیل نظام اقتصادی جامعه با پرداخت خمس و زکات امکانپذیر است. (الصَّدَقَةِ)
3- در دین اسلام به نُه کالا زکات تعلق میگیرد که عبارتند از: نقدین (طلا و نقره) و انعام ثلاثه (گاو، گوسفند، شتر) و غلات اربعه (گندم، جو، کشمش، خرما). (الصَّدَقَةِ)
4- يكي از معضلات جامعه امروز، دو قطبی شدن جامعه به دو صنف ثرومند و فقیر است. پرداخت حقوق واجب، راهی است برای ایجاد تعادل در جامعه و خارج کردن آن از این آسیب. (الصَّدَقَةِ)
5- امیرالمؤمنین (علیه السلام) در حکمت 328 میفرمایند: «إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِي أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ أَقْوَاتَ الْفُقَرَاءِ فَمَا جَاعَ فَقِيرٌ إِلَّا بِمَا مُتِّعَ بِهِ غَنِيٌّ وَ اللَّهُ تَعَالَى [جَدُّهُ] سَائِلُهُمْ عَنْ ذَلِك؛ خدای سبحان، روزی فقراء را در اموال توانگران قرار داده، پس فقیری گرسنه نمیماند جز به سبب اینکه توانگر از سهم او بهره برده است و خدا از آنها دربارۀ این امر بازخواست خواهد کرد».[20] (الصَّدَقَةِ)
6- کسی که در راه خدا انفاق کند مال او رشد و نمو میکند، طبق آیههای قرآن: «مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ»،[21] «وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ».[22] (الصَّدَقَةِ)
7- انفاق علاوه بر پاداش اخروى، سبب رشد وتكامل وجودى انسان نیز مىگردد: «صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها».[23] (الصَّدَقَةِ)
8- هر کار نیکی صدقه محسوب میشود از جمله: عیادت بیمار، شاد کردن مؤمنین، خوشرویی، اصلاح بین دو نفر، برداشتن سنگی از سر راه مردم، آموختن علمی که موجب هدایت شخصی گردد و... .(الصَّدَقَةِ)
9- صدقه، بلا را دفع و عمر را طولانی میکند. (الصَّدَقَةِ)
10- امیرالمؤمنین (علیه السلام) در حکمت 7 میفرمایند: «وَالصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِح؛ صدقه دارویی شفابخش است».[24](الصَّدَقَةِ)
11- امیرالمؤمنین (علیه السلام) در حکمت137میفرمایند: «اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَة؛ روزی را با صدقه دادن نازل کنید».[25](الصَّدَقَةِ)
12- امیرالمؤمنین (علیه السلام) در حکمت146میفرمایند: «سُوسُوا إِيمَانَكُمْ بِالصَّدَقَة؛ ایمانتان را با صدقه مراقبت کنید».[26](الصَّدَقَةِ)
13- امیرالمؤمنین (علیه السلام) در حکمت 258میفرمایند: «إِذَا أَمْلَقْتُمْ فَتَاجِرُوا اللَّهَ بِالصَّدَقَة؛ هرگاه به تنگدستی افتادید، از راه صدقه دادن، با خدا معامله کنید».[27](الصَّدَقَةِ)
14- منت و آزار، صدقه را از بین میبرد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى...».[28](الصَّدَقَةِ)
15- انفاقی ارزشمند است كه در راه خدا باشد نه برای بستن راه خدا؛ زیرا کافران نیز انفاق میکنند تا مردم هدایت نشوند، طبق آیه قرآن: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ...».[29](الصَّدَقَةِ)
16- یکی از مهمترین فعالیتهای اقتصادی در تأمین سعادت دنیا و آخرت، پرداخت صدقات مالی است. (الصَّدَقَةِ)
17- حضرت صادق (علیه السلام) زکات بدن را اینگونه میفرمایند:
زكات چشم: نگاه عبرت انگیز و چشم پوشی از شهوات.
زكات گوش: شنیدن دانش و حکمت و قرآن و دوری کردن از آنچه موجب گرفتاری روح است؛ مانند دروغ و غیبت و امثال آن.
زكات زبان: خیرخواهی برای مسلمانان و بیدار کردن غافلان و گفتن ذکر.
زكات دست: بخشش به دیگران از نعمتهای الهی و به کار انداختن آن در نوشتن علم و هر آنچه مسلمانان در راه طاعت خدا از آن سود میبرند و خودداری از انجام کارهای بد.
زكات پا: کوشش در انجام حقوق پروردگار، مانند قدم برداشتن براى زيارت افراد نيكوكار، مجالس ذكر خدا، اصلاح بين مردم، صلۀ رحم، جهاد در راه خدا و هر آنچه صلاح دل و سلامت دین انسان در آن است.[30] (الصَّدَقَةِ)
18- امیرالمؤمنین (علیه السلام) در حدیث گهرباری به زکات هر چیزی اشاره کردهاند:
v زكاة الجاه بذله؛ زکات مقام، بخشش آن برای انجام کار خیر.
v زكاة المال الإفضال؛ زکات مال، بخشش.
v زكاة القدرة الإنصاف؛ زکات قدرت، انصاف.
v زكاة الجمال العفاف؛ زکات زیبایی، پاکدامنی.
v زكاة الظّفر الإحسان؛ زکات پیروزی، احسان.
v زكاة البدن الجهاد و الصّيام؛ زکات بدن، جهاد و روزه.
v زكاة اليسار برّ الجيران و صلة الأرحام؛ زکات دارایی، نیکی به همسایگان و صلۀ ارحام.
v زكاة الصّحّة السّعى في طاعة اللّه؛ زکات تندرستی، سعی و کوشش در اطاعت و فرمانبرداری خدا.
v زكاة الشّجاعة الجهاد في سبيل اللّه؛ زکات شجاعت، جهاد در راه خدا.
v زكاة السّلطان إغاثة الملهوف؛ زکات حاکم، دادرسی درماندگان.
v زكاة النّعم إصطناع المعروف؛ زکات نعمتهای الهی، انجام کارهای نیک.
v زكاة العلم بذله لمستحقّه و إجهاد النّفس بالعمل به؛ زکات علم و دانش، بخشش به کسانی که استحقاق آن را دارند و واداشتن نفس در عمل به آن.[31] (الصَّدَقَةِ)
راهکارهایی از نهجالبلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1- والدین میتوانند صدقه را به دست فرزندان بدهند تا آنها به فقیر تقدیم کنند که آموزش ببینند.
2- برای فرهنگ سازی توجه به نیازمندان در جامعه و نیز آموزش خانواده و کودکان خوب است صدقۀ واجب را آشکار و صدقه مستحب را پنهان داد؛ طبق فرمایش امام باقر(علیه السلام) که ذیل آیه271سوره بقره میفرمایند: منظور از «إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ» صدقه واجب و «اِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ» صدقه مستحب است.[32]
واژه شناسی
السَّاخِط: ناخشنود، خشمناک.[15]
- صَدْر
- صُنْدُوق
- سِرّ
- الْبَشَاشَة
- حِبَالَة
- الْمَوَدَّة
- الِاحْتِمَال
بار برگرفتن، بار برداشتن،
[9] در اینجا شاید به معنی چشم پوشی باشد.
[10] - الْعُيُوب
جمع عیب، نقصها، بدیها، گناهان.
[11] - خِبَاءُ
- رَضِيَ
- رَضِيَ
- كَثُرَ
- حِبَالَة (حبل)
«حبل»به معنای کشیدگی چیزی است.
[16]
«حبل» یعنی ريسمان
[17] و «حِبَالة» به معنای دام و طنابی است که برای شکار نصب میكنند.
[18]
به ريسمان و طناب صيّاد «حباله» میگويند. جمع آن «حبائل» است؛ همانطور که به دامهاى شيطان كه به وسیله
آنها وسوسه و گمراه میکند «حبائل شيطان» میگويند که در خطبه 149 نهج البلاغه آمده است.
[19]
از واژه «حِبَالة» 28 مورد در نهج البلاغه آمده است.
[20] - الاِحْتِمَال (حمل)
«حمل» یعنی شخصی چیزی را برداشت.
[21]
«یَحمِل غَضَبَه» یعنی انسان خشمش را اظهار نمیکند. «لا يَحْمِلُ الضَّيْمَ» یعنی شخصی سرباز زد و ستم را از خود
دور کرد.
[22]
«حمل عن» از باب مجاز به معنای گذشت و بردباری است.
[23]
«احتمال» به معنی حمل است و نیز به معنای چشم پوشی، عفو و صبر به کار میرود. تحمل امور ناخوشآیند،
[24]
شكيبایى و بردبارى
[25] و خشمگین شدن از دیگر معانی «اِحْتِمال» است.
[26] در این حکمت شاید به معنای چشم
پوشی باشد گرچه محمد عبده آن را تحمل آزار معنی کرده است.
[27]
«اِحتَمَلَ» یعنی شخصی ناخورسند شد
[28] ولی از راه حق منحرف نشد.
[29]
تفاوت «احتمال» و «صبر»:
«احتمال» به معنای فرو بردن خشم است؛ ولی «صبر» در سختیها به معنای این است که انسان در رویارویی با
موقعیت ناخوشایند، زبان و دست خود را کنترل کند؛ مثلاً صبر در برابر ناملایمات روزگار یعنی نگهداری نفس از
بیتابی؛ و در این صورت از واژه «احتمال» استفاده نمیشود؛ زیرا خشمی وجود ندارد که فروبرده شود.
[30] - خِبَاء (خبأ)
«خبأ» در اصل به معنای پنهان کردن چیزی است
[31] و در مورد هر چیزی که پوشيده و پنهان باشد به كار مىرود.
[32]
«خِبَاء» به معنای پوست جو يا گندم در خوشه است.
[33]
«خَبَأَ الشیء» یعنی شخصی چیزی را پنهان کرد.
[34]
«أَخبِیَة» جمع «خِبَاء» است.
[35]
از ماده «خبأ» هفت مورد در نهج البلاغه دیده میشود.
[36] - السَّاخِط (سخط)
«سَخَط و سُخْط» به معنای خشم
[37] شدیدی است که موجب عقوبت و بد فرجامى است.
[38]
«سخط» به معنای ناپسند دانستن و ناراضی بودن از مسئلهای است.
[39]
«سَخِطَ علیه» یعنی انسان بر شخص دیگری خشم گرفت.
[40]
زمانی که «سخط» به خدا نسبت داده میشود یعنی خدا چیزی را برای شما ناپسند دانسته و شما را از آن منع کرده
و برای انجام دادن آن مجازات قرار داده است؛ مثلاً «إن اللّه يَسْخَطُ لكم كذا».
[41]
از مشتقات «سخط» 21 مورد در نهج البلاغه آمده است.
[42]
مراتب خشم:
1. سخط
2. اخْرِنْطَام (خشمی که همراه با خود بزرگ بینی باشد.)
3. بَرْطَمَة (خشمی که همراه با روترش کردن و باد در غبغب انداختن باشد.)
4. غیظ (مرحلهای که انسان نمیتواند خشم خود را کنترل کند.)
5. حَرْد (مرحلهای که انسان بر اثر خشم به طرف مقابل تعرض میکند.)
6. حَنَق (زمانی که انسان کینهای که در دل دارد و خشمش شدیداً غیر قابل کنترل میشود.)
7. اختلاط (شدیدتر از غضب است و مرحلهای است که انسان عقلش را از دست میدهد.)
[43]
تفاوت «غضب» و «سُخط»:
«غضب» سختتر و شدیدتر از «سخط» است.
[44] ممکن است بزرگتر بر زیر دست خود و یا کوچکتر بر بالا
دست خویش «غضب» نماید ولی «سخط» تنها از سوی بزرگتر بر زیر دست است؛ از این رو امیر بر زیردست
خود «سخط» میکند ولی زیردست امیر بر او «سخط» نمینماید بلکه بر او «غضب» میکند.
همچنین اگر «سخط» با حرف «علی» متعدی شود به معنای غضب و اراده نمودن عقاب است؛ و در حالت متعدی
اما بدون حرف اضافه، معنای خلاف رضا را ایفا میکند.
[45] - عَجَزَ
- اَعْجَز
- اكْتِسَاب
به دست آوردن، فراهم نمودن.
[3] - الْإِخْوَان
جمع أخ، برادران، دوستان.
[4] - ضَيَّعَ
از بین برد و نابود کرد.
[5] - ظَفِرَ
پیروز شد و به مراد رسید.
[6] - عَجَزَ
«عجز» دو معنا دارد:
1. ضعف و ناتوانی
2. پشت و عقب چیزی.
[7]
«عَجْز» در اصل به معنای درنگ كردن و تأخير انداختن در چیزی است و کار زمانی عقب میافتد که شخص در انجام دادن آن کوتاهی کند یا توانایی انجام دادن آن را نداشته باشد که این معنا ضد قدرت است.
[8]
«عَجَزَ» ضد «حَزُمَ؛ دور اندیشی کرد» است؛
[9] چراکه انسان ناتوان اراده ضعیفی دارد.
[10]
«عَجَزَ عَنْ الفِعْلِ» یعنی شخصی نتوانست فلان كار را انجام دهد.
[11]
«أعْجَزُ» به معنی ناتوانتر، ناتوانترین، درماندهتر و درماندهترین است.
[12]
«عَجْز» دو معنا دارد:
1. شخص از نظرنیروی درونی ضعیف باشد؛ مثلاً اراده ضعیفی داشته باشد.
2. شخص از نظر جسمی ضعیف باشد؛ مثلاً بیمار باشد و توان جسمی نداشته باشد.
گویا در نظر امام (علیه السلام) عاجزترین مردم کسی است که برای به دست آوردن دوست از نظر درونی، ضعیف است و اراده ندارد.
تفاوت «عجز» و «منع»:
«عجز» مخالف قدرت است، ولی «منع» به معنای این است شخصی با اینکه توانایی انجام کاری را دارد، به دلیل عذری نتواند آن را انجام دهد.
[13] - ضَیَّعَ (ضیع)
«ضیع» در اصل به معنای از دست رفتن و نابود شدن چیزی است.
[14]
«ضَيَّعَ» یعنی شخصی، چیزی را از دست داد و آن را نابود کرد.
[15]
«أَضَاعَ عِيَالَه» یعنی شخصی سرپرستی خانوادهاش را رها کرد و از نگهداری آنها شانه خالی کرد.
[16] - ظَفِرَ
«ظَفَر» در اصل دو معنا دارد، به نظر میرسد که این جا به معنای پیروزی و غلبه پیدا کردن است
[17]و اصل این واژه از «ظَفِرَ عليه» گرفته شده است؛ يعنى حیوانی چنگالش را در بدن دیگری فرو برد و بر او چيره شد.
[18]
«ظَفَر» یعنی شخصی بر دشنمش چیره شد، همچنین به معنای این است که شخصی، چیزی را که اصرار داشته به دست بیاورد، به دست آورده و به همین وسیله پیروز شده است.
[19]
«ظَفِرَ بِهِ» یعنی انسان به مراد و خواسته خود رسيد و پيروز شد.
[20]
تفاوت «ظفر» و «فوز»:
«ظفر» به معنای برتری یافتن بر طرف دیگری و ستیز میباشد؛ مانند «مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ».
[21] «فوز» به معنای غلبه پیدا کردن، رهایی از بدی و رسیدن به خیر است.
[22] گاهی «ظفر» در معنای «فوز» به کار میورد ولی هیچ گاه واژه «فوز» به جای «ظفر» به کار نمیرود.
[23] - اعْتَزَلُوا
- خَذَلُوا
- يَنْصُرُوا
- اعْتَزَلُوا (عزل)
«عَزَل» در اصل بهمعنی برکنار کردن یا خمیده کردن چیزی است.
[5]
«عَزَل» در اصل بهمعنی کنارهگیری شخص از کاری است که انجام میدهد.
[6]
«اِعتزال» مصدر«اعْتَزَلُوا» بهمعنی فاصله گرفتن و راندن از چیزی است؛ و دوری با جسم یا قلب، و از نظر عملی، فکری، روحی و... را در برمیگیرد.
[7]
«عَزَلْتُهُ و اعْتَزَلْتُهُ» بهاین معنا است که دورش کردم و دور شد.
[8] - َنْصُرُوا (نَصَر)
«نَصَر» در اصل بهمعنی انجام دادن کار خیر و بخشیدن آن است.
[9]
«نَصَرَه»: او را یاری داد.
[10]
تفاوت «نُصرَت» و « اِعانَت»:
«نصرت» اخص از «اِعانَۀ» است؛ بهاین معنا که هر «نصرت» اعانه است؛ اما هر «اِعانَۀ» نصرت نیست. «نصرت» صرفاً درخصوص منازعه و دشمنی با معارض به کار میرود؛ ولی «اعانه» جنبه عمومی دارد و صرفاً در درگیريها به کار نمیرود.
[11] - أَبْطَأَ
- لَمْ يُسْرِعْ
- أَبْطَأَ (بطأ)
«أبط» به معنای درنگ کردن و تأخیر انداختن است.
[3] این کلمه متضاد کلمه «أسْرَعَ» است.
[4] - لَمْ يُسْرِعْ (سرع)
«سرع» به معنی شتاب
[5] و نقیض درنگ و تأخیر در حرکت است.
[6]
تفاوت «سرعت» و «عجله»:
«سرعت» پیش افتادن در چیزی است که پیشی گرفتن در آن سزاوار و پسندیده است و نقیض آن یعنی
درنگ کردن ناپسند است و «عجله» پیش افتادن در چیزی است که پیشی گرفتن در آن ناپسند باشد.
ولی در سخن حضرت موسی (علی نبینا و آله و علیه السلام) به خدا: «وعَجِلْتُ اِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضی؛ و من ای پروردگارم به سویت شتافتم تا خشنود شوی»
[7] عجله به معنای سرعت است.
[8] - الْحَذَرَ
- سَتَرَ
- غَفَر
- حذر
«حذر» یعنی هوشیار بودن
[4] در هر چیزی
[5] و همچنین پرهیز کردن از شیء ترسناک.
[6]
«حذر» به معنى ترس نيست؛
[7] بلكه بهمعناى داشتنِ قدرت ِدوری از چیزی است که ضرر دارد.
[8]
تفاوت «حذر» و «خوف»:
«رجاء» یعنی انتظار نتیجه همراه با شک در تحقق آن «خوف» یعنی احتمال ضرر در رسیدن به نتیجه. اگر کسی یقین داشته باشد دیگر نه امیدوار است و نه میترسد و «حذر» یعنی مراقبت و پرهیز، چه در حالت گمان و چه در حالت یقین.
«حذر» ضرر را دور میکند، اما «خوف» باعث دفع ضرر نمیگردد.
[9]
تفاوت «حذر» و «احتراز»:
«احتراز» به معناي حفظ نمودن چیزي که اینک وجود دارد؛ اما « حذر» حفظ نمودن چیزي است که اکنون وجود ندارد ولی علم و یا گمان میرود که به وجود آید.
[10] - غَفَر
«غَفَرَ» به این معنا است که شخص چیزی را از طریق چشم پوشی،
[11] پنهان
[12] و پاک کند و در مورد چشمپوشی از گناه و معصیت بهکار میرود.
[13]
بیشترین معنای «غَفَرَ» پوشاندن است.
[14]
«اسْتَغْقَرَ اللهَ لذنبه و من ذنبه، فَغَفَرَ له ذنبَه مَغفِرَۀ و غَفراً و غُفرَانا»: از پروردگار خواست تا او را بيامرزد؛ خدا هم خطای او را بخشید.
[15]
تفاوت «ستر» و «غفران»:
«ستر الهی» به معنی اینکه خدا علاوه بر چشمپوشی از گناه فاسق و کافر، آبرویش را حفظ می کند؛ و آنها را عذاب دنیایی نمیکند؛ بلکه در آخرت سخت عذاب میشوند. ولی «غفران الهی» اقتضای پاداش رادارد.
[16] - سَتَرَ
«سَتَرَ» به این معناست که شخص شیء را به هر طور که شده
[17] از نگاه دیگران دور کند
[18] و بپوشاند.
[19]
تفاوت «ستر» و «غفران»:
«ستر الهی» به معنی اینکه خدا علاوه بر چشمپوشی از گناه فاسق و کافر، آبرویش را حفظ می کند؛ و آنها را عذاب دنیایی نمیکند؛ بلکه در آخرت سخت عذاب میشوند. ولی «غفران الهی» اقتضای پاداش را دارد.
[20]
تفاوت «غِطاء» و «سَتَر»:
«ستر» پنهان شدن بدون داشتن تماس و چسبیدن است، مثل پنهان شدن پشت دیوار یا کوه.
اما «غطاء» به پنهان شدن با داشتن تماس و چسبیدن به بدن گفته میشود، همچون پوشاندن با لباس؛ مخفی شدن پشت دیوار «غطاء» نیست.
[21]
تفاوت «ستَر» و «حِجاب»:
«ستر» پوششی که روبهروی آن دیده میشود، ولی «حجاب» باعث می شود که شخص دیده نشود.
[22] - سَمْحاً
- مُبَذِّر
- مُقَدِّر
میانهرو،
[3] اندازه نگهدارنده میباشد.
[4] - مُقَتِّر
کسی که در انفاق سختگیر است،
[5] بخیل.
[6] - مُبَذِّر(بذر)
وقتی شخص مال خود را بیش از اندازه
[7] خرج کند
[8] «بذر» گویند. در ابتدا به پاشیدن بذر «تبذیر» میگفتند؛ سپس بهطور استعاره به شخصی میگویند که مال خود را هدر میدهد؛
[9] همانطورکه قرآن کریم میفرماید: «وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَ الْمِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً إِنَ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ؛ حق خويشاوند و درماندگان را ادا كن و هيچ اسرافكارى مكن که مسرفان برادران شیاطین هستند»؛
[10]برادری با شیطان شاید به این جهت است که در بسیاری اوقات، خرجِ بیش از اندازه به دلیل خودبزرگ بینی شخص است. از آن روی که بارزترین ویژگی شیطان تکبر است، تبذیر کننده برادر شیطان معرفی شده است و چون دارایی خود را بیش از اندازه صرف میکند مال خدا و حقوق مردم را تباه میکند.
[11]
تفاوت «تبذیر» و «اسراف»:
«تبذیر» بخشش مال در غیر حلال و غیرشایسته است؛ اما «اسراف» بخشش مال بیش از مقدار شایسته است.
[12] - مُقَدِّر(قَدَر)
«قَدَر» بر نهایت چیزی دلالت میکند.
[13]«قَدْر» مصدر «قَدَر»؛ به معنای مقدار است.
[14]
«مِقدار» اسم «قدر»؛
[15] به معنای اندازه
[16]یا آنچه به وسیله آن اندازهگیری میکنند.
[17]
«تقدیر» در انسان بر دو صورت است:
1- تفکر در کاری بر اساس عقل و درک؛ که این گونه «تقدیر» پسندیده میباشد.
2- اندیشیدن بر اساس آرزو و شهوت که ناپسند است؛ مثل آيه: «فَكَّرَ وَ قَدَّرَ فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ؛ او انديشيد و طرحى افكند»
[18].
[19]
تفاوت «قدر» و «تقدیر»:
«تقدیر» در کارهای خدا و انسانها، در اعمال پسندیده و ناپسند استفاده میشود؛ اما «قدر» تنها در فعل خدا و امور پسندیده به کار میرود.
[20] - مُقَتِّرا (قتر)
«قتر» در اصل بر جمع و تنگ شدن دلالت میکند.
[21]
«رجلٌ مُقْتِرٌ» یعنی مردی که در خرج کردن سخت میگیرد؛ همانطور که قران کریم میفرمایند: «وَ كانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً؛ و انسان همواره بخيل است
[22]».
[23]
تفاوت «قتر» و «إسراف» و «توسعة»:
«قتر» یعنی شخص در خرج کردن کاری سخت میگیرد که در مقابل «إسراف» و «توسعه» میباشد.
«اسراف» به معنای زیادهروی و خارج شدن از حد عقل و عرف است؛ و «توسعه» به معنای زیاد کردن چیزی یا عملی، بدون افتادن در سختی است.
[24] - وَرَاءَ
- عاقل(عقل)
اجمالی:
به توانایی تشخیص خوب از بد، و صحیح از فاسد در امور مادی و معنوی
[2]؛ و همچنین قدرتی که انسان را از سخن، یا کار ناپسند
[3] بازمیدارد، «عقل» گفته میشود.
[4]
تفصیلی:
به نیرو
[5]یا نور معنوی
[6]که سسب درک حقایق
[7]و آموختن علومِ مهم
[8]و پذیرش دانش مفید
[9]میشود را «عقل» میگویند.
[10] از لوازم آن امساک و تدبر و حسن فهم و ادراک و منزجر شدن و... میدانند.
[11]
«عقل البعیر» به معنای بستن پای شتر است تا او را از حرکت بازدارد؛
[12]«عقل» نیز نیرویی است که «عاقل» را از افتادن در پرتگاه بازمیدارد.
[13]
«عاقل» یعنی فرد هوشیاری
[14]که زبان خود از کلام نگه میدارد
[15]و با شناخت نیازهای خود، زندگی را بر اساس عدالت و حق و دوری از تمایلات خود
[16]پایهگذاری میکند.
[17]
مقصود از «لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ» این است كه خردمند زبانش را رها نمىكند.
[18]
تفاوت «عقل» و «ذهن»:
«عقل» قدرت بازدارنده از سخن یا کار ناپسند میباشد
[19] اما «ذهن» به معنای فهمیدن، حفظ کردن چیزی و یاد گرفتن است.
[20]
تفاوت بین «عقل» و «أرب»:
«عقل» به معنای قدرتی است که شخص را از عمل ناپسند بازمیدارد و «ارب» به معنای وفور «عقل» است.
[21]
«عقل» با مشتقات آن به طور گستره در نهج البلاغه آمده است.
[22] - وَرَاء (وَرَأ)
«وَرَاء» بهمعنای پشتِ چیزی است
[23]و هم در زمان استفاده میشود و هم در مکان.
[24]
به فرزندان و مردمی که پس از هر شخصی میمانند هم «وَرَاء» گفته میشود، چنانکه در قران کریم میفرماید: «....فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ؛ ...و پس از اسحاق به يعقوب مژده دادیم
[25]».
[26] - اَحْمَق(حمق)
«حُمْق» در اصل بر ضعیف شدن چیزی دلالت دارد.
[27] به همین جهت به کمی عقل «حُمْق» و «حماقه» گفته میشود.
[28]
«احمق» کسی است که با داشتن علم به زشتی چیزی، آن را انجام میدهد.
[29]
تفاوت «حمق» و «جهل»:
«حمق» به معنای کم عقلی و «جهل» به معنای نادانی است.
[30]
«حمق» در قرآن مجید بهکار نرفته و در کلمات قصار اشاره شده است.
[31]
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی
1- شایسته است انسان پیش از سخن گفتن، بیندیشد.
2- اندیشه در سخن میتواند موارد زیر را رد برگیرد:
- بهترین زمان برای طرح مسئله؛
- مکان مناسب برای بیان آن؛
- چگونگی بیان سخن؛
- پیامدها و نتایج مثبت یا منفی سخن.
- أَسْعَدَ
مادامی که به تو اقبال کرد
[1]، موافقت کرد.
[2] - جَد
- مسْتُور (ستر)
در «سَتَرَ» شخص شیء
[4] يا لغزش و خطای دیگران
[5] را هر طور که شده
[6] از نگاه دیگران دور میکند
[7] و میپوشاند.
[8]
تفاوت «ستر» و «غفران»:
«ستر» به معنای پوشاندن است؛ اما «غفران»، علاوه بر پوشاندن گناه مقتضی پاداش است.
[9] - جَدُّ (جدد)
یکی از معانی «جَدُّ» بهره، سرنوشت
[10]و سعادت دنیوي ميباشد.
[11]
نكتهها و پیامها
1. مؤمن عیوب خود را بزرگ و عیوب مردم را کوچک میبیند.
2. «ستارالعیوب» در خدای متعال دو صورت است:
· تکوینی: خدا انسان را طوری خلق نموده که بعضی از صفات او پنهان است مثل: غرور، حسادت، اعتقادات و...
· تشریعی: خدای متعال امر به شناخت نقصها کرده است تا از آنها دوری شود.
3. اگر فردی عمل نادرست خود را تا چهل بار تکرار نکند، خدا او را جلوی مردم رسوا نمیکند.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی
1. هر شخص برای رفع نقاط ضعف خود باید بکوشد، امیرالمؤمنین عليه السلام میفرمایند:«طوبى لِمَن شَغَلَهُ عَيبُهُ عَن عُيوبِ النّاسِ؛ خوشا به حال آن كس كه کمبودهایش، او را از پرداختن به عيبهاى مردم باز دارد».[12]
2. شخص مؤمن در رفع نقاط ضعف و معایب اخلاقی خود میکوشد، این مهم از راه حسابرسی همیشگی نفس امکانپذیر است. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:«اشتِغالُكَ بِمَعايِبِ نَفسِكَ يَكفيكَ العارَ؛ پرداختن تو، به بدیهایت، ننگ را از تو دور مىسازد».[13]
3. فرد مؤمن بر نقاط ضعف و معایب دیگران تمرکز نمیکند، بلکه میکوشد نقاط مثبت آنان را ببیند.
ضرب المثل
آب، صدای شرشر خودش را نمیشنود.
آیینهاش را گم کرده است. (با آنکه صورت یا سیرتی زشت دارد، دیگری را به خاطر آن زشتی سرزنش میکند.)
خار را در چشم دیگران میبیند و شاه تیر را در چشم خود نمیبیند.
دیگ به دیگ میگوید: رویت سیاه.
دنیا را ببین چه فَنده، کور به کچل میخنده.
عیب خود را کسی نمیبیند.
کورِ خود است و بینای مردم.
هر که عیب خویش بیند، از همه بیناتر است. (نسیمی)
چون خودْ همه عیبی، چه کنی عیب کسان فاش. (قاآنی)
عیب هر کس که کنی، هم به تو میگردد باز.
عیب خود بین و مبین از دیگران.
معیوب، همه عیب کسان میجوید.
اشعار
همه حمال عیب خویشتنیم طعنه بر عیب دیگران چه زنیم؟ (سعدی)
آن کس که به عیب خلق پرداخته است زانست که عیب خویش نشناخته است.
آن که عیب تو گفت، یار تو اوست وان که پوشیده داشت، مار تو اوست. (اوحدی)
به نزد من آن کس نکوخواه توست که گوید فلان خار در راه توست. (سعدی)
کسی که عیب مرا می کند نهان از من اگر چو چشم عزیز است، دشمن است مرا. (صائب)
- تَمَلُّ
- ابْتَغُوا
- طَرَائِفَ الْحِكَم
- طَرَائِف(طرف)
«طَرَائِف» به معنای چیزی که برای نفس لطیف، عجیب، لذید
[4]و جدید است.
[5] - الْحِكْمَه(حکم)
«حکم» به معنی بازداشتن است.
[6]
«حکمت» به معنای دانشی است
[7] که شخص به وسیلۀ آن میتواند کاری را با دقت و تمرکز بالا انجام دهد
[8] و به واسطۀ علم و عقل و حلم خود
[9] به حقیقت برسد.
[10]
حکمت به دو صورت است:
1. حكمت خداى متعال: به معنای دانش
[11] و قدرت خدای متعال در آفرینش و ادارۀ جهان است.
2. حكمت انسانها: به معنای علم، تواناییهایشان در انجام دادن نيكىها،
[12] گفتن کلام موافق حق و پند است.
[13]
نکتهها و پیامها
1. گاهی شنیدن و خواندن سخنان حکمت آمیز یا با رفتن به طبیعت گاهی با دیدن دوستان روح انسان را شاد میکند. (تَمَلُّ الْأَبْدَان...طَرَائِفَ الْحِكَم)
2. آموختن حکمت، راهی برای زیاد کردن نور دلها و معرفت به خدا است. (فَابْتَغُوا)
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی
یکی از راههای حفظ تعادلِ بین کار و استراحت، عمل به برنامهریزی ماتریس ایزنهاور است که باعث بهتر و سریعتر رسیدن به هدف و تضمین سلامت جسمی و روحی هر فردی است، این برنامهریزی اولویتها را دستهبندی میکنند:
مهم و فوری: اکنون روی آن تمرکز و انجام دادن.
مهم و غیر فوری: برنامه ریزی کردن برای انجام دقیق آن.
غیرمهم و فوری: واگذار کردن آن به دیگران.
غیر مهم و غیر فوری: انجام دادن آن وقت کارهای دیگر.
- رَكْبٍ
جمع رَاكِب، سواران،
[3] کاروان.
[4] - يُسَارُ بِهِمْ
- نِيَام
جمع نائِم، خوابها، خوابیدگان.
[6] - يُسَارُ (سیر)
«سیر» بر گذشتن، رفتن، روان بودن و جریان داشتن دلالت میکند.
[7] همچنین به معنای راه رفتن
[8] و سير كردن در زمين است.
[9]
«سارَ الدابَّةَ» یعنی سوار بر ستور شد. «سارَهُ» یعنی او را وادار به راه رفتن كرد.
[10]
«أَسَارَ الرجلَ» یعنی آن مرد را به رفتن واداشت.
[11]
«سايَرَهُ» یعنی با او همراه شد، توافق كرد
[12] و با او رفت.
[13] - نِيَام (نوم)
«نوم» به معنای خواب است
[14] و بر بیحرکت و ساکن بودن دلالت میکند.
[15] همچنین به معنای سست و آرام شدن است که سبب توقف عصبها از حرکت و فعالیت میشود؛ چرا که اعصاب سبب حرکت و فعالیت حواس پنجگانه و قدرت در اعضای بدن است و زمانی که بدن سست میشود، حواس انسان ضعیف و اعصاب آرام و متوقف میشود
[16] و سبب از بین رفتن درک، فهم، عقل، نیرو و توانایی انسان میشود؛
[17] لذا آفت است و گفته میشود خواب برادر مرگ است.
[18]
برخی معتقدند «نَوم» و «نِيَام» به معنای «رُقاد» و «نُعاس» است؛ یعنی خوابیدن یا آغاز خواب رفتن و چرت زدن است
[19] و برخی دیگر معتقدند «نوم» با «نُعاسُ» تفاوت دارد و «نُعاسُ» ابتدای به دست آوردن آرامش قبل از خواب و یا ابتدای خواب است،
[20] که چشمها بسته میشود ولی به قلب نمیرسد؛ چراکه اگر به قلب برسد، آن زمان «نوم» است.
[21]
در «نوم» حواس و حرکتِ انسان متوقف میشود نه جریان خون؛ چرا که جریان خون سبب حیات انسان است و متوقف شدن آن برابر است با مرگ انسان.
[22]
«نِيَام» جمع «نَائِم»
[23] به معنای شخص خوابيده است
[24] و «نَامَ» یعنی فردی خوابید.
[25]
در این حکمت اهل دنیا به افرادی خواب تشبیه شدهاند؛ چرا که فرد خواب، قدرت تعقل و درک ندارد و چون انسان خواب از نظر قدرت تحرک هم ضعیف میشود، به راحتی میتوانند او را به هر طرفی سوق دهند.