تمام نهج البلاغه، ج3
ترجمهها
«اما بعد از ستايش خدا و درود بر پيامبر (صلى الله عليه و آله) پس به راستى من از آنچه مربوط به عثمان است، بدان گونه شما را آگاه مى سازم كه شنيدن آن، همچون ديدن آن باشد.
[مراد از امر مربوط به عثمان، كارهاى نادرست اوست كه موجب قيام مسلمانان در برابر او و كشته شدن وى گرديد.]»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص494)
«اما بعد، من شما را از سرگذشت عثمان خبر می دهم به گونه ای که شنیدن آن مانند دیدنش باشد.»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص363)
(این نامه را امام حسن (علیه السلام) و عمار یاسر به کوفه بردند. هدف امام (علیه السلام) در این نامه بیان سه مطلب است:
1. طلحه و زبیر و عایشه که اکنون به بهانه خونخواهی عثمان جمگ جمل را راه انداختهاند خود در قتل او دست داشتند.
2. مردم با اختیار و از روی میل و رغبت با من بیعت کردند.
3. بر مردم کوفه لازم است که در مقابل فتنه جمل به پا خیزند.)
«اما بعد، من شما را از سرگذشت عثمان چنان آگاه کنم که شنیدنش چون دیدن باشد.»
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص517)
(چون به ماء العذيب رسيد اين نامه را براى اهل كوفه نوشت و آنان را از سبب كشته شدن عثمان آگاه ساخته بكمك و يارى خود طلبيد و آنرا بوسيله حضرت امام حسن و عمّار ابن ياسر فرستاد)
«پس از حمد خدا و درود بر پيغمبر اكرم، من شما را از كار عثمان (و سبب كشته شدن او) آگاه مىسازم به طوری كه شنيدن آن مانند ديدن باشد (تا كسانى از اهل كوفه كه در آن واقعه نبودند مانند آنان باشند كه بودند و ديدند.)»
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص831)
شروح
داستان عثمان و پيمانشكنان
«اما پس از حمد و ثناى الهى، من ماجراى عثمان را براى شما باز مىگويم تا بدانيد كه به خلاف ادّعاى سركشانى چون طلحه و زبير، در قتل او هرگز شريك نبودم و به گونهاى به شما خبر مىدهم كه شنيدن آن مانند ديدن آن باشد و هيچ ترديد و ابهامى باقى نماند.»
(توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص498)
(اين نامه را حضرت در وقتى نوشت كه بر سرچشمه آب گوارايى در بين راه بصره فرود آمده بود، و همراه فرزندش امام حسن و عمّار ياسر آن را ارسال فرمود، رحمت خدا بر او باد)
««اما بعد... عيانه»
در اين جا، امام شبهه قتل عثمان را كه اصحاب جمل و اهل شام و بطور كلى، كسانى كه مىخواهند فساد به وجود آورند، بر سر زبانها انداخته بودند، و حتى مايه تمام آشوبها در اسلام قرار گرفته بود، ذكر كرده و پاسخ آن را نيز داده است:
«حتى يكون سمعه كعيانه»
اين جمله كنايه از آن است كه مطلب را براى آنان كه آن زمان را درك نكرده بودند بطور كامل روشن و مو شكافى فرموده است.»
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، ص575)
«[در اين نامه كه با عبارت «من عبد اللّه علىّ امير المؤمنين الى اهل الكوفة، جبهة الانصار و سنام العرب» (از بنده خدا، على امير مؤمنان به مردم كوفه، گزيدهترين ياران و برجستگان عرب) شروع مىشود، ابن ابى الحديد پس از توضيح درباره برخى از لغات و اصطلاحات و لطايف آن و اعتراض به قطب راوندى، كه كوفه را دار الهجرة دانسته است، بحث تاريخى زير را آورده است]:
اخبار على [علیه السلام] به هنگام حركت به بصره و فرستادگان و پيامهاى او به مردم كوفه
محمد بن اسحاق از قول عموى خود، عبد الرحمان بن يسار قرشى، چنين روايت كرده است كه چون على [علیه السلام] در حال حركت به بصره در ربذة فرود آمد، محمد بن جعفر بنابى طالب و محمد بن ابى بكر صديق را به كوفه گسيل داشت و براى آنان اين نامه را نوشت.
ابن اسحاق عبارت زير را هم در همين نامه افزوده است: براى من داشتن برادرانى چون شما و يارانى براى دين، نظير شما، بسنده است- در راه خدا سبك بار و سنگين بار حركت كنيد و با اموال و جانهاى خود جهاد كنيد كه آن براى شما بهتر است، اگر دانا باشيد. ابو مخنف مىگويد: صقعب براى من نقل كرد كه خود، از عبد الله بن جناده شنيدم كه مىگفت: چون على [علیه السلام] در ربذة فرود آمد، هاشم بن عتبة بن ابى وقاص را پيش ابوموسى اشعرى كه در آن هنگام امير كوفه بود، گسيل داشت كه مردم را براى حركت بسيج كند و همراه او براى ابو موسى چنين مرقوم فرمود: از بنده خدا على، امير مؤمنان، به عبد الله بن قيس. و سپس، من هاشم بن عتبه را پيش تو گسيل داشتم تا مسلمانانى را كه پيش تو هستند نزد من روانه كنى تا آهنگ قومى كنند كه بيعت مرا گسسته و شيعيان مرا كشتهاند، و در اسلام اين كار بزرگ را پديد آوردهاند. اينك چون هاشم پيش تو رسيد مردم را با او روانه كن كه من تو را بر آن شهرى كه در آن هستى به حكومت مستقر نكردهام، مگر اينكه از ياران من بر حق و بر اين كار باشى. و السلام.
در روايت محمد بن اسحاق چنين آمده است، كه چون محمد بن جعفر و محمد بن ابوبكر به كوفه رسيدند، از مردم خواستند بسيج شوند و حركت كنند. گروهى از مردم كوفه شبانه پيش ابوموسى رفتند و گفتند: با رأى خويش ما را راهنمايى كن كه در مورد بيرون شدن همراه اين دو مرد و پيوستن به على [علیه السلام] چه كنيم. ابو موسى گفت: راه آخرت اين است كه در خانههاى خود بنشينيد و راه دنيا اين است كه با آن دو برويد، و بدين گونه مردم كوفه را از حركت با ايشان منع كرد. چون اين خبر به دو محمد رسيد نسبت به ابو موسى درشتى كردند و او گفت: به خدا سوگند كه بيعت عثمان برگردن على و من و شما هنوز باقى است و اگر بخواهيم جنگى انجام دهيم، با هيچكس غير از كشندگان عثمان جنگ نخواهيم كرد. آن دو از پيش ابو موسى بيرون رفتند و به على پيوستند و خبر را به او گزارش دادند.
روايت ابو مخنف چنين است كه مىگويد: چون هاشم بن عتبه به كوفه آمد ابو موسى، سائب بن مالك اشعرى را فرا خواند و با او رايزنى كرد. او به ابو موسى گفت: از آنچه براى تو نوشته شده است پيروى كن، ولى ابو موسى نپذيرفت و آن نامه را پوشيده بداشت و كسى را پيش هاشم گسيل و او را تهديد كرد و بيم داد.
سائب مىگويد: پيش هاشم رفتم و از انديشه ابو موسى آگاهش ساختم و او براى على [علیه السلام] نامه زير را نوشت: براى بنده خدا، على امير مؤمنان، از هاشم بن عتبة. و سپس اى امير مؤمنان من نامهات را براى اين مرد سر سخت دور از دوستى كه كينه و دغلى از او آشكار است، آوردم. مرا به زندان تهديد كرد و از كشتن بيم داد. من اين نامه را همراه محلّ بن خليفه، كه از افراد قبيله طى و از ياران و شيعيان توست، براى تو فرستادم.
او از آنچه پيش ماست آگاه است، هر چه مىخواهى از او بپرس و نظر خويش را براى من بنويس. و السلام.
گويد: چون محلّ نامه هاشم را به حضور على [علیه السلام] آورد، نخست به آن حضرت سلام كرد و سپس گفت: سپاس خداوندى كه حق را به اهل آن رساند و آن را در جايگاه خود نهاد و اين كار را گروهى ناخوش مىدارند، كه به خدا سوگند پيامبرى محمد را هم، كه درود خدا بر او و خاندانش باد، ناخوش مىداشتند، آن چنان كه با او مبارزه و جنگ كردند و خداوند مكر آنان را به گلوى خودشان برگرداند و بدبختى و درماندگى را به ايشان مقرر فرمود. اى امير المؤمنين به خدا سوگند كه همراه تو، با ايشان در همه جا جنگ خواهيم كرد و اين به منظور حفظ حرمت رسول خدا [صلی الله علیه و آله] در افراد خاندان او خواهد بود، كه مردم پس از رحلت رسول خدا [صلی الله علیه و آله] دشمن ايشان شدند.
على [علیه السلام] به او خير مقدم و سخن پسنديده فرمود و او را پهلوى خود نشاند و آنگاه نامه هاشم را خواند و درباره مردم و ابو موسى اشعرى از او پرسيد، كه در پاسخ گفت: به خدا سوگند اى امير المؤمنين، به او اعتماد ندارم و ايمن نيستم كه اگر يارانى پيدا كند كه ياريش دهند، بر خلاف تو قيام نكند.
على [علیه السلام] فرمود: به خدا سوگند در نظر من هم امين و خير خواه نيست. تصميم گرفتم بر كنارش سازم. اشتر پيش من آمد و از من خواست او را همچنان بر حكومت كوفه باقى بدارم و گفت: مردم كوفه به او خشنودند و بدين سبب او را پايدار بداشتم.
ابو مخنف مىگويد: على [علیه السلام] پس از رسيدن محل بن خليفه، كه از مردم طى بود، عبد الله بن عباس و محمد بن ابى بكر را پيش ابو موسى گسيل داشت و همراه آن دو نامه زير را براى او نوشت: از بنده خدا على، امير مؤمنان، به عبد الله بن قيس، و سپس، اى جولاهى زاده پست فرومايه، به خدا سوگند چنين مىپنداشتم و مىديدم كه دورى تو از وصول به خلافت كه خداوندت شايسته آن ندانسته و براى تو بهرهاى در آن قرار نداده است، ترا از اينكه فرمان مرا رد و بر من خروج كنى باز مىدارد. اينك ابن عباس و ابن ابى بكر را پيش تو فرستادم. آن دو را در امور مربوط به كوفه و مردمش آزاد بگذار و از كارگزارى ما در حالى كه سرزنش و رانده شدهاى كناره بگير. بايد چنين كنى و گرنه به آن دو فرمان دادهام كه با تو جنگ كنند، كه خداوند چاره سازى خيانت پيشگان را به سامان نمىرساند و اگر آن دو بر تو پيروز شوند، ترا پاره پاره خواهند كرد. و سلام بر آن كس كه نعمت را پاس دارد و به پيمان و بيعت خويش وفادارى كند و به اميد عافيت عمل نمايد.
ابو مخنف مىگويد: و چون خبر و چگونگى كار ابن عباس و محمد بن ابى بكر به على [علیه السلام] نرسيد و ندانست كه آن دو چه كردهاند، از منزل ربذة حركت كرد و به ذوقار فرود آمد. آنگاه پسر خويش حسن [علیه السلام] و عمار بن ياسر و زيد بن صوحان و قيس بن سعد بن عباده را همراه نامهاى براى مردم كوفه به آن شهر گسيل فرمود. آنان حركت كردند و چون به قادسيه رسيدند، مردم ايشان را استقبال كردند و چون وارد كوفه شدند، نامه على [علیه السلام] را كه چنين بود براى مردم كوفه خواندند: از بنده خدا على امير مؤمنان، به مسلمانانى كه ساكن كوفهاند. و سپس، من كه به اين راه بيرون آمدهام، يا مظلوم هستم و يا ظالم، يا ستمگرم يا بر من ستم شده است.
اينك هر كس را كه اين نامهام به او مىرسد، به خدا سوگند مىدهم كه حركت كند و پيش من آيد. اگر مظلوم هستم ياريم دهد و اگر ظالم و ستمگرم مرا به پوزش خواهى وا دارد. و السلام.
ابو مخنف مىگويد: موسى بن عبد الرحمان بن ابى ليلى، از قول پدرش براى من نقل كرد كه مىگفته است: همراه حسن و عمار ياسر از ذوقار حركت كرديم و چون به قادسيه رسيديم، حسن و عمار آنجا فرود آمدند و منزل ساختند. ما هم با ايشان فرود آمديم.
عمار حمايل شمشير خويش را به گردن آويخت و شروع به پرس و جو درباره مردم كوفه و احوال ايشان كرد و شنيدم مىگفت: در نفس خود هيچ اندوهى بزرگتر و مهمتر از اين ندارم، كه اى كاش جسد عثمان را از گورش بيرون آورده و با آتش سوزانده بوديم.
گويد: و چون حسن و عمار وارد كوفه شدند، مردم پيش ايشان فراهم آمدند.
حسن برخاست و سپس گفت: اى مردم ما آمدهايم تا شما را به خداوند و كتابش و سنّت پيامبرش فرا خوانيم و به سوى كسى دعوت كنيم كه فقيهتر فقيهان مسلمانان است و دادگرتر از همه كسانى كه آنان را دادگر مىدانيد، و برتر از همه كسانى كه آنان را برترى مىدهيد. او وفادارترين كسى است كه با او بيعت كردهايد. كسى است كه قرآن بر او عيبى نگرفته و سنّت او را به نادانى منسوب نساخته است، و كمى سابقه او را بر جاى خود ننشانده است. شما را به سوى كسى فرا مىخوانيم كه خداوند او را به رسول خويش با دو قرابت مقرب ساخته است، يكى قرابت دين و ديگرى قرابت خويشاوندى نزديك. به سوى كسى كه از همه مردم در هر فضيلتى پيشى گرفته است. به سوى كسى كه خداوند رسول خود را به وجود او از مردم- كه از يارى دادنش خود دارى مىكردند- بىنياز ساخته است. او به پيامبر [صلی الله علیه و آله] نزديك شد، در حالى كه مردم از او دور بودند و با پيامبر [صلی الله علیه و آله] نماز گزارد، در حالى كه مردم مشرك بودند و همراه او پايدارى و جنگ و مبارزه كرد، در حالى كه مردم مىگريختند و خاموش مىماندند. او پيامبر [صلی الله علیه و آله] را تصديق كرد، در حالى كه ديگران تكذيبش مىكردند. كسى كه هيچ روايتى بر ردّ كارهاى او نيامده و هيچ سابقه و پيشى گرفتنى همپايه سابقه و پيشى گرفتن او نيست. اينك او از شما يارى مىطلبد و شما را به حق فرا مىخواند و فرمانتان مىدهد كه به سويش حركت كنيد كه او را يارى دهيد و با او همكارى كنيد.
براى جنگ با گروهى كه بيعت او را گسستهاند، و ياران صالح او را كشتهاند و كارگزارانش را پاره پاره كردهاند و بيت المال او را به تاراج بردهاند. اينك خدايتان رحمت كناد، آهنگ محضر او كنيد، و امر به معروف و نهى از منكر كنيد و كارهايى را كه صالحان فراهم مىآورند فراهم آوريد.
ابو مخنف مىگويد: جابر بن يزيد، از تميم بن حذيم ناجى براى من نقل كرد كه مىگفته است: حسن بن على [علیه السلام] و عمار بن ياسر پيش ما آمدند تا مردم را براى بردن پيش على [علیه السلام] حركت دهند. نامه على هم همراهشان بود و چون از خواندن آن نامه فارغ شدند، حسن كه جوانى كم سن و سال بود برخاست و گفت: به خدا سوگند من از كمى سن و سال او و دشوارى آن كار براى او بيمناك بودم. مردم از هر سو چشم به او دوختند و مىگفتند: بار خدايا سخن پسر دختر پيامبران را استوار بدار. حسن [علیه السلام] دست خود را به ستونى نهاد و بر آن تكيه داد و به سبب بيمارى كه داشت دردمند بود و چنين گفت: سپاس خداوند نيرومند در هم شكننده را، خداوند يكتاى چيره و بزرگ و بلند مرتبه «يكسان است از شما آن كس كه سخن را پوشيده بدارد يا آن را آشكار سازد و آنكه در تاريكى شب خويشتن پوشيده مىدارد و آنكه در روز آشكار كننده خود است» او را بر اين آزمون پسنديده و نعمتها كه ظاهر است و بر آنچه خوش و ناخوش مىداريم، از آسايش و سختى مىستايم. و گواهى مىدهم كه پروردگارى جز خداى يگانه نيست كه او را انبازى نيست و محمد بنده و فرستاده اوست كه خداوند با پيامبرى او بر ما منّت گزارده است و او را به رسالت خويش ويژه فرموده است، و وحى خود را بر او نازل كرده و او را بر همه خلق خود برگزيده و به سوى آدميان و پريان گسيل داشته است، به روزگارى كه بتها عبادت مىشد و از شيطان فرمانبردارى مىگرديد و خداى رحمان انكار مىشد.
و درود و سلام خدا بر او و خاندانش باد و خدايش او را برترين پاداش، كه به مسلمانان ارزانى مىدارد، عنايت كناد. و سپس همانا من چيزى جز آنچه مىشناسيد براى شما نمىگويم. همانا امير مؤمنان، على بن ابى طالب، كه خداوند كارش را به سامان بدارد و نصرتش را عزت بخشد، مرا پيش شما گسيل فرموده و شما را به راه درست و راست و عمل به كتاب خدا و جهاد در راه خدا فرا مىخواند و اگر چه ممكن است در حال حاضر در اين دعوت چيزى كه ناخوش مىداريد باشد، ولى در آينده و آخرت به خواست خداوند چيزى كه خوش مىداريد، در آن نهفته خواهد بود. و شما به خوبى مىدانيد كه على مدتى به تنهايى با رسول خدا [صلی الله علیه و آله] نماز گزارده است و در ده سالگى خويش او را تصديق كرده است، وانگهى همراه پيامبر [صلی الله علیه و آله] در همه جنگهاى او شركت كرده است.
كوشش و جهاد او در راه رضاى خداوند و فرمانبردارى از پيامبر [صلی الله علیه و آله] و آثار پسنديدهاش در اسلام، چنان است كه خبرش به شما رسيده است و پيامبر [صلی الله علیه و آله] همواره از او خشنود بوده است و اين خشنودى تا هنگامى ادامه داشته است كه على چشمهاى پيامبر [صلی الله علیه و آله] را پس از رحلت آن حضرت به دست خويش بست و به تنهايى و در حالى كه فرشتگان يارانش بودند او را غسل داد و فضل، پسر عمويش، برايش آب مىآورد و على جسد مطهر پيامبر [صلی الله علیه و آله] را وارد گور كرد. و پيامبر [صلی الله علیه و آله] به على [علیه السلام] در مورد پرداخت ديون و برآوردن وعدههايى كه داده بود وصيت فرمود و كارهاى ديگرى را هم بر عهدهاش واگذاشت. و همه اين امور از منتهاى خداوند بر على [علیه السلام] بود، و به خدا سوگند كه با اين همه هرگز على مردم را براى بيعت با خود فرا نخواند تا آنكه مردم بر او چنان هجوم بردند كه شتران تشنه به آبشخور حمله مىآورند و در كمال ميل و رغبت با او بيعت كردند. سپس گروهى بدون آنكه او كار خلافى انجام داده و بدعتى آورده باشد، فقط به سبب رشك و ستم بر او، بيعت او را گسستند. اينك اى بندگان خدا، شما را مواظبت به تقواى خداوند و فرمانبردارى از او لازم است و بايد كوشش و پايدارى كرد و از خداوند متعال يارى خواست و بايد به آنچه كه امير المؤمنين شما را به آن فرا مىخواند توجه كرد.
خداوند ما و شما را با همان عصمتى كه دوستان و فرمانبرداران خود را حفظ مىفرمايد، حفظ كناد و تقواى خود را به ما و شما الهام فرمايد و ما و شما را در جنگ با دشمنان خويش يارى دهد و از خداوند بزرگ براى خودم و شما آمرزش مىخواهم. امام حسن سپس به ناحيه رحبه رفت و براى پدرش امير المؤمنين منزلى تهيه كرد.
جابر مىگويد: به تميم گفتم: چگونه آن جوان توانست اين مقدار كه تو نقل كردى سخن بگويد گفت: آن مقدار از سخنان او كه فراموش كردهام بيشتر از اين مقدارى است كه نقل كردم و من بخشى از آنچه شنيدم، حفظ كردم.
گويد: چون على [علیه السلام] به ذو قار فرود آمد، عايشه براى حفصه نوشت: اما بعد، به تو خبر مىدهم كه على در ذوقار فرود آمده است و چون خبر ساز و برگ و شمار ما به او رسيده است، همانجا ترسان و بيمناك درنگ كرده، و اينك همچون اسب سرخ خون آلود است كه اگر گامى پيش نهد، پاهايش قطع مىشود و اگر گامى پس رود، كشته مىشود. حفصه، دختر عمر، كنيزكان خويش را فرا خواند تا ترانه بخوانند و دايره بزنند و به آنان دستور داد در ترانه خود چنين بگويند: خبر تازه چيست، خبر تازه اين است كه على در سفر همچون اسب سرخ خون آلود است، اگر گامى پيش نهد، پاهايش قطع مىشود و اگر گامى پس رود، كشته مىشود.
زنان و دختران طلقاء (اسيران جنگى آزاد شده قريش در فتح مكه) شروع به آمد و شد به خانه حفصه و اجتماع در آنجا براى شنيدن اين ترانه كردند.
اين خبر به آگاهى ام كلثوم دختر على [علیه السلام] رسيد، جامههاى بلند خويش را پوشيد و رو بند انداخت و همراه گروهى از زنان، ناشناس بر آنان وارد شد و پس از چند دقيقه رو بند را از چهره گشود. همين كه حفصه او را ديد شرمسار شد و انا لله و انا اليه راجعون بر زبان آورد. ام كلثوم گفت: اگر شما دو نفر- حفصه و عايشه- امروز پشت به پشت داده و با على [علیه السلام] ستيز مىكنيد، همانا پيش از اين نسبت به برادرش- پيامبر [صلی الله علیه و آله]- چنين كرديد و خداوند درباره شما آنچه را كه بايد نازل فرمود. حفصه گفت: خدايت رحمت كناد، كافى است و دستور داد نامه را دريدند و از پيشگاه خداوند طلب آمرزش كرد. ابو مخنف مىگويد: اين موضوع را جرير بن يزيد از قول حكم و حسن بن دينار از قول حسن بصرى روايت كردهاند.
واقدى و مداينى هم نظير آن را آوردهاند، گويد: سهل بن حنيف هم در اين باره اين اشعار را سروده است: مردان را در جنگ و ستيز خود با مردان معذور مىداريم، ولى زنان را به دشنام و ستيزه چه كار... گويد: كلبى از قول ابو صالح براى ما نقل كرد كه مىگفته است: چون على [علیه السلام] در ذوقار منزل كرد و گروهى اندك از لشكريانش با او بودند، زبير در بصره به منبر رفت و گفت: آيا هزار سوار فراهم نيست كه همراه آنان به قرارگاه على بروم و بر او شبيخون زنم يا سپيده دمى غافلگيرش كنم، پيش از آنكه نيروهاى امدادى براى او برسد. هيچكس پاسخى به او نداد. سرگشته از منبر فرود آمد و گفت: به خدا سوگند اين همان فتنهاى است كه از آن سخن مىگفتيم، يكى از وابستگان زبير به او گفت: اى ابا عبد الله خدايت رحمت كناد، اين كار را فتنه مىدانى و با وجود اين در آن شركت و جنگ مىكنى زبير گفت: اى واى بر تو، آرى به خدا سوگند كه بينش پيدا مىكنيم ولى در آن شكيبا نيستيم. آن وابسته انا لله و انا اليه راجعون بر زبان آورد و همان شب گريخت و سوى على [علیه السلام] رفت و موضوع را به او خبر داد. على عرضه داشت: پروردگارا تو خود او را فروگير.
ابو مخنف مىگويد: و چون حسن بن على [علیه السلام] از خطبه خود فارغ شد، عمار بن ياسر برخاست، نخست حمد و ثناى خدا و درود بر پيامبر [صلی الله علیه و آله] بر زبان آورد و سپس چنين گفت: اى مردم برادر پيامبرتان و پسر عموى او از شما مىخواهد براى يارى دين خدا حركت كنيد، و اينك خداوند شما را در مورد دو چيز در بوته آزمايش قرار داده است. نخست در مورد حرمت و حق دين شما و ديگر رعايت حق مادرتان- عايشه- و بديهى است كه حق دين شما واجبتر و رعايت حرمت آن بزرگتر است. اى مردم بر شما باد ملازمت با امامى كه لازم نيست ادبى به او آموخته شود، فقيهى كه لازم نيست فقه و دانشى به او تعليم داده شود، نيرومندى كه در جنگ درماندگى ندارد، كسى كه در اسلام داراى چنان سابقهاى است كه هيچكس را فراهم نيست، و اگر شما به حضورش رويد به خواست خداوند كار شما را براى شما روشن مىسازد.
گويد: و چون ابو موسى سخنان حسن و عمار را شنيد، برخاست و به منبر رفت و چنين گفت: سپاس خداوندى را كه ما را به وجود محمد گرامى داشت و پس از پراكندگى ما را جمع فرمود، و پس از دشمنى و ستيز ما را برادران دوستدار يكديگر قرار داد، و خونها و اموال ما را محترم و تصرف در آن را حرام فرمود، و خداوند سبحان فرموده است: «اموال خود را ميان خودتان به ناحق مخوريد.» و نيز فرموده است: «و هر كس مؤمنى را به عمد بكشد، سزايش جهنم است و جاودانه در آن است.» اينك اى بندگان خدا از خدا بترسيد، و سلاح خويش بر زمين نهيد و از جنگ با برادران خويش خود دارى كنيد.
و سپس اى مردم كوفه اگر نخست از خدا فرمان بريد و سپس از من اطاعت كنيد، گروهى برجسته از برجستگان عرب خواهيد شد كه هر نگران و درماندهاى به شما پناه خواهد آورد و هر بيمناكى ميان شما احساس امنيت خواهد كرد، همانا على از شما مىخواهد حركت كنيد تا با مادرتان عايشه و طلحه و زبير كه دو حوارى رسول خدايند و مسلمانانى كه همراه ايشان هستند جنگ و جهاد كنيد. و من به اين فتنهها آگاهترم، كه چون روى مىآورد شبههانگيز است و چون پشت مىكند نقاب از چهره برمىدارد. من بيم دارم كه دو لشكر شما به يكديگر حمله برند و جنگ كنند و كشتگان چون پلاس پوسيده در كرانه زمين در افتند و گروهى از مردم باقى بمانند كه نه امر به معروف كنند و نه نهى از منكر. همانا فتنهاى پوشيده و سركش شما را فرا رسيده است كه نمىتوان دانست از كجا سرچشمه گرفته است، آن چنان كه خردمند را سرگشته مىسازد. گويى هم اكنون سخن پيامبر [صلی الله علیه و آله] را مىشنوم كه فتنهها را تذكر مىداد و به من مىفرمود: «اگر تو در آن دراز كشيده و به صورت خفته باشى بهتر از آن است كه نشسته باشى و اگر در آن نشسته باشى بهتر از آن است كه ايستاده باشى و اگر ايستاده باشى بهتر از آن است كه در آن بدوى.» بنابراين شمشيرهايتان را در نيام كنيد و پيكانهاى نيزهها و تيرها را از آن درآوريد و زههاى كمانهاى خود را باز كنيد و كار قريش را به خودش واگذاريد، تا شكاف و رخنه آن ترميم شود.
و اگر چنين كردند، سودش براى آنان است و اگر نپذيرفتند، زيان اين جنايت بر خودشان است، چربى و پيه آن در پوست خودش خواهد بود، اينك نسبت به من خير خواهى كنيد. و غل و غش مورزيد و از من فرمان بريد و سركشى مكنيد تا رشد و هدايت شما براى شما روشن شود و شراره اين فتنه كسانى را فروگيرد و در آن در افتند كه آن را مرتكب شدهاند.
عمار بن ياسر برخاست و گفت: تو شنيدى كه پيامبر [صلی الله علیه و آله] چنين مىفرمود گفت: آرى و متعهد به درستى آنچه گفتم هستم. عمار گفت: بر فرض كه راست بگويى، همانا پيامبر [صلی الله علیه و آله] فقط تو يك نفر را منظور داشته و بدينگونه بر تو حجت گرفته است، اينك به خانهات بنشين و در فتنه وارد مشو. اما من گواهى مىدهم كه رسول خدا [صلی الله علیه و آله] على را به جنگ با پيمان گسلان فرمان داده و نام آنان را براى او گفته است و هم او را به جنگ با تبهكاران فرمان داده است و اگر بخواهى، براى تو گواهانى بر پاى مىدارم كه گواهى دهند رسول خدا [صلی الله علیه و آله] فقط ترا به تنهايى از اين كار نهى فرموده و بر حذر داشته است كه در فتنه وارد مشوى. سپس به ابو موسى گفت: اگر راست مىگويى دست خود را بر آنچه شنيدهاى به من بده. و ابو موسى دست خود را سوى او دراز كرد. عمار به او گفت: خداوند بر هر كس كه با او ستيز و جهاد مىكند، پيروز شود. سپس دست او را كشيد و ابو موسى از منبر فرود آمد.»
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج 6، صص2 - 10)
ترجمه واژهها
واکاوی واژهها
نکتهها و پیامها
1. خبرنگارها باید دیگر رساندن اخبار امانتدار باشند و اخبار را با غرضهای شخصی به سمع مردم نرسانند، خبر باید به گونهای نقل شود که موضوع برای شنونده به اندازهای که برای کسی که در صحنه حضور داشته است آشکار شود.
2. عایشه خود از کسانی بود که مردم را برای به قتل رساندن عثمان تحریک میکرد همچنین طلحه و زبیر در قتل او شرکت داشتند اما پس از آنکه عثمان به قتل رسید و امیر المؤمنین با بیعت مردم به حکومت رسیدند در بصره شورش کردند امیر المؤمنین (علیه السلام) در نامه به مردم کوفه حقیقت را بیان میکنند تا وجدان مردم حق جو و خداپرست را بیدار کنند تا با پی بردن به تناقضهای رفتاری این شورشیان به دفاع از حق بپردازند.
اگر انسان سعی کند در اختلافاتش به صراحت حقیقتها را برای مردم بیان کند قضاوتگران راحتتر و صحیحتر میتوانند در مورد او قضاوت کنند.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
یکی از مشکلات امروزه آن است که یک حادثه را هر خبرگزاری به گونهای که میخواهد به تصویر میکشد و اخبار را هرطور که بخواهد بزرگنمایی یا کوچک نمایی میکندو این موجب سردرگمی شنوندگان برای تشخیص اهل حق و اهل باطل میشود.
برای حل این مشکل باید سازمان جهانی وجود داشته باشد که خبرگزاریها کنترل کند و نگذارد که اخبار به صورت مغرضانه به مردم منتقل شود. افراد نیز باید هوشیارانه حق را بشناسند تا در شناخت اهل حق دچار سردرگمی و انحراف نشوند.
ترجمهها
«و مردم با من بيعت كردند در حالى كه نه از اين كار كراهتى داشتند و نه مجبور بودند بلكه نسبت به آن راغب و درباره آن مخيّر بودند.»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص495)
«و مردم با من بیعت کردند نه با زور و اجبار، بلکه از روی میل و اختیار.»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص363)
(این نامه را امام حسن (علیه السلام) و عمار یاسر به کوفه بردند. هدف امام (علیه السلام) در این نامه بیان سه مطلب است:
1. طلحه و زبیر و عایشه که اکنون به بهانه خونخواهی عثمان جمگ جمل را راه انداختهاند خود در قتل او دست داشتند.
2. مردم با اختیار و از روی میل و رغبت با من بیعت کردند.
3. بر مردم کوفه لازم است که در مقابل فتنه جمل به پا خیزند.)
«آنگاه مردم بدون اکراه و با میل و رغبت با من بیعت کردند.»
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص518)
(چون به ماء العذيب رسيد اين نامه را براى اهل كوفه نوشت و آنان را از سبب كشته شدن عثمان آگاه ساخته بكمك و يارى خود طلبيد و آنرا بوسيله حضرت امام حسن و عمّار ابن ياسر فرستاد)
«و مردم بدون اكراه و اجبار از روى ميل و اختيار با من بيعت نمودند (پس سبب مخالفت طلحه و زبير و پيروانشان با من و بر پا نمودن فتنه و آشوب چيست).»
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج 5، ص832)
شروح
داستان عثمان و پيمانشكنان
«و مردم بدون هيچ اجبار و اكراهى، بلكه با كمال ميل و اختيار با من بيعت كردند.»
(توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص499)
(اين نامه را حضرت در وقتى نوشت كه بر سرچشمه آب گوارايى در بين راه بصره فرود آمده بود، و همراه فرزندش امام حسن و عمّار ياسر آن را ارسال فرمود، رحمت خدا بر او باد)
««و بايعنى... مخيرين» اين جمله مقدمه اول قياس مضمرى است كه در آن استدلال شده بر آن كه اصحاب جمل از بندگى خدا خارج شده و به مكر و فريب گراييدند و پيمان شكنى كردند و در امرى داخل شدند كه خداوند مىفرمايد: «الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ».1 و نيز مىفرمايد: «فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ».2 و تقدير كبراى استدلال اين مىشود كه مردم با هر كس از روى ميل و اختيار بيعت كردند، روا نيست بيعت او را نقض كنند و با او از در جنگ در آيند به دليل اين دو آيه كه ذكر شد.
در نسخه مرحوم رضى عبارت امام مستكرهين به كسر «را» آمده است يعنى ناخوش دارندگان، وقتى مىگوييم استكرهت الشيئى، يعنى آن را خوش نداشتم.»
(ترجمهی شرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، صص578 و 579)
«[در اين نامه كه با عبارت «من عبد اللّه علىّ امير المؤمنين الى اهل الكوفة، جبهة الانصار و سنام العرب» (از بنده خدا، على امير مؤمنان به مردم كوفه، گزيدهترين ياران و برجستگان عرب) شروع مىشود، ابن ابى الحديد پس از توضيح درباره برخى از لغات و اصطلاحات و لطايف آن و اعتراض به قطب راوندى، كه كوفه را دار الهجرة دانسته است، بحث تاريخى زير را آورده است]:
اخبار على [علیه السلام] به هنگام حركت به بصره و فرستادگان و پيامهاى او به مردم كوفه
محمد بن اسحاق از قول عموى خود، عبد الرحمان بن يسار قرشى، چنين روايت كرده است كه چون على [علیه السلام] در حال حركت به بصره در ربذة فرود آمد، محمد بن جعفر بنابى طالب و محمد بن ابى بكر صديق را به كوفه گسيل داشت و براى آنان اين نامه را نوشت.
ابن اسحاق عبارت زير را هم در همين نامه افزوده است: براى من داشتن برادرانى چون شما و يارانى براى دين، نظير شما، بسنده است- در راه خدا سبك بار و سنگين بار حركت كنيد و با اموال و جانهاى خود جهاد كنيد كه آن براى شما بهتر است، اگر دانا باشيد. ابو مخنف مىگويد: صقعب براى من نقل كرد كه خود، از عبد الله بن جناده شنيدم كه مىگفت: چون على [علیه السلام] در ربذة فرود آمد، هاشم بن عتبة بن ابى وقاص را پيش ابوموسى اشعرى كه در آن هنگام امير كوفه بود، گسيل داشت كه مردم را براى حركت بسيج كند و همراه او براى ابو موسى چنين مرقوم فرمود: از بنده خدا على، امير مؤمنان، به عبد الله بن قيس. و سپس، من هاشم بن عتبه را پيش تو گسيل داشتم تا مسلمانانى را كه پيش تو هستند نزد من روانه كنى تا آهنگ قومى كنند كه بيعت مرا گسسته و شيعيان مرا كشتهاند، و در اسلام اين كار بزرگ را پديد آوردهاند. اينك چون هاشم پيش تو رسيد مردم را با او روانه كن كه من تو را بر آن شهرى كه در آن هستى به حكومت مستقر نكردهام، مگر اينكه از ياران من بر حق و بر اين كار باشى. و السلام.
در روايت محمد بن اسحاق چنين آمده است، كه چون محمد بن جعفر و محمد بن ابوبكر به كوفه رسيدند، از مردم خواستند بسيج شوند و حركت كنند. گروهى از مردم كوفه شبانه پيش ابوموسى رفتند و گفتند: با رأى خويش ما را راهنمايى كن كه در مورد بيرون شدن همراه اين دو مرد و پيوستن به على [علیه السلام] چه كنيم. ابو موسى گفت: راه آخرت اين است كه در خانههاى خود بنشينيد و راه دنيا اين است كه با آن دو برويد، و بدين گونه مردم كوفه را از حركت با ايشان منع كرد. چون اين خبر به دو محمد رسيد نسبت به ابو موسى درشتى كردند و او گفت: به خدا سوگند كه بيعت عثمان برگردن على و من و شما هنوز باقى است و اگر بخواهيم جنگى انجام دهيم، با هيچكس غير از كشندگان عثمان جنگ نخواهيم كرد. آن دو از پيش ابو موسى بيرون رفتند و به على پيوستند و خبر را به او گزارش دادند.
روايت ابو مخنف چنين است كه مىگويد: چون هاشم بن عتبه به كوفه آمد ابو موسى، سائب بن مالك اشعرى را فرا خواند و با او رايزنى كرد. او به ابو موسى گفت: از آنچه براى تو نوشته شده است پيروى كن، ولى ابو موسى نپذيرفت و آن نامه را پوشيده بداشت و كسى را پيش هاشم گسيل و او را تهديد كرد و بيم داد.
سائب مىگويد: پيش هاشم رفتم و از انديشه ابو موسى آگاهش ساختم و او براى على [علیه السلام] نامه زير را نوشت: براى بنده خدا، على امير مؤمنان، از هاشم بن عتبة. و سپس اى امير مؤمنان من نامهات را براى اين مرد سر سخت دور از دوستى كه كينه و دغلى از او آشكار است، آوردم. مرا به زندان تهديد كرد و از كشتن بيم داد. من اين نامه را همراه محلّ بن خليفه، كه از افراد قبيله طى و از ياران و شيعيان توست، براى تو فرستادم.
او از آنچه پيش ماست آگاه است، هر چه مىخواهى از او بپرس و نظر خويش را براى من بنويس. و السلام.
گويد: چون محلّ نامه هاشم را به حضور على [علیه السلام] آورد، نخست به آن حضرت سلام كرد و سپس گفت: سپاس خداوندى كه حق را به اهل آن رساند و آن را در جايگاه خود نهاد و اين كار را گروهى ناخوش مىدارند، كه به خدا سوگند پيامبرى محمد را هم، كه درود خدا بر او و خاندانش باد، ناخوش مىداشتند، آن چنان كه با او مبارزه و جنگ كردند و خداوند مكر آنان را به گلوى خودشان برگرداند و بدبختى و درماندگى را به ايشان مقرر فرمود. اى امير المؤمنين به خدا سوگند كه همراه تو، با ايشان در همه جا جنگ خواهيم كرد و اين به منظور حفظ حرمت رسول خدا [صلی الله علیه و آله] در افراد خاندان او خواهد بود، كه مردم پس از رحلت رسول خدا [صلی الله علیه و آله] دشمن ايشان شدند.
على [علیه السلام] به او خير مقدم و سخن پسنديده فرمود و او را پهلوى خود نشاند و آنگاه نامه هاشم را خواند و درباره مردم و ابو موسى اشعرى از او پرسيد، كه در پاسخ گفت: به خدا سوگند اى امير المؤمنين، به او اعتماد ندارم و ايمن نيستم كه اگر يارانى پيدا كند كه ياريش دهند، بر خلاف تو قيام نكند.
على [علیه السلام] فرمود: به خدا سوگند در نظر من هم امين و خير خواه نيست. تصميم گرفتم بر كنارش سازم. اشتر پيش من آمد و از من خواست او را همچنان بر حكومت كوفه باقى بدارم و گفت: مردم كوفه به او خشنودند و بدين سبب او را پايدار بداشتم.
ابو مخنف مىگويد: على [علیه السلام] پس از رسيدن محل بن خليفه، كه از مردم طى بود، عبد الله بن عباس و محمد بن ابى بكر را پيش ابو موسى گسيل داشت و همراه آن دو نامه زير را براى او نوشت: از بنده خدا على، امير مؤمنان، به عبد الله بن قيس، و سپس، اى جولاهى زاده پست فرومايه، به خدا سوگند چنين مىپنداشتم و مىديدم كه دورى تو از وصول به خلافت كه خداوندت شايسته آن ندانسته و براى تو بهرهاى در آن قرار نداده است، ترا از اينكه فرمان مرا رد و بر من خروج كنى باز مىدارد. اينك ابن عباس و ابن ابى بكر را پيش تو فرستادم. آن دو را در امور مربوط به كوفه و مردمش آزاد بگذار و از كارگزارى ما در حالى كه سرزنش و رانده شدهاى كناره بگير. بايد چنين كنى و گرنه به آن دو فرمان دادهام كه با تو جنگ كنند، كه خداوند چاره سازى خيانت پيشگان را به سامان نمىرساند و اگر آن دو بر تو پيروز شوند، ترا پاره پاره خواهند كرد. و سلام بر آن كس كه نعمت را پاس دارد و به پيمان و بيعت خويش وفادارى كند و به اميد عافيت عمل نمايد.
ابو مخنف مىگويد: و چون خبر و چگونگى كار ابن عباس و محمد بن ابى بكر به على [علیه السلام] نرسيد و ندانست كه آن دو چه كردهاند، از منزل ربذة حركت كرد و به ذوقار فرود آمد. آنگاه پسر خويش حسن [علیه السلام] و عمار بن ياسر و زيد بن صوحان و قيس بن سعد بن عباده را همراه نامهاى براى مردم كوفه به آن شهر گسيل فرمود. آنان حركت كردند و چون به قادسيه رسيدند، مردم ايشان را استقبال كردند و چون وارد كوفه شدند، نامه على [علیه السلام] را كه چنين بود براى مردم كوفه خواندند: از بنده خدا على امير مؤمنان، به مسلمانانى كه ساكن كوفهاند. و سپس، من كه به اين راه بيرون آمدهام، يا مظلوم هستم و يا ظالم، يا ستمگرم يا بر من ستم شده است.
اينك هر كس را كه اين نامهام به او مىرسد، به خدا سوگند مىدهم كه حركت كند و پيش من آيد. اگر مظلوم هستم ياريم دهد و اگر ظالم و ستمگرم مرا به پوزش خواهى وا دارد. و السلام.
ابو مخنف مىگويد: موسى بن عبد الرحمان بن ابى ليلى، از قول پدرش براى من نقل كرد كه مىگفته است: همراه حسن و عمار ياسر از ذوقار حركت كرديم و چون به قادسيه رسيديم، حسن و عمار آنجا فرود آمدند و منزل ساختند. ما هم با ايشان فرود آمديم.
عمار حمايل شمشير خويش را به گردن آويخت و شروع به پرس و جو درباره مردم كوفه و احوال ايشان كرد و شنيدم مىگفت: در نفس خود هيچ اندوهى بزرگتر و مهمتر از اين ندارم، كه اى كاش جسد عثمان را از گورش بيرون آورده و با آتش سوزانده بوديم.
گويد: و چون حسن و عمار وارد كوفه شدند، مردم پيش ايشان فراهم آمدند.
حسن برخاست و سپس گفت: اى مردم ما آمدهايم تا شما را به خداوند و كتابش و سنّت پيامبرش فرا خوانيم و به سوى كسى دعوت كنيم كه فقيهتر فقيهان مسلمانان است و دادگرتر از همه كسانى كه آنان را دادگر مىدانيد، و برتر از همه كسانى كه آنان را برترى مىدهيد. او وفادارترين كسى است كه با او بيعت كردهايد. كسى است كه قرآن بر او عيبى نگرفته و سنّت او را به نادانى منسوب نساخته است، و كمى سابقه او را بر جاى خود ننشانده است. شما را به سوى كسى فرا مىخوانيم كه خداوند او را به رسول خويش با دو قرابت مقرب ساخته است، يكى قرابت دين و ديگرى قرابت خويشاوندى نزديك. به سوى كسى كه از همه مردم در هر فضيلتى پيشى گرفته است. به سوى كسى كه خداوند رسول خود را به وجود او از مردم- كه از يارى دادنش خود دارى مىكردند- بىنياز ساخته است. او به پيامبر [صلی الله علیه و آله] نزديك شد، در حالى كه مردم از او دور بودند و با پيامبر [صلی الله علیه و آله] نماز گزارد، در حالى كه مردم مشرك بودند و همراه او پايدارى و جنگ و مبارزه كرد، در حالى كه مردم مىگريختند و خاموش مىماندند. او پيامبر [صلی الله علیه و آله] را تصديق كرد، در حالى كه ديگران تكذيبش مىكردند. كسى كه هيچ روايتى بر ردّ كارهاى او نيامده و هيچ سابقه و پيشى گرفتنى همپايه سابقه و پيشى گرفتن او نيست. اينك او از شما يارى مىطلبد و شما را به حق فرا مىخواند و فرمانتان مىدهد كه به سويش حركت كنيد كه او را يارى دهيد و با او همكارى كنيد.
براى جنگ با گروهى كه بيعت او را گسستهاند، و ياران صالح او را كشتهاند و كارگزارانش را پاره پاره كردهاند و بيت المال او را به تاراج بردهاند. اينك خدايتان رحمت كناد، آهنگ محضر او كنيد، و امر به معروف و نهى از منكر كنيد و كارهايى را كه صالحان فراهم مىآورند فراهم آوريد.
ابو مخنف مىگويد: جابر بن يزيد، از تميم بن حذيم ناجى براى من نقل كرد كه مىگفته است: حسن بن على [علیه السلام] و عمار بن ياسر پيش ما آمدند تا مردم را براى بردن پيش على [علیه السلام] حركت دهند. نامه على هم همراهشان بود و چون از خواندن آن نامه فارغ شدند، حسن كه جوانى كم سن و سال بود برخاست و گفت: به خدا سوگند من از كمى سن و سال او و دشوارى آن كار براى او بيمناك بودم. مردم از هر سو چشم به او دوختند و مىگفتند: بار خدايا سخن پسر دختر پيامبران را استوار بدار. حسن [علیه السلام] دست خود را به ستونى نهاد و بر آن تكيه داد و به سبب بيمارى كه داشت دردمند بود و چنين گفت: سپاس خداوند نيرومند در هم شكننده را، خداوند يكتاى چيره و بزرگ و بلند مرتبه «يكسان است از شما آن كس كه سخن را پوشيده بدارد يا آن را آشكار سازد و آنكه در تاريكى شب خويشتن پوشيده مىدارد و آنكه در روز آشكار كننده خود است» او را بر اين آزمون پسنديده و نعمتها كه ظاهر است و بر آنچه خوش و ناخوش مىداريم، از آسايش و سختى مىستايم. و گواهى مىدهم كه پروردگارى جز خداى يگانه نيست كه او را انبازى نيست و محمد بنده و فرستاده اوست كه خداوند با پيامبرى او بر ما منّت گزارده است و او را به رسالت خويش ويژه فرموده است، و وحى خود را بر او نازل كرده و او را بر همه خلق خود برگزيده و به سوى آدميان و پريان گسيل داشته است، به روزگارى كه بتها عبادت مىشد و از شيطان فرمانبردارى مىگرديد و خداى رحمان انكار مىشد.
و درود و سلام خدا بر او و خاندانش باد و خدايش او را برترين پاداش، كه به مسلمانان ارزانى مىدارد، عنايت كناد. و سپس همانا من چيزى جز آنچه مىشناسيد براى شما نمىگويم. همانا امير مؤمنان، على بن ابى طالب، كه خداوند كارش را به سامان بدارد و نصرتش را عزت بخشد، مرا پيش شما گسيل فرموده و شما را به راه درست و راست و عمل به كتاب خدا و جهاد در راه خدا فرا مىخواند و اگر چه ممكن است در حال حاضر در اين دعوت چيزى كه ناخوش مىداريد باشد، ولى در آينده و آخرت به خواست خداوند چيزى كه خوش مىداريد، در آن نهفته خواهد بود. و شما به خوبى مىدانيد كه على مدتى به تنهايى با رسول خدا [صلی الله علیه و آله] نماز گزارده است و در ده سالگى خويش او را تصديق كرده است، وانگهى همراه پيامبر [صلی الله علیه و آله] در همه جنگهاى او شركت كرده است.
كوشش و جهاد او در راه رضاى خداوند و فرمانبردارى از پيامبر [صلی الله علیه و آله] و آثار پسنديدهاش در اسلام، چنان است كه خبرش به شما رسيده است و پيامبر [صلی الله علیه و آله] همواره از او خشنود بوده است و اين خشنودى تا هنگامى ادامه داشته است كه على چشمهاى پيامبر [صلی الله علیه و آله] را پس از رحلت آن حضرت به دست خويش بست و به تنهايى و در حالى كه فرشتگان يارانش بودند او را غسل داد و فضل، پسر عمويش، برايش آب مىآورد و على جسد مطهر پيامبر [صلی الله علیه و آله] را وارد گور كرد. و پيامبر [صلی الله علیه و آله] به على [علیه السلام] در مورد پرداخت ديون و برآوردن وعدههايى كه داده بود وصيت فرمود و كارهاى ديگرى را هم بر عهدهاش واگذاشت. و همه اين امور از منتهاى خداوند بر على [علیه السلام] بود، و به خدا سوگند كه با اين همه هرگز على مردم را براى بيعت با خود فرا نخواند تا آنكه مردم بر او چنان هجوم بردند كه شتران تشنه به آبشخور حمله مىآورند و در كمال ميل و رغبت با او بيعت كردند. سپس گروهى بدون آنكه او كار خلافى انجام داده و بدعتى آورده باشد، فقط به سبب رشك و ستم بر او، بيعت او را گسستند. اينك اى بندگان خدا، شما را مواظبت به تقواى خداوند و فرمانبردارى از او لازم است و بايد كوشش و پايدارى كرد و از خداوند متعال يارى خواست و بايد به آنچه كه امير المؤمنين شما را به آن فرا مىخواند توجه كرد.
خداوند ما و شما را با همان عصمتى كه دوستان و فرمانبرداران خود را حفظ مىفرمايد، حفظ كناد و تقواى خود را به ما و شما الهام فرمايد و ما و شما را در جنگ با دشمنان خويش يارى دهد و از خداوند بزرگ براى خودم و شما آمرزش مىخواهم. امام حسن سپس به ناحيه رحبه رفت و براى پدرش امير المؤمنين منزلى تهيه كرد.
جابر مىگويد: به تميم گفتم: چگونه آن جوان توانست اين مقدار كه تو نقل كردى سخن بگويد گفت: آن مقدار از سخنان او كه فراموش كردهام بيشتر از اين مقدارى است كه نقل كردم و من بخشى از آنچه شنيدم، حفظ كردم.
گويد: چون على [علیه السلام] به ذو قار فرود آمد، عايشه براى حفصه نوشت: اما بعد، به تو خبر مىدهم كه على در ذوقار فرود آمده است و چون خبر ساز و برگ و شمار ما به او رسيده است، همانجا ترسان و بيمناك درنگ كرده، و اينك همچون اسب سرخ خون آلود است كه اگر گامى پيش نهد، پاهايش قطع مىشود و اگر گامى پس رود، كشته مىشود. حفصه، دختر عمر، كنيزكان خويش را فرا خواند تا ترانه بخوانند و دايره بزنند و به آنان دستور داد در ترانه خود چنين بگويند: خبر تازه چيست، خبر تازه اين است كه على در سفر همچون اسب سرخ خون آلود است، اگر گامى پيش نهد، پاهايش قطع مىشود و اگر گامى پس رود، كشته مىشود.
زنان و دختران طلقاء (اسيران جنگى آزاد شده قريش در فتح مكه) شروع به آمد و شد به خانه حفصه و اجتماع در آنجا براى شنيدن اين ترانه كردند.
اين خبر به آگاهى ام كلثوم دختر على [علیه السلام] رسيد، جامههاى بلند خويش را پوشيد و رو بند انداخت و همراه گروهى از زنان، ناشناس بر آنان وارد شد و پس از چند دقيقه رو بند را از چهره گشود. همين كه حفصه او را ديد شرمسار شد و انا لله و انا اليه راجعون بر زبان آورد. ام كلثوم گفت: اگر شما دو نفر- حفصه و عايشه- امروز پشت به پشت داده و با على [علیه السلام] ستيز مىكنيد، همانا پيش از اين نسبت به برادرش- پيامبر [صلی الله علیه و آله]- چنين كرديد و خداوند درباره شما آنچه را كه بايد نازل فرمود. حفصه گفت: خدايت رحمت كناد، كافى است و دستور داد نامه را دريدند و از پيشگاه خداوند طلب آمرزش كرد. ابو مخنف مىگويد: اين موضوع را جرير بن يزيد از قول حكم و حسن بن دينار از قول حسن بصرى روايت كردهاند.
واقدى و مداينى هم نظير آن را آوردهاند، گويد: سهل بن حنيف هم در اين باره اين اشعار را سروده است: مردان را در جنگ و ستيز خود با مردان معذور مىداريم، ولى زنان را به دشنام و ستيزه چه كار... گويد: كلبى از قول ابو صالح براى ما نقل كرد كه مىگفته است: چون على [علیه السلام] در ذوقار منزل كرد و گروهى اندك از لشكريانش با او بودند، زبير در بصره به منبر رفت و گفت: آيا هزار سوار فراهم نيست كه همراه آنان به قرارگاه على بروم و بر او شبيخون زنم يا سپيده دمى غافلگيرش كنم، پيش از آنكه نيروهاى امدادى براى او برسد. هيچكس پاسخى به او نداد. سرگشته از منبر فرود آمد و گفت: به خدا سوگند اين همان فتنهاى است كه از آن سخن مىگفتيم، يكى از وابستگان زبير به او گفت: اى ابا عبد الله خدايت رحمت كناد، اين كار را فتنه مىدانى و با وجود اين در آن شركت و جنگ مىكنى زبير گفت: اى واى بر تو، آرى به خدا سوگند كه بينش پيدا مىكنيم ولى در آن شكيبا نيستيم. آن وابسته انا لله و انا اليه راجعون بر زبان آورد و همان شب گريخت و سوى على [علیه السلام] رفت و موضوع را به او خبر داد. على عرضه داشت: پروردگارا تو خود او را فروگير.
ابو مخنف مىگويد: و چون حسن بن على [علیه السلام] از خطبه خود فارغ شد، عمار بن ياسر برخاست، نخست حمد و ثناى خدا و درود بر پيامبر [صلی الله علیه و آله] بر زبان آورد و سپس چنين گفت: اى مردم برادر پيامبرتان و پسر عموى او از شما مىخواهد براى يارى دين خدا حركت كنيد، و اينك خداوند شما را در مورد دو چيز در بوته آزمايش قرار داده است. نخست در مورد حرمت و حق دين شما و ديگر رعايت حق مادرتان- عايشه- و بديهى است كه حق دين شما واجبتر و رعايت حرمت آن بزرگتر است. اى مردم بر شما باد ملازمت با امامى كه لازم نيست ادبى به او آموخته شود، فقيهى كه لازم نيست فقه و دانشى به او تعليم داده شود، نيرومندى كه در جنگ درماندگى ندارد، كسى كه در اسلام داراى چنان سابقهاى است كه هيچكس را فراهم نيست، و اگر شما به حضورش رويد به خواست خداوند كار شما را براى شما روشن مىسازد.
گويد: و چون ابو موسى سخنان حسن و عمار را شنيد، برخاست و به منبر رفت و چنين گفت: سپاس خداوندى را كه ما را به وجود محمد گرامى داشت و پس از پراكندگى ما را جمع فرمود، و پس از دشمنى و ستيز ما را برادران دوستدار يكديگر قرار داد، و خونها و اموال ما را محترم و تصرف در آن را حرام فرمود، و خداوند سبحان فرموده است: «اموال خود را ميان خودتان به ناحق مخوريد.» و نيز فرموده است: «و هر كس مؤمنى را به عمد بكشد، سزايش جهنم است و جاودانه در آن است.» اينك اى بندگان خدا از خدا بترسيد، و سلاح خويش بر زمين نهيد و از جنگ با برادران خويش خود دارى كنيد.
و سپس اى مردم كوفه اگر نخست از خدا فرمان بريد و سپس از من اطاعت كنيد، گروهى برجسته از برجستگان عرب خواهيد شد كه هر نگران و درماندهاى به شما پناه خواهد آورد و هر بيمناكى ميان شما احساس امنيت خواهد كرد، همانا على از شما مىخواهد حركت كنيد تا با مادرتان عايشه و طلحه و زبير كه دو حوارى رسول خدايند و مسلمانانى كه همراه ايشان هستند جنگ و جهاد كنيد. و من به اين فتنهها آگاهترم، كه چون روى مىآورد شبههانگيز است و چون پشت مىكند نقاب از چهره برمىدارد. من بيم دارم كه دو لشكر شما به يكديگر حمله برند و جنگ كنند و كشتگان چون پلاس پوسيده در كرانه زمين در افتند و گروهى از مردم باقى بمانند كه نه امر به معروف كنند و نه نهى از منكر. همانا فتنهاى پوشيده و سركش شما را فرا رسيده است كه نمىتوان دانست از كجا سرچشمه گرفته است، آن چنان كه خردمند را سرگشته مىسازد. گويى هم اكنون سخن پيامبر [صلی الله علیه و آله] را مىشنوم كه فتنهها را تذكر مىداد و به من مىفرمود: «اگر تو در آن دراز كشيده و به صورت خفته باشى بهتر از آن است كه نشسته باشى و اگر در آن نشسته باشى بهتر از آن است كه ايستاده باشى و اگر ايستاده باشى بهتر از آن است كه در آن بدوى.» بنابراين شمشيرهايتان را در نيام كنيد و پيكانهاى نيزهها و تيرها را از آن درآوريد و زههاى كمانهاى خود را باز كنيد و كار قريش را به خودش واگذاريد، تا شكاف و رخنه آن ترميم شود.
و اگر چنين كردند، سودش براى آنان است و اگر نپذيرفتند، زيان اين جنايت بر خودشان است، چربى و پيه آن در پوست خودش خواهد بود، اينك نسبت به من خير خواهى كنيد. و غل و غش مورزيد و از من فرمان بريد و سركشى مكنيد تا رشد و هدايت شما براى شما روشن شود و شراره اين فتنه كسانى را فروگيرد و در آن در افتند كه آن را مرتكب شدهاند.
عمار بن ياسر برخاست و گفت: تو شنيدى كه پيامبر [صلی الله علیه و آله] چنين مىفرمود گفت: آرى و متعهد به درستى آنچه گفتم هستم. عمار گفت: بر فرض كه راست بگويى، همانا پيامبر [صلی الله علیه و آله] فقط تو يك نفر را منظور داشته و بدينگونه بر تو حجت گرفته است، اينك به خانهات بنشين و در فتنه وارد مشو. اما من گواهى مىدهم كه رسول خدا [صلی الله علیه و آله] على را به جنگ با پيمان گسلان فرمان داده و نام آنان را براى او گفته است و هم او را به جنگ با تبهكاران فرمان داده است و اگر بخواهى، براى تو گواهانى بر پاى مىدارم كه گواهى دهند رسول خدا [صلی الله علیه و آله] فقط ترا به تنهايى از اين كار نهى فرموده و بر حذر داشته است كه در فتنه وارد مشوى. سپس به ابو موسى گفت: اگر راست مىگويى دست خود را بر آنچه شنيدهاى به من بده. و ابو موسى دست خود را سوى او دراز كرد. عمار به او گفت: خداوند بر هر كس كه با او ستيز و جهاد مىكند، پيروز شود. سپس دست او را كشيد و ابو موسى از منبر فرود آمد.»
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج 6، صص2 - 10)
ترجمه واژهها
واکاوی واژهها
تفاوت «کَره» و «کُره»:
1. «کَره» عمل شخص ناچار و «کُره» عمل شخص مختار است يعني مختار ميتواند چیزی را كه ناپسند ميداند ترك كند.19
2. «کُره» به معنای سختیاست که انسان عهدهدار (انجام دادن) آن نگردد ولی «کَره» سختیاست که شخص، عهدهدار انجام دادن آن شود و آن را با اکراه تحمل کند و رنج بکشد.20
3. كَرْه سختى و مشقتى است كه از خارج به انسان میرسد و با اكراه بر او تحميل میشود ولى كُرْه آن سختى و رنجى است كه از ذات انسان به او میرسد که آن را زشت و مکروه میداند و بر دو گونه است:
• آنچه را كه طبیعت انسان ناپسند ميداند.
• آنچه را كه عقل يا شرع مكروه ميداند.21
«کَره» در این نامه به معنای سختیاست که از خارج به انسان میرسد.
تفاوت «اباء» و«اکراه»
«اباء» یعنی سرباز زدن و انجام ندادن عمل ولی «اکراه» ویژه کسی است که نمیتواند از انجام دادن کاری سر باز زند.22
مُجْبَرِينَ (جبر):
جبر در اصل به معنی عظمت، علو (بلندی) و استقامت است.23 همچنین به معنی اصلاح كردن با زور و قهر است.24
اجبار در اصل به معنای آن است كه شخصی، فردی را مجبور كند که دیگری را به زور به چیزی وادارکند ولى در عرف به وادارکردن بدون واسطه «اجبار»گفته میشود.25
اجبار به معنای با اکراه وادار نمودن شخصی بر انجام دادن کاری است که نمیخواهد آن را انجام دهد.26
این ماده پانزده مرتبه در نهج البلاغه آمده است.27
نکتهها و پیامها
1. بیعت مردم با امیرالمؤمنین (علیه السلام) با میل و اختیار بود، در صورتی که بیعتی که از مردم برای ابوبکر گرفته شد همراه با جبر و اکراه بود.
2. بیعت از روی اجبار و اکراه بیفایده است و اصلاً منعقد نمیشود.
3. انسان مختار آفریده شده است و به دلیل اختیاری که دارد در مقابل اعمالش پاداش میگیرد یا عذاب میشود.
4. مردم با میل به حضرت روی آوردند و اجباری در میان نبود که گروهی پس از آن بیعت شکنی کردند.
5. جالب توجه است که امیرالمومنین (علیه السلام) در فراز قبل میفرمایند گروهی عثمان را کشتند اما در مورد بیعت با ایشان میفرمایند: «وَ بَايَعَنِي النَّاسُ» یعنی این بیعت، عمومی بوده است و بیعت قبیلهای خاص نبوده که دیگران نخواهند آن را بپذیرند.
6. وقتی مردم از ظلم و بیعدالتی به تنگ میآیند دست به انقلاب میزنند و با اشتیاق به عادل حقگرا پناه میبرند.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. برای فرارسیدن ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) باید ایشان را به مردم خسته از ظلم معرفی کنیم و آنها را مشتاق حضرت گردانیم.
2. انسانهاوقتی به رشد میرسند خودشان به حق روی میآورند چه خوب است قبل از اینکه به دلیل مصیبات ساخته شویم و رشد یابیم خود راه حقیقت را در پیش بگیریم.
ترجمه ها
«و به او گفت: به من خبر رسيده است که تو، سرايی به هشتاد دينار خريدهای و قباله و سند آن را نوشتهای و چند شاهد برای اين معامله قرار دادهای.
[دينار سكّهاى بود از طلا كه در حدود يك مثقال وزن داشت و درهم سكّهاى بود از نقره كه وزن آن هم در حدود يك مثقال بود. در آن وقت سكّههاى دينار رومى و سكههاى درهم ايرانى در ميان مسلمانان رواج داشت.]»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص496)
«و به او فرمود: به من خبر رسیده که تو خانهای به بهای هشتاد دینار خریده ای، و برای آن سندی نوشته و چند تن را هم در آن گواه آوردهای!»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص364)
«به من خبر دادند که خانه ای به هشتاد دینار خریده ای(که گران قیمت و مشتبه بوده) و سندی برای آن نوشته ای و گواهانی آن را امضا کرده اند؟»
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص519)
«و فرمود: به من خبر رسيده كه تو خانهاى را به هشتاد دينار خريده و براى آن قباله نوشته و در آن چند تن را گواه گرفتهاى».
(ترجمه و شرح نهج البلاغة، فيض الإسلام، ج5، ص836)
شروح
نكوهش شريح به جهت خريد خانهاى گرانقيمت [وى از زمان عمر تا زمان يزيد به مدت 75 سال قاضى بود و به قتل حضرت حسين بن على (عليهالسلام) فتوا داد. او تا زمان حجّاج زنده بود و در فتنه عبداللّه بن زبير به مدّت دو سال از قضاوت بر كنار بود]
«و فرمود: شنيدهام كه خانهاى به هشتاد دينار خريدى و سندى نوشتهاى كه در آن معامله خانه را ذكر كردهاى و امضاها و شهودى را بر اين كار گرفتهاى؟»
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص501)
«منظور امام از اين سخنان آن است كه مخاطبش را از متاعهاى دنيا و اعتماد به افزونيهاى آن باز دارد، و پيش از آن كه شريح را توبيخ و سرزنش كند از او نسبت به كارى كه انجام داده اعتراف مىگيرد چنان كه مىفرمايد: بلغنى تا شهودا، و فعل كان در قول شريح: قد كان، تامّه است و با يادآورى مرگ و وعده آمدن آن كه مىآيد و او را از اين سرا و بقيه تعلقات دنيا به بيرون كوچ مىدهد و تنها و برهنه به قبرش مىسپارد، او را از دوستى دنيا و طلب كردن بر حذر داشته است و سپس او را از ناخالص بودن بهايى كه در برابر خانه پرداخته است بيم مىدهد كه مبادا از راه حرام و رشوهگيرى در مقابل احكام، به دست آورده باشد، زيرا با فرا رسيدن قاصد مرگ دنيا از دستش مىرود، و به سبب گناهانى كه از حرامخوارى گريبانگيرش مىشود مبتلا به زيان اخروى و محروم شدن از نعمتهاى بىپايان آن مىشود، ابتعته و اشتريته به يك معناست، آن را خريدارى كردى، و كلمه أما بدون تشديد هم روايت شده است.»
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، ص584)
«حضرت امیر[علیهالسلام] به او فرمود: به من خبر رسيده است كه خانهاى به هشتاد دينار خريدهاى و قباله نوشتهاى و گواهان در آن مورد به گواهى گرفتهاى».
(جلوه تاريخ در شرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج 6، ص20)
ترجمه واژهها
واکاوی واژهها
«بَلَغَ» از مصدر «بُلُوغ» و «بَلَاغ» است که در اینجا از مصدر بُلوغ به معنای رسیدن است.8
عرب، خبر بدون کندوکاو9 یا ناخوشایند را «بَلْغ» مینامند.10
تفاوت «بیع» و «شراء»:
«بَيْع» به معنای دادن چيزى با ارزش و گرفتن قيمت آن است که همان داد و ستد است.
«شِرَاء» پرداختن قيمت و گرفتن جسم قيمت شده است.14
لفظ «بیع» و «شراء» از این رو به جای دیگری به کار میرود که خريد و فروش كالا به كالا باشد که در این صورت انسان میتواند هر كدام از دو طرف داد و ستد را هم خريدار و هم فروشنده تصوّر كند.15
واژه «بیع» به دو مفعول متعدی می شود ولی به دلیل اینکه مقصود اسناد به دومی است، به مفعول دوم اکتفا شده است.16
کلمه «بیع» با مشتقات و افعال آن حدود بیست و چهار بار در نهج البلاغه امده است.17
در جمله «اَشهَدتَ فیهِ» در صورتی که «فی» را به معنای «علی» در نظر بگیریم به معنای حاضر کردن شاهد یا قرار دادن گروهی به عنوان شاهد بر موضوعی است. 20
اگر داوری یا قرار دادی با حضور شاهد صورت گیرد گفته میشود «شَهِدَ عَلَيهِ؛ آن شخص بر آن گواه شد.» و اما اگر داوری یا قراردادی با حضور شاهد صورت گیرد؛ سپس شاهد به آن اقرار کند گفته میشود «شَهِدَ عَلَى إِقرَارِهِ».21
تفاوت «شهادت» و «علم»:
«شهادت» اخص از «علم» است؛ یعنی هر «شهادتی» «علم» است؛ اما هر «علمی» «شهادت» نیست.
«شهادت» علم به وجود اشیاء و ادراک آنها است که به وسیله حواس پنج گانه بهویژه مشاهده به دست میآید، اما «علم» علومی را که از غیر حواس پنج گانه به دست میآید نیز شامل میشود. «شاهد» در معنا نقیض غائب است؛ اما «علم» شناخت امور است، چه وجود داشته باشند و چه ازبین رفته باشند.22
نکتهها و پیامها
1. امیرالمؤمنین (علیه السلام) به محض دریافت خبر از تخلف قاضی او را متهم نکردند بلکه از او اعتراف خواستند تا اگر توضیحی دارد بیان کند. این شیوه یکی از ویژگیهای مدیر موفق است.
2. امیرالمؤمنین (علیه السلام) تخلف اقتصادی قاضیشان را کوچک نمیشمارند و با الفاظ زیبا از قبح آن نمیکاهند مانند کسانی که دزدی صاحب منصبان را اختلاس مینامند بلکه واقعیت را بیان میکنند.
3. حضرت (علیهالسلام) میتوانستند بفرمایند به من خبر رسیده تو خانهای به هشتاد دینار خریدهای! (آیا این خبر صحت دارد؟) اما ایشان از عبارت طولانی استفاده کردند: «بَلَغَنِي أَنَّكَ ابْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِينَ دِينَاراً وَ كَتَبْتَ لَهَا كِتَاباً وَ أَشْهَدْتَ فِيهِ شُهُوداً».
این کلام میتواند تأکیدی بر قباحت این خرید باشد همچنین شاید یکی از راههای بازجویی باشد که طرف مقابل با این شیوه تسلیم شود.
4. ضروری است کارفرما، کارگزاران را به طور همیشگی و پیوسته مورد ارزیابی قرار دهد. (بَلَغَنِی)
توصیف چهره
شريح مردى كَوْسَج بود و مویی بر چهره نداشت.1
خصوصیت اخلاقی
شريح مردى سبكسر و شوخ بود.
دو مرد پيش او آمدند و يكى از آن دو به آنچه مدعى او ادعا كرده بود، ضمن سخنانش بدون اينكه متوجه شود،
اقرار كرد. شريح به زيان او حكم كرد، آن مرد به شريح گفت: چه كسى پيش تو در اين مورد گواهى داده است
گفت: خواهر زاده دايى تو يعنى خودت.
گفته شده است زنش پيش او آمد و مىگريست و از خصم خود تظلم مىكرد، شريح اعتنايى نكرد تا آنكه كسى
كه آنجا حاضر بود گفت: اى قاضى آيا به گريه او نمىنگرى شريح گفت: برادران يوسف هم شامگاه در حالى كه
مىگريستند پيش پدر خود آمدند.2
اصل و نسب
در مورد ملیت و سرزمین شریح بیشتر منابع متفق القولاند که چندین نسل از خاندان شریح در یمن زندگی
میکردند؛ اگرچه جزء همپیمانان قبیله کنده نیز بودند.
شریح در یمن زاده شد؛ ولی از تاریخ دقیق تولد وی خبری در دست نیست،
سن او به هنگام ورود به مدینه و اسلام آوردنش چهل سال بود.3
گفته شده وی در هنگام قبول اسلام، جزء موالی محسوب میشد که حکایتی نیز در زمینه موالی بودن او در
منابع قدیمی آمده و بر این نکته تأکید دارد.4
البته در این منبع شریح از ذکر این لفظ طفره رفته است چون در زمان امویان، اعراب از این کلمه به عنوان تحقیر
افراد غیر عرب مسلمان شده استفاده میکردند.
نام و القاب
نام شریح در منابع به چند صورت آمده است. بعضی شریح، گروهی شرحبیل و برخی ابن شراحیل و عدهای
دیگر شرحبیل بن شراحیل ذکر کردهاند.5
نام دقیق شریح همراه با اصل و نسب و نام پدر و اجداد او در تواریخ، تذکرهها، طبقات و منابعی از این دست
آمده است.
معتبرترین و قدیمیترین سند برای نسب شریح، طبقات ابن سعد است که در این کتاب چنین نگاشته:
وی، شریح بن حارث بن قیس بن جهم بن معاویه بن عامر بن رائش بن حارث بن معاویه بن ثور بن مُرتّع از
نسل کنده بود.6
القاب و کنیههای شریح ابوامیه کندی،7 ابوامیه کوفی، ابوعبدالرحمن،8 ابوعمرو،9 اباعبدالله،10 قاضی مصرین، عبد
الابظر، ... ذکر شده است.
شریح داماد بنی تمیم بود. با توجه به آن که وقتی وارد مدینه شد همراه خانوادهاش بود، میتوان دریافت که این
ازدواج در زمان جاهلیت و در یمن به وقوع پیوسته است.
شریح تابعی یا صحابی؟
در مورد اینکه شریح از زمره اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) یا تابعین او به شمار میآمده میان مورخین و
نسبشناسان اختلاف نظر وجود دارد.
بعضی او را در ردیف تابعین به حساب آوردهاند که زمان جاهلیت را هم درک نموده است؛11
اما ابن حجر گزارشی از ملاقات کوتاه او با پیامبر (صلی الله علیه و آله) آورده و کوشش دارد که وی را جزء
صحابه به حساب آورد.12
بر طبق فرضی که اکثر علما نیز آن را پذیرفتهاند اگر فرضاً شریح ملاقات کوتاهی نیز با پیامبر (صلی الله علیه و
آله) داشته، باز هم نمیتوان او را در زمره صحابه به شمار آورد.
پس صحیحتر آن است که شریح جزء بزرگان تابعین بوده که با صحابههای بزرگی همچون علی (علیه السلام) و
... مصاحبت داشته است.
شریح در دوره خلفای غاصب
شریح در دوره ابوبکر با اینکه جزء افراد باسواد شهر بود هیچ فعالیتی نداشت زیرا مهره مهمی به حساب نمیآمد
و از افراد تازه مسلمان و ناشناخته محسوب میشد.13
شریح در پنج سال اول خلافت عمر نیز سمت دولتی نداشت. با گسترش فتوحات مسلمین در زمان خلافت عمر
و نیاز به دستگاه قضایی برای دعاوی و اختلافات نیاز به قاضی ایجاد شد.14
روش انتخابی عمر برای امور اجرایی متفاوت بود و بر خلاف ابوبکر که از افراد معروف و انصار و مهاجر،
کارگزار انتخاب میکرد، عمر از افراد غیر معروف و کسانی که سابقه چندانی در اسلام نداشتند استفاده میکرد.15
شریح جزء افراد باسواد و شاعر محسوب میشد و در علم انساب نیز خبره بود16 و در زمان انتخاب شدن به
سمت قضاوت در کوفه، متولی شهر مدینه بود.
اکثر منابع علت اصلی انتخاب شریح را قضاوت شریح میان عمر و مردی که بر سر اسبی مرافعه کرده بودند، بیان
کردهاند.17
شریح به هنگام تصدی قضاوت در کوفه -سال 18هجری- مردی چهل ساله بود.18
عمر یکی از افرادی بود که شریح در احادیث و روایات به او استناد میکرد.19
در زمان خلافت عثمان، منصب قضاوت شریح از طرف خلیفه تثبیت گردید و او توانست در مدت خلافت
دوازده ساله عثمان با شگرد مخصوص به خود، سمت قضای کوفه را حفظ نماید.
رفتار شریح و میزان تأثیر پذیری وی از عثمان، نسبت به عمر، بسیار کمتر بود و روایاتی که از عثمان نقل کرده،
بسیار کمتر از عمر بود.20
شریح در دوران حکومت امام علی (علیه السلام)
در ابتدای حکومت امام (علیه السلام)، شریح مورد اتهام قرار نگرفته بود. بنابراین از مقام خود عزل نگردید.21
در زمان حکومت امام(علیه السلام) شریح برای چند قضاوت نادرست، از طرف حضرت (علیه السلام) مورد مؤاخذه و بازخواست قرار گرفت.22
ظاهراً تنفیذ قضاوت شریح از طرف امام علی (علیه السلام) مشروط به اموری بود که یکی از آنها نظارت
حضرت (علیه السلام) بود،23 يعنى شریح دو طرف را میديد، سپس واقعه را به حضرت (علیهالسلام) خبر میداد
و خود حضرت (علیهالسلام) حکم را صادر میکردند.
چنان که حضرت (علیهالسلام) در سخنی به شريح فرمودند:
«وَ إِيَّاكَ أَنْ تُنْفِذَ قَضِيَّةً فِي قِصَاصٍ أَوْ حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ أَوْ حَقٍّ مِنْ حُقُوقِ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى تَعْرِضَ ذَلِكَ عَلَيَّ إِنْ
شَاءَ اللَّهُ».24
از این رو در برخي كتب فقهي آمده است: «فيكون هو (عليهالسلام) الحاكم في الواقعة لا المنصوب».
شریح در زمان امام حسن و امام حسین (علیهما السلام):
شریح در زمان امام حسن (علیه السلام) همچنان به شغل قضاوت اشتغال داشت.25
شریح در ابتدای حکومت زیاد بن ابیه بر کوفه، همراه وی به بصره رفت و برای مدتی در آنجا مشغول قضاوت
بود و بعد از مدتی دوباره جهت قضاوت به کوفه بازگشت.26
مهمترین رویداد دوران حکومت زیاد و قضاوت شریح که اعتراض بسیاری از مسلمانان را در پی داشت، تنظیم
استشهاد نامهای علیه حجر و جعل امضای شریح بود؛ اما مصلحت طلبی، سکوت بیمورد به جای حقیقتگویی،
ترس از زیاد و عوامل دیگر، مانع از تلاش شریح برای رفع این اتهام از خود گردید.
در مورد شرح حال شریح در ابتدای خلافت یزید و قبل از نهضت کربلا، خبری در دست نیست.
اولین مداخله شریح در آغاز نهضت کربلا، مربوط به بیعت هفتاد تن از بزرگان کوفه در حضور شریح و شاهد
گرفتن وی بر هواداری آل علی (علیه السلام) و دعوت از امام حسین (علیه السلام) بود.27
صرف نظر از پیمان شکنی بیشتر بزرگان، خود شریح نیز به محض ورود عبیدالله به کوفه بدون در نظر گرفتن
عهدی که بسته بود به جرگه مخالفین پیوست و یکی از مشاورین درگاه عبیدالله شد.28
مداخله بعدی شریح رساندن خبر زنده بودن هانی به قبیله وی و پراکنده شدن آنها از اطراف دارالاماره، یاد
شده است؛29همچنین از شریح به عنوان امانتدار مسلم در محافظت از فرزندان هانی نام برده شده که از ترس
تهدیدهای عبیدالله آنها را بیسرپرست در شهر رها ساخت.30
ابهاماتی راجع به نقش شریح در جریان نهضت کربلا وجود دارد.31
وقتی مختار ابن ابى عبيده ثقفى به مقام حكومت و امارت رسيد او را از كوفه بيرون نموده به روستایی كه
ساكنين آن يهود بودند فرستاد، و چون حجّاج امير كوفه گرديد او را به كوفه بازگرداند.32
شریح تا سال 78هجری33 (جز سه سال در فتنه ابن زبير)34 به امر قضاوت مشغول بود. او بجهت خوارى كه از
مختار ديده بود در این سال از حجاج تقاضای کناره گیری از مسئولیت نمود،35 و حجاج استعفاى او را پذيرفت
و ديگر تا هنگام مرگ در خانه خود نشست.
سال وفات و سن او در هنگام مرگ
سن شریح در هنگام مرگ از یکصد تا یکصد و بیست و هفت سال گزارش شده است.
به احتمال زیاد هنگام مرگ 106 تا 110 سال بوده است.36
بنا به گفته منابع شریح گرچه شخصیتی فقیه، مفسر، نساب و اعلم در علم قضاوت حساب میآمد؛ ولی از نظر
خصوصیات اخلاقی، فردی مصلحتجو و فرصت طلب بود که برای رسیدن به مقام و منصب با هر نوع حکومت
و خلافتی کنار آمد و در این سازش گاهی حقیقت را فدای مصلحت طلبی خود کرد.
منابع
- برگرفته از کتاب آقای خدایی، علی اکبر، شریح قاضی، تهران، مؤسسه اطلاعات، 1382.
- ابن حجر، الاصابة.
- ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء بی جا، مطبعه السعاده.
- محمد بن حبان، مشاهیر العلما الامصار و اعلام فقها الاقطار، چاپ اول، بیروت، مؤسسه کتب الثقافیه.
- ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، بیروت، دارالفکر، 1415ه.
- ابن حزم، جمهرة أنساب العرب، چاپ اول، بیروت، دارالکتب العلمیه.
- ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، چاپ دوم، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی.
- احمد بن خلکان، وفیات الاعیان، بیروت، دار صادر، بی تا.
- محمد بن وکیع، اخبارالقضاة، بیروت، عالم الکتب، بی تا.
- عبدالرحمان بن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- ویلفرد مادلونگ، جانشینی حضرت محمد [صلی الله علیه و آله]، ترجمه احمد نمایی و دیگران، چاپ اول،
مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی.
- یوسف المزی، ابی الحجاج، تهذیبالکمال فی اسماءالرجال، چاپ اول، بیروت، مؤسسه الرساله.
- محمد بن سعد، طبقات کبری، بیروت، دار صادر، بی تا.
- سید حسین براقی نجفی، تاریخ الکوفه، چاپ چهارم، بیروت، دارالاضواء.
- ابوالحسن مسعودی، التنبیه و االاشراف، بی جا، دارالصاری، بی تا.
- ابن عبد ربه اندلسی، عقد الفرید، بیروت، دارالکتب العلمیه، بی تا.
- محمد بن جریر طبری، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
- کاشفی، روضة الشهداء.
- علی اکبر دهخدا، لغتنامه، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
ترجمهها
«[رسيدگی به زيانی که از اين معامله به خريدار وارد شده، بر عهده تباه سازنده جسم پادشاهان و رباينده جانهای جباران و ستمگران و از ميان برنده پادشاهی فرعونان، همانند کسری] (نابودکننده کسانی که مال بر روی مال نهادند و آن را افزون ساختند و بنا نهادند و آن را محکم و استوار کردند و در و ديوار آن را آراستند و فرشهای نيکو در آن گستردند و مال اندوختند و باغ و مزرعه احداث کردند و به گمانشان، آنها را برای فرزندان آماده می کنند و میاندوزند (آری بر عهده چنين کسی است) فرستادن همه آنها به محل نشان دادن اعمال و رسيدگی به حساب و در جای تعيين ثواب و عقاب».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص497)
«[چنانچه خریدار در آنچه از او خریده زیان برد، بر نابود کننده پیکر پادشاهان و گیرنده جان گردنکشان و زداینده ملک فرعونان مانند خسرو...] و کسانی که پول و دارایی فراوان بر روی هم انباشتند، و کسانی که کاخهای باشکوه ساختند، و خانهها را آراستند، و فرشهای زیبا گستردند، و ثروتها گرد آوردند و ذخیره نهادند، و به گمان خود به فکر فرزندان خود بودند، آن است که آنها را به بازداشتگاه بازخواست و حساب، و جایگاه ثواب و عقاب کوچ دهد».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص365)
آنان که ثروت بر روی ثروت انباشتند و قصرها ساختند و محکم کردند و آراستند و فراوان (از حلال و حرام) اندوختند و ذخیره کردند و به گمان خود برای فرزندان خود گذاشتند، باید حساب همه اینها را در پیشگاه الهی آنجا که پاداش و کیفر هرکسی به امضا میرسد، بازپس دهند.
آنان که ثروت بر روی ثروت انباشتند و قصرها ساختند و محکم کردند و آراستند و فراوان (از حلال و حرام) اندوختند و ذخیره کردند و به گمان خود برای فرزندان خود گذاشتند، باید حساب همه این ها را در پیشگاه الهی، آنجا که پاداش و کیفر هرکسی به امضا میرسد، بازپس دهند».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص520)
«و كسانى كه دارائى بر دارائى افزوده و آنرا بسيار نموده، و آنانكه (ساختمانها) بناء كرده و بر افراشته و زينت داده و بياراسته، و ذخيره گردانيده، و خانه و باغ و اثاثيّه جمع نموده و به گمان خود براى فرزند در نظر گرفتهاند است، كه همه آنها (فروشنده و خريدار) را به محل باز پرسى و رسيدگى بحساب و جاى پاداش و كيفر بفرستد».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص837)
شروح
خسارت
«و كسانى را مىگيرد كه مال روى مال انباشته، و بر آن مىافزايند و ساختمانهاى بلند مىسازند و آن را با نقشونگار مىآرايند و مىپندارند كه اين مال و ثروت آنها را نگه مىدارد و به گمان خود براى فرزندان خود آيندهنگرى مىكند. بارى، بر اين خداست كه فروشنده و خريدار را در محشر و محل پاداش و كيفر و در كنار ميزان حساب گرد آورد و خسارت را از آنان بگيرد».
(توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص505)
««و نظر بزعمه للولد»
يكى ديگر از نكاتى كه امام (علیه السلام) در متن اين نسخه خاطر نشان كرده اين است كه بعضى از علاقهمندان به دنيا به گمان خود مال دنيا را براى فرزندانشان جمع مىكنند، و آن را براى آنها مصلحت مىدانند، و حرف باء، به معناى سببيت است، زيرا گمان وجود انديشه اصلح سبب اين عمل شده است.
ذكر جمع كردن ملوك و محل اجتماع آنها، كه توقفگاه عرض اعمال و حساب و جايگاه ثواب و عقاب است به سبب اين است كه آدمى را از اين امور و موارد، بيم دهد و در عمل كردن براى آخرت و ايمن شدن از خطرات و شرور آن، تشويق و ترغيب كند.»
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، ص589)
ترجمه واژهها
واکاوی واژهها
«شید» بر استحکام بخشیدن همراه با بلندی دلالت میکند خواه در بنا باشد خواه در کلام و خطاب و یا در نسبت دادن و حکم کردن باشد. 13
اگر کار از جهت اتفاق افتادن مورد توجه قرار گیرد به آن «إِشَادَة» میگویند و اگر از جهت انجام دادن آن عمل مورد توجه قرار گیرد «تَشْيِيد» میگویند.14
این ماده چهار بار در نهج البلاغه آمده است.15
زخرف زیر مجموعه زینت است اما این کلمه بار منفی دارد پس هر زینتی زخرف نیست بلکه آن زینتی که غیرمعقول باشد زخرف نام دارد.18
«زَخرَف» اگر در کنار «بیت» به کار برده شود به معنی زینت دادن و تکمیل آن است.19
نُه مورد واژه «زخرف» در نهج البلاغه آمده است.20
«نَجد» قسمتی از زمین است که مستحکم، مرتفع و مشرف بر دیگر بخشها است.22
«نجد» بلندی است که همراه استحکام باشد چه از جهت مادی باشد و چه از جهت معنوی.23
«نَجَّدَ البيتَ» یعنی خانه را آراست و تزيين كرد. 24
نکتهها و پیامها
1. بعضی اوقات مالی که به عنوان ارث به فرزندان میرسد در راه حرام مصرف میشود.
2. انسان باید آن چه که میخواهد دیگران بعد از او انجام دهند در زمان زندگیاش انجام دهد.
«عَنْ عَنْبَسَةَ الْعَابِدِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَوْصِنِي فَقَالَ أَعِدَّ جَهَازَكَ وَ قَدِّمْ زَادَكَ وَ كُنْ وَصِيَ نَفْسِكَ وَ لَا تَقُلْ لِغَيْرِكَ يَبْعَثُ إِلَيْكَ بِمَا يُصْلِحُكَ، عنبسه میگوید به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: به من سفارشی کنید. فرمودند: فرمود: بار و بنه ات را آماده ساز و توشه ات را پيشاپيش بفرست و خود وصىّ خودت باش. به ديگرى نگو كه آنچه را به كارِ تو مى آيد [بعدا] برايت بفرستد.»25
3. کسی که مالی را به دیگری انتقال میدهد نیز در مورد چگونگی به دست آوردن این مال بازخواست میشود.
پيامبر اکرم (صلی الله عليه و اله) میفرمایند:
«شِرَارُ اَلنَّاسِ مَنْ بَاعَ آخِرَتَهُ بِدُنْيَاهُ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِكَ مَنْ بَاعَ آخِرَتَهُ بِدُنْيَا غَيْرِهِ؛ بدترین افراد کسی است که آخرت خود را به دنیایش بفروشد و بدتر از او آن کسی خواهد بود که آخرت خود را برای دنیای دیگری بفروشد.»26
4. زعم یعنی گمان باطل، اندوخته های مالی انسان ممکن است برای فرزندانش باقی نماند.
5. کسی که مالی را به دیگری انتقال میدهد نیز در مورد چگونگی به دست آوردن این مال بازخواست میشود.
6. همت دنیا طلبان در زیباسازی زندگی دنیوی است (وَ مَنْ بَنَى وَ شَيَّدَ وَ زَخْرَفَ وَ نَجَّدَ وَ ادَّخَرَ).
7. توجه به نتایج و عواقب هر کاری، آدمی را از سقوط بازمیدارد (إِشْخَاصُهُمْ جَمِيعاً إِلَى مَوْقِفِ الْعَرْضِ وَ الْحِسَابِ).
ترجمهها
«و تو از طرف کسی که فوق تو می باشد سرپرستی مردمی را که بر آنان فرمان میرانی، به عهده داری، چنين حقی برای تو نيست که با رعيت و کسانی که امور ايشان به تو سپرده شده، با استبداد و خودکامگی رفتار نمايی».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص498 )
«و تو امانتدار مقام مافوق خود هستی. تو حق نداری که در میان رعیت، شیوه استبداد پیش بگیری و جز با دستوری محکم بیگدار به آب بزنی».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص366 )
(در این نامه بیان میکند که حکومت وسیله آب و نان افراد نیست، بلکه امانتی است در دست حکمرانان؛ار این رو باید از استبداد با مردم پرهیز کنند و در مصرف بیت المال، راه احتیاط و اعتدال در پیش گیرند).
«تو باید از فرمانده و امام خود اطاعت کنی . تو حق نداری به رعیت استبداد ورزی و بدون دستوربه کار مهمی اقدام نمائی».
(نهجالبلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابو الفضل بهرام پور، ص522 )
(كه شمّهاى از حال او در شرح خطبه نوزدهم گذشت) و او (از جانب عثمان) حكمران آذربيجان بود (و آذربيجان ايالتى است در شمال غربى ايران داراى شهرها و دههاى بسيار كه مهمّترين شهر و مركز آن تبريز است، خلاصه چون امير المؤمنين (عليه السلام) بعد از عثمان زمام امور را بدست گرفت اشعث بجهت كارهاى ناشايسته خود مىدانست كه امام (عليه السلام) او را عزل خواهد نمود ترسناك بود، حضرت براى آگاهى او بحفظ اموال آذربيجان بعد از خاتمه جنگ جمل نامهاى به اوست).
«و خواستهاند كه تو نگهبان باشى براى كسي كه از تو بالاتر است(تو زير دست اميرى هستى كه تو را حافظ و نگهبان قرار داده و ولايتى بتو سپرده كه آن را از جانب او مواظبت نمائى، پس) تو را نمىرسد كه در كار رعيّت بميل خود رفتار نمائى(پيش از آنكه بتو دستور دهند كارى انجام دهى) و نمىرسد كه متوجّه كار بزرگى شوى مگر به اعتماد امر و فرمانى كه بتو رسيده باشد».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5، صص839 و 840 )
شروح
وظيفه حاكمان و فرمانداران
«و تو زيرنظر مافوق و مسئولِ خود هستى، زيرا خليفه كه مافوق توست، تمام كارهايت را زيرنظر دارد».
(ترجمۀ توضيح نهجالبلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص508 )
(از شعبى نقل شده است كه وقتى اميرالمومنين(علیهالسلام) به كوفه منتقل شد كه اشعث بن قيس از زمان عثمان حكمران سرزمين آذربايجان بود، اميرالمومنين(علیهالسلام) كه زمام امور را به دست گرفت، نامهاى براى آگاهى به او نوشت و اموال آذربايجان را از وى مطالبه كرد و نامه را با زياد بن مرحب همدانى فرستاد)
««اِنَّ عَمَلَكَ... بِوَثِيقَةٍ.»
اين جمله اشاره به قياس مضمر از شكل اول است كه در اين استدلال، حضرت بيان فرموده است كه اشعث حق ندارد رعيت خود را با زور به كارى وادار سازد، بر خلاف كسى كه او را مسئول قرار داده است و نمىتواند به كار خطيرى از امور مالى و غير آن اقدام كند مگر با دليل از طرف كسى كه وى را بر بندگان، رئيس و بر سرزمينها امين قرار داده است، و جمله و انّ عملك تا من فوقك مقدمه اول و صغراى قياس را تشكيل مىدهد و تقدير كبراى آن از اين قرار است، هر كس چنين ويژگيهايى داشته باشد حق ندارد بر خلاف ما فوق خود در امرى استبداد به خرج دهد و جز با اطمينان كامل از طرف وى دست به امر با اهميت و خطرناكى بزند و سپس برخى از امورى را كه استبداد و مخاطره در آن روا نيست كه عبارت از ثروت و اموال بلاد اسلام است، شرح داده و بر وجوب حفظ آن به دو امر استدلال فرموده است يكى اين كه مال خداست كه به بندگان با ايمانش عطا فرموده است و دوم آن كه او از طرف امام خزانهدار است تا وقتى كه اموال را پيش او ببرد، و كار خزانهدار هم حفظ و نگهدارى مال است، و اين كه در آن تصرفى نكند مگر با اجازه و دليل مورد اطمينان، كه در پيشگاه خدا به آن استدلال كند».
(ترجمهیشرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، صص595 و 596 )
واژه شناسی
واژه کاوی
«اِفْتِوات» یعنی بدون مشورت شخصی در رابطه با امور او کاری انجام داده شود و فرصت اظهار نظر از او گرفته شود.6
«خَطَرُ» آن چیز مقدمی و پیش افتادهای که گروهی بر سر آن با يكديگر گرو میبندند.8
«خَاطَرَ بِنَفسِهِ» یعنی شخصی کاری انجام داد که ترس در آن غالب و چیره بود9 و به خطر نزدیک شد و در معرض نابودی قرار گرفت.10
«خَاطَرَ بِنَفسِهِ» همچنین به معنی خطر رسیدن به پادشاهی است.11
«وَثِيقَة» به معنی محکم کاری در امری است.13
«وَثِيقَة» یعنی شخصی یا چیزی به خاطر دین مورد وثوق قرار گرفت.14
«ميثاق» عهد محکم است.15
نکتهها و پیامها
1- حاکم هیچ گاه نباید به منصبش غرّه شود چراکه همیشه زیر نظر خدا و امام زمانش است.
2- حاکم حق ندارد مستبد باشد بلکه باید در تصمیم گیریها از مردمی که بر آنها حکومت میکند نظر خواهی کند.
3- حاکم نباید بیدلیل کاری انجام دهد که جان، مال و ناموس مردم را به خطر بیندازد.
4- هر انسانی اختیار و آزادیهایی دارد که حتی حاکم نمیتواند آنها را از وی سلب کند.
ترجمهها
«قسم به جان خودم ای معاويه، هر آينه اگر تو با عقلت، بدون توجه به هوای نفست، بينديشی به طور يقين و مسلم، من را دورترين مردم از خون عثمان میيابی».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص499)
«بهجانم سوگند-ای معاویه-اگر به دیده هوس خود بنگری مرا بریترین کس از ریختن خون عثمان خواهی یافت».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص367)
(نهجالبلاغه، ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام¬پور، ص 523)
(كه آن را بهوسيله جرير ابن عبد اللَّه بجلىّ به شام فرستاده و در آن صحّت و درستى خلافت خود را اثبات و بيزاريش را از كشتن عثمان اظهار فرموده):
«و به جان خودم سوگند- اى معاويه- اگر به عقل خود بنگرى(تأمّل و انديشه نمائى) و از خواهش نفس چشم بپوشى(بيجا سخن نگفته، كشتن عثمان را بهانه پيمان نبستنت با من، قرار نخواهی داد) مىيابى من را كه از خون عثمان(كشته شدن او) بيزارترين مردم بودم».
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص841)
شروح
«اى معاويه قسم به جان خودم، اگر نه بر اساس هوس بلكه به ديده تعقّل و انصاف بنگرى، خواهى ديد كه من بيگناهترينِ افراد در قتل عثمان هستم و هيچ دخالتى، چه با دست و چه با زبان، در قتل او نداشتم».
(ترجمۀ توضيح نهجالبلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج3، ص511)
(آنچه در اين مورد ذكر شده قسمتى از نامهاى است كه حضرت به معاويه نوشت و آن را بهوسيله عبداللَّه بجلى كه از حكمرانى همدان عزلش كرده بود به شام فرستاد).
«سرانجام معاويه را سوگند مىدهد كه اگر با ديده عقل بنگرد و از هوا و هوس چشم بپوشد او را بىگناهترين فرد در قتل عثمان خواهد يافت؛ زيرا آن حضرت هنگام كشته شدن عثمان در خانه خود قرار داشت و از واقعه بر كنار بود؛ البته اين كنارهگيرى امام(علیهالسلام)؛ پس از آن بود كه مدت طولانی با دست و زبان از او دفاع مىكرد و هم عثمان را نصيحت مىكرد و هم از مردم مىخواست دست از آزار وى بردارند و چون ديگر سعى و كوشش خود را بىنتيجه ديد، دست برداشت و به خانه خود پناه برد».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنمیثم، ج4، ص601)
جرير بن عبدالله بجلى پيش معاويه
« زبير بن بكّار در كتاب الموفقيات مىگويد: «كه چون على[علیهالسلام] جرير را پيش معاويه گسيل داشت، جرير از كوفه بيرون آمد و تصور نمىكرد كه هيچكس براى رفتن پيش معاويه بر او پيشى بگيرد. خودش مىگويد: «همينكه پيش معاويه رسيدم او را در حالى ديدم كه براى مردم خطبه مىخواند و آنان بر گرد او مىگريستند و بر گرد پيراهن خون آلوده عثمان كه بر نيزهاى همراه انگشتان قطع شده همسرش، نائله دختر فرافصة، آويخته بود شيون مىكردند. من نامه على[علیهالسلام] را به او دادم.
در راه مردى همراه من بود كه پا به پاى من حركت مىكرد و چون توقف مىكردم توقف مىكرد در اين هنگام برابر معاويه ظاهر شد و اين ابيات را براى او خواند: همانا پسر عموهاي عبدالمطلب بدون آنكه دروغ باشد پير شما را كشتند و تو سزاوارترين كس براى قيامى، قيام كن و ما همه اين ابيات را در مباحث گذشته آوردهايم.
گويد: سپس نامه ديگرى از وليد بن عقبه بن ابى معيط را كه برادر مادرى عثمان بود و از كوفه به طور پوشيده براى معاويه نوشته بود به او داده و آغاز آن نامه چنين بود: «اى معاويه همانا شانه و گردن پادشاهى به تصرف غير در آمده است و نيستى آن نزديك است» (ما اين ابيات را ضمن مباحث گذشته آوردهايم)».
جرير بن عبدالله گويد معاويه به من گفت: «اينك همين جا بمان كه مردم از مرگ و كشتن عثمان به هيجان آمدهاند و صبر كن تا آرام بگيرند و من چهار ماه ماندم؛ آنگاه نامهاى ديگر از وليد بن عقبه براى معاويه رسيد كه در آغازش اين ابيات را نوشته بود: تو با نامه نوشتن براى على[علیهالسلام] مىخواهى كار را اصلاح كنى و حال آنكه مثل تو، همچون زنى است كه مىخواهد پوستى را كه بر آن كرم افتاده و فاسد شده است دباغى كند...». گويد: «چون اين نامه براى معاويه رسيد دو صفحه كاغذ سپيد را به هم چسباند و آن را در هم پيچيد و عنوان آن را چنين نوشت: «از معاويه بن ابىسفيان به على بن ابى طالب» و به من داد. من كه نمىدانستم چيست پنداشتم پاسخ نامه است. معاويه مردى از قبيله عبس را همراه من كرد و من نمىدانستم چه چيزى همراه دارد. از شام بيرون آمديم و چون به كوفه رسيديم مردم در مسجد جمع شدند و ترديد نداشتند كه آن نامه كه همراه من است، طومار بيعت مردم شام است؛ ولى همينكه على[علیهالسلام] آن را گشود نوشتهاى در آن نديد در اين هنگام آن مرد عبسى برخاست و گفت: از قبايل قيس و غطفانيها و عبسيها چه كسانى حضور دارند و سپس گفت: من به خدا سوگند مىخورم كه خود ديدم، زير پيراهن عثمان بيشتر از پنجاه هزار مرد محترم جمع شدهاند و ريشهاى ايشان از اشكهايشان خيس بود و همگان بايكديگر پيمان بسته و سوگند خوردهاند كه كشندگان عثمان را در صحرا و دريا بكشند و من به خدا سوگند مىخورم كه پسر ابو سفيان آنان را با سپاهى كه چهل هزار اسب بریده شرم و گند بریده همراه خواهد داشت، براى حمله بهشما حركت خواهد داد و خيال مىكنيد چه دليرانى در آن سپاه خواهند بود.
آنگاه آن مرد عبسى نامهاى از معاويه را به علی[علیهالسلام] تسليم كرد. على[علیهالسلام] آن را گشود و در آن اين ابيات را ديد: مرا كارى و خبرى فرارسيده است كه در آن اندوه جان نهفته است و مايه بريده شدن بينى افراد نژاده است، سوگ اميرمؤمنان[علیهالسلام] و لرزشى چنان سنگين، كهگويى كوههاى استوار براى آن فرو مىريزد».
(جلوه تاريخ در شرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج6، صص22 و 23)
واژه شناسی
واژه کاوی
اگر نگاه با قلب مدنظر باشد بهاینمعنا است که انسان در مورد چیزی عجله نداشته باشد و (به خود) مهلت بدهد10 تا خردمندانه فکر11 و تحقیق کند؛12 فکری که بهواسطه آن علم و گمان بهدست آید و مجهول، معلوم گردد.13
مقصود از «نظر» تأمل و جستجو نمودن در مورد چیزی است14 و یا گاهی شناختى است كه بعد از جستجو حاصل ميشود که همان «رؤیت» است.15
«نظر» بهمعنى ديدن با چشم عقل، در نزد شيعيان بيشتر بهکار رفته است؛ اما در نزد عامه بیشتر به معنی دیدن با چشمسر است.16
تفاوت «نظر» و «تأمل»:
رابطه بین «نظر» و «تأمل» عموم و خصوص مطلق است هر «تأملی» نظر است؛ اما هر «نظری» تأمل نیست.
«تأمل» نگاه شخص اندیشمند است برای اینکه نسبت بدان چیزی که بهدنبالش است شناخت پیدا کند و به «نظری» «تأمل» گفته میشود که فقط با طول زمان بهدست میآید.17
تفاوت «نظر» و «رؤيت»:
«رؤیت» بر دیدن با چشم یا بصیرت، دلالت دارد؛18 اما «نظر» بهمعنای طلب و خواستن هدایت است و زمانی بهکار میرود که «ناظر» علم و آگاهی ندارد و به دنبال آشکار شدن شیء است19 و اگر منظور از «نظر» دیدن با چشم سر باشد باید قید «رأی العین» در کلام ذکر شود.20
«هَوَی» خواهش نفس24 و تمايل نفس انسان به شهوت است25 که بر قلب غلبه پیدا میکند26 و انسان را در دنيا و آخرت هلاک میکند.27
«هوی» ابتدا به معنی دوست داشتن و وابستگی نسبت به چیزی بوده است، سپس به میل نفس گفته شده و سپس تنها در مورد امیال ناپسند از لغت «هوی» استفاده شده است.28 هوی در ميل پسندیده و ناپسند کاربرد دارد ولی غالباً در خواهشهاى ناپسند به کار میرود.29
تفاوت میان «هوی» و «شهوت»:
«هوی» میل به چیزهای ناپسند است ولی «شهوت» چنین نیست.30
موارد زیادی از آن در نهج البلاغه آمده است.31
مراتب دوست داشتن:32
1. هوی
2. علاقه
3. کَلَف (آزمند شدن و حريص بودن به چيزى)33
4. عشق (دلباخته شدن)34
5. شعف (سوختن قلب با لذتی که انسان آن را حس میکند.)35
6. شغف (محبت ا ز ژرفای قلب)36
7. جَوَی ( فرسودگی از اندوه يا عشق)37
8. تَیم (بندهی عشقی شدن.)38 «تامَهُ الحبُّ»: عشق او را بنده و مطيع و رام كرد.39
تَجِدَنَّی (وجد):
«وجد» در اصل به معنای یافتن40 ، و ادراک شئ در حالی است که قبل از آن وجود نداشته است.41
«وجود» معانی مختلفی دارد در این کلام بهنظر میرسد بهمعنای وجودى است كه باعقل و خرد درك ميشود؛ مثل معرفت و شناخت خداى متعال.42
تفاوت «وجدان» و «ادراک»:
«وجدان» در اصل زمانی بهکار برده میشود که شیءِ گمشده پیدا شود؛ اما «ادراک» زمانی استفاده میشود که فردی از شخصی سبقت گرفته باشد؛ سپس آن شخص بهدنبالش آید و به وی ملحق شود؛ برای مثال گفته میشود «وجدت الضالّة؛ گمشده را یافتم»؛ ولی گفته نمیشود «أدركت الضالّة؛ به گمشده رسیدم».
همچنین اصل معنای «ادراک» کمال یافتن شیء است؛ سپس این معنا گسترش یافت و «وجدان» نیز در معنای «ادراک» استفاده شد.43
أَبْرَأَ (برئ):
«برئ» در دو معنا استفاده میشود؛ اگر بر وزن فَعِلَ باشد بر عوارض روحی و جسمی دلالت دارد.44
«برئ» در اصل بهمعنای این است که شخصی از هر عیب و نقصی45 و از چیزی که نفرت داشت،46 دور شد47 و خود را (از شر آن) حفظ کرد48 و از ذمّه و کفالتش خارج شد.49
«برئ» بهمعنای خالص کردن چیزی از غیرش است.50
«أَبْرَأ» بهمعنای پاکترین51 فرد است.
نکتهها و پیامها
1- «لَئِنْ نَظَرْتَ»: امام(علیهالسلام) میفرمایند: ای معاویه اگر بهدیدهی عقلت بنگری مرا بریء ترین فرد بهقتل عثمان مییابی.
2- «نَظَرْتَ بِعَقْلِكَ»: انسان با ابزار عقل و فطرت است که میتواند راه حق را بجوید تا از آن پیروی کند.
3- «دُونَ هَوَاكَ»: حق و حقیقت در این است که انسان خلاف هوی و هوسش و با دیدهی عقلش بنگرد که همیشه با سختی و مشقّت همراه است.
4- «لَتَجِدَنِّي»: امام(علیهالسلام) از نون تأکید ثقیله برای تأکید کلامشان استفاده کردند؛ زمانی عقل و فطرت انسان را به حق رهنما میکند که از هوای نفس پیراسته باشد.
5- «أَبْرَأَ النَّاسِ»: پاکترین مردم مرا در قتل عثمان مییابی.
ترجمهها
«پس اگر جنگ را برگزيد، آن را به سوی او بيفکن(به او اعلان جنگ بده) و اگر تسليم را اختيار کرد از او بيعت بگير. و سلام به پيروان حق».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص500 )
«اگرجنگ را برگزید امان نامه را به نزدش افکن و به او اعلام جنگ کن، و اگر صلح را برگزید از او بیعت بگیر، والسلام».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص 368 )
«اگر جنگ را برگزید اعلان جنگ کن و اگر صلح خواست از او بیعت بگیر. والسلام».
(نهجالبلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص524 )
«پس اگر جنگ اختيار نمود و پيمان امان را بسوى او بينداز، و اگر صلح و آشتى پذيرفت از او بيعت بگير (بزودى وظيفهات را انجام داده مراجعت نما ما را چشم براه مگذار) درود بر آنكه شايسته درود است».
(ترجمهوشرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج 5، ص845 )
شروح
(امام(عليهالسلام) جرير را به سوى معاويه فرستاد. معاويه در پاسخ دادن به پيك امام(عليهالسلام) تأخير كرد و قصد داشت با وقتكُشى، قواى خود را تجهيز كند و خود و سپاهش را محك زند و ببيند آيا مىتواند با امام (عليهالسلام) مقابله كند يا خير؛ لذا امام(عليهالسلام) اين نامه را براى جرير نوشت):
«بنابراين اگر جنگ را برگزيد، از سوى من به او اعلام جنگ كن، كه در آن صورت با او رفتارى خواهم داشت كه با محاربان دارم و بىباك و بىهراس با وى برخورد خواهم كرد، و اگر صلح را پذيرفت، از او براى من بيعت بگير. والسلام».
(ترجمۀ توضيح نهجالبلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص514 )
(نقل شده است كه وقتى جرير به عنوان ماموريت براى بيعت گرفتن، نزد معاويه فرستاده شد، آن قدر معاويه او را معطل و سرگردان كرد، تا جايى كه مردم وى را متهم به همكارى با معاويه كردند، و خود گفت: مدتى آن چنان طولانى جرير را نزد خود معطل كردم كه وقتى بخواهد برود، يا گنهكار است، و يا فريب خورده، امروز و فردا كردن معاويه به حدّى رسيد كه مايه نااميدى جرير شد، اين بود كه امام(علیه السلام) براى آن كه جواب قطعى را از معاويه بگيرد نامه فوق را خطاب به جرير مرقوم فرمود).
«پس اگر جنگ را اختيار كرد، به سويش تيراندازى كن، و اگر سلم را پذيرفت، از او بيعت بگير، و السلام».
بر طبق مضمون نامه حاصل ماموريت جرير اين بود كه امر معاويه را فيصله دهد و او را وادار كند كه بطور جزم و قطع يكى از دو كار را انتخاب كند، يا آماده جنگ شود كه در نتيجه با اجبار از وطنش بيرون رانده خواهد شد، و يا اين كه تسليم مىشود كه در اين صورت مقهور و ذليل و خوار مىباشد.
ذكر آوارگى از وطن و تحمل خوارى و پستى به هر دو تقدير، از يك طرف تهديد و تخويف معاويه است و از طرف ديگر آگاه كردن وى به اين كه به هر دو فرض، پيروزى با امام است، تا معاويه به هوش آيد، و يا بترسد، سرانجام به جرير دستور مىدهد كه به فرض پذيرفتن جنگ، به منظور اعلان مبارزه از طرف امام به طرف معاويه تيراندازى كند و رعب و ترس در دل وى بياندازد و بدون ملاحظه و مدارا در مقابل او بايستد چنان كه خداوند در قرآن مجيد مىفرمايد: «وَ إِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ»(انفال/ 58) و در صورتى كه تسليم شود از او بيعت بگيرد».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، صص 609 – 611)
واژه شناسی
واژه کاوی
«خیر» چیزی است که هر فردی به آن و آنچه که سبب رسیدن به آن میشود تمایل دارد و همچنین به معنی این است که انسان کاری نیکو انجام دهد تا به چیزی که در زمان و مکان مناسب خودش شایسته است برسد.7 این واژه به این معنا است که فرد، چیزی را بر اساس فضیلتش8 انتخاب کند و برگزیند و آن را بر دیگری برتری دهد.9
یکی از معانی باب افتعال، اتخاذ است دلالت بر اینکه فاعل چیزی را که فعل از آن مشتق شده است اتخاذ کند و «اخْتِيار» که از باب افتعال است به معنى برگزيدن و گرفتن امری است که در آن خیری وجود دارد.10
تفاوت «اصطفاء» و «اختيار» :
وقتی که میگویند آن شیء اختیار شده است یعنی آنچه انتخاب شده در «حقیقت» خیر است یا چیزی که برگزیده شده، در نزد انتخاب کننده خیر است اما اصطفاء، برگزیدن شیء خالص و پاک است.11
(نَبَذَ) از باب مجاز13 هنگامي كه در كنار (عهد) ميآيد به معني نقض پيمان با طرف مقابل است14 همچنين وقتي در كنار (حرب) بيايد به معني آن است كه شخص به طور آشكار با دشمن عداوت ورزيد در حالي كه دشمن به اين موضوع آگاهي داشت.15
«فَانْبِذْ إِلَيْه» يعني امان نامه را جلوي او بيفكن و به او اعلان جنگ كن و اين كار از باب ضرب الاجل دادن است.16
«فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ» در آيه «وَ إِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخائِنِينَ.»17 يعني:
اي پيامبر اگر از قومي كه با آنها صلح كردي18 و پيمان بستى ترسيدى كه خيانت و عهد شكنى كنند عهدشان را بر اساس عدالت به سوى آنها بينداز19 يعني آنها را آگاه كن كه تو پيمان را كنار گذاشتي و در حالي كه آنها خيال ميكنند پيمان هنوز پا برجا است نبرد را شروع نكن تا تو را به پيمان شكني متهم نكنند.20
نکتهها و پیامها
1- اميرالمؤمنين(عليه السلام) ميفرمايند اگر دشمن، خير خود را در جنگ با تو ديد و به آن گرايش پيدا كرد به او اعلان جنگ كن تا بداند ديگر از سوي تو در امان نيست، اما اعلان جنگ در حقیقت از سوی معاویه بوده چرا که این نماینده، وی را بین جنگ و صلح مخیر می کند و معاویه جنگ را انتخاب میکند.
2- اميرالمؤمنين(عليه السلام) بر اين نكته سفارش ميكنند كه اي مردم هميشه محكم كاري كنيد و مأموريت خويش را به طور كامل به سرانجام برسانيد؛ براي مثال در اين فراز ميفرمايند اگر دشمنت جنگ را انتخاب كرد تو نيز به او اعلان جنگ كن و اكر صلح را برگزيد از او بيعت بگير. فاء در عبارت «فَخُذْ بَيْعَتَهُ» جزاء حرف شرط «إن» است و معنایش اين است كه اگر معاویه جنگ کرد دیگر معنا ندارد که با او جنگ نکنی بلکه باید با او جنگ کنی تا فتنهاش را بخوابانی.
ترجمهها
«رسول الله (صلی الله عليه و آله )چنين بود که چون جنگ شدت میيافت و ميدان نبرد از خون سرخ میگرديد و سپاهيان در بيم و هراس قرار میگرفتند و از جنگ خودداری میکردند، اهل بيت خويش را به جلو میفرستاد و به وسيله آنان، اصحاب خود را از گرمی شمشيرها و نيزهها نگاه میداشت، بنابراين عبيده بن الحارث (پسر عموی آن حضرت) در جنگ بدر و حمزه (عموی آن حضرت) در جنگ احد و جعفر (پسر عموی آن حضرت) در جنگ موته، به شهادت رسيدند.
[غزوۀ بدر در ناحيۀ بدر، ميان مكه و مدينه و در يكصد و شصت كيلومترى مدينه وقوع يافت، اين جنگ نخستين جنگ بزرگ مسلمانان با مشركين قريش است كه به شكست مشركين منتهى شد. احد نام كوهى است تقريبا وصل به مدينه و موته ناحيهاى است در شمال مدينه و در حدود مرز شام (شام به مفهوم كلّى قديم كه شامل سوريّه و لبنان و اردن و فلسطين مىگرديد)]».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص501)
«و رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) چنان بود که هرگاه تنور جنگ گرم میشد و مردم عقب مینشستند، خاندان خود را پیش میانداخت و یاران خود را به وسیله آنان از سوزش شمشیرها و نیزهها نگاه میداشت. عبيدة بن حارث در جنگ بدر، حمزه در جنگ احد، و جعفر (بن ابی طالب) در جنگ موته (در مصاف با رومیان) به شهادت رسیدند.»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص368 و 369)
(امام (علیه السلام) در این خطبه خطاب به معاویه اولاً اشاره دارد که عده زیادی از قریش کمر به قتل پیامبر (صلی الله علیه و آله) بستند و خداوند او را حفظ کرد؛ ثانیاً چنین نیست که افردای نظیر خلیفه اول و دوم دلسوزترین مردم باشند؛ چراکه این خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) بودند که در خط مقدم جبههها حضور داشتند؛ سوم اینکه شگفت است که من را با معاویه همسنگ گرفتهاند درحالی که هیچ سابقه و خدمتی در راه دین نداشته است و نکته آخر اینکه اگر قرار بر قصاص قاتلین عثمان باشد، وظیفه حکومت است نه شورشیان.)
«پیامبر (صلی الله علیه و آله) هرگاه آتش جنگ زبانه میکشید و دشمن حمله میکرد اهل بیت خود را پیش میفرستاد تا به وسیله آنها اصحابش را از آتش شمشیرها و نیزهها مصون دارد؛ چنانکه عبیدة بن حارث (پسرعمویش) در جنگ بدر و حمزه (عمویش) در اُحد و جعفر (پسر عموی دیگرش) در موته شهید شدند».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص526)
(در پاسخ نامهاى كه براى آن بزرگوار فرستاده «و در آن درخواست نموده بود كه كشندگان عثمان را تسليم او نمايد» نوشته و در آن فضل و بزرگوارى و سبقت و پيشى خود را به اسلام و ايمان گوشزد او مىفرمايد):
«و چون (خداوند جنگ با مشركين و دفع شرّ آنها را امر فرمود، و) كارزار سخت مىشد كه مردم (از بيم و ترس) باز مىايستادند، رسول خدا (صلّی اللَّه عليه و آله) اهل بيت (علیهم السلام) خود را جلو وامىداشت، و به وسيله آنان ياران و لشگريانش را از داغى نيزه و شمشيرها حفظ مىنمود، پس عبيدة ابن حارث (ابن عبد المطّلب پسر عموى آن حضرت) در جنگ بدر (نام چاهى كه بدر نام نزديك به مدينه در راه مكّه كنده بود) كشته شد، و حمزه (عموى آن بزرگوار) در جنگ احد (نام كوهى است نزديك مدينه) كشته گرديد، و جعفر (برادر من) در جنگ مؤته (نام موضعى در اطراف شام) كشته شد.»
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص849)
شروح
وضعيّت مسلمانان هاشمى و غير هاشمى
«و هنگامى كه آتش جنگ شعلهور مىشد و جوى خون راه مىافتاد و مردم فرار مىكردند، پيامبر صلىاللهعليهوآله خاندان خود را براى مبارزه به خطّ مقدم مىفرستاد، زيرا آنان در راه حضرتش فداكارى مىكردند. لذا در جنگ حنين و ساير جنگها تنها عباس و فرزندانش و امام عليهالسلام حضرت پيامبر صلىاللهعليهوآله را در ميان گرفتند و از او دفاع مىكردند. پس حضرت (علیه السلام) به وسيله خاندان خود و سپر بلا قراردادن آنها اصحاب خود را از گزند شمشير و تير و نيزه حفظ مىفرمود و تنها آنها بودند كه حرارت شمشير و نيزه را به جان مىخريدند.
يادى از چند شهيد خاندان رسالت
«عبيدة بن حارث» پسر عموى حضرت در جنگ بدر، اولين جنگى كه بين پيامبر صلىاللهعليهوآله و كافران رخ داد، كشته شد و بدن «حمزة بن عبدالمطلب» عموى حضرت (علیه السلام) در جنگ احد مثله شد و «جعفر بن ابی طالب» برادر حضرت در جنگ موته (يكى از شهرهاى مرزى شام) كه بين پيامبر صلىاللهعليهوآله و روميان رخ داد، به شهادت رسيد.»
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص517)
«و من اسلم من قريش... يوم موتة:
و به اين دليل كه بنى هاشم و فرزندان عبد المطلب در حفظ جان رسول خدا كوشش داشتند و جهات ديگر كه ذكر شد فضيلت آنان و على بن ابي طالب بر بقيه مسلمين روشن و واضح مىشود، پس از آن كه خداوند پيغمبرش را دستور داد كه با مشركان بجنگد، خانواده خود را جلو فرستاد و به سبب آنها، از اصحابش حرارت شمشير و سر نيزهها را دفع كرد.
امام (علیه السلام) در سخنان خود، احمرار بأس را كنايه از شدت جنگ آورده است به دليل اين كه شدت در جنگ سبب ظهور سرخى خون در آن مىباشد، اگر چه كثرت استعمال اين لفظ (از روشنى معنايش) جنبه كنايه بودن را از بين برده است، و موت احمر (مرگ سرخ) كنايه از سختى آن است، و در جنگ و هر گونه شدتى كه باعث خونريزى شود، اين كلمه استعمال مىشود.
بدر نام چاهى است كه به اسم حفر كننده آن نامگذارى شده است. و اما قتل عبيدة بن حرث بن عبد المطلب كه به دست عتبة بن ربيعه واقع شد از اين قرار است هنگامى كه در جنگ بدر، مسلمانان با مشركان روبرو شدند، عتبه و برادرش شيبه و پسرش وليد حمله كردند و مبارز طلبيدند، گروهى از انصار به سوى آنها رو آوردند، اما آنها گفتند ما هماوردهاى خويش از مهاجران را مىخواهيم، حضرت رسول رو كرد به حمزه، و عبيده و امير المؤمنين (علیه السلام) و فرمود برخيزيد، عبيده كه سنش زيادتر بود با عتبه بن ربيعه مواجه شد، و حمزه با شيبه، على (علیه السلام) هم با وليد به مبارزه پرداختند، دو نفر اخير حريفان خود را به قتل رساندند اما عبيده و عتبه، دو ضربت با يكديگر رد و بدل كردند و هيچ كدام نتوانست ديگرى را از پاى در آورد، حمزه و على (علیه السلام) بر عتبه حمله برده و او را به قتل رساندند و سپس جنازه نيمه جان عبيده را در حالى كه دستش بريده و مغز سرش روان بود به سوى پيامبر حمل كردند وقتى عبيده حضور حضرت رسيد، عرض كرد: يا رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) آيا من شهيد نيستم حضرت فرمود: آرى تو شهيد هستى، در اين هنگام عبيده گفت: اگر ابو طالب زنده بود مىدانست كه من سزاوارترم به آنچه كه در شعرش گفته است: «ما تا جايى تسليم پيامبريم كه حاضريم براى حمايت او، نزد وى به خاك و خون افتيم، و از زن و فرزندان خويش فراموش كنيم.» و حمزة بن عبد المطلب را وحشى در جنگ احد كه پس از واقعه بدر در سال سوم هجرى واقع شد، به شهادت رساند، و سبب آن چنين بود كه وقتى مشركان شكست خورده جنگ بدر به مكه برگشتند كاروان شترى را كه ابو سفيان رهبرى آن را به عهده داشت ديدند كه در دار الندوه ايستاده، اشراف قريش كه هر كدام در مالكيت شتران شريك بودند، پيش ابو سفيان آمدند و گفتند: ما با طيب خاطر، حاضريم اين شتران را بفروشيم و با سود آن لشكرى براى حمله بر محمد (صلی الله علیه و آله) آماده كنيم، ابو سفيان گفت: من نخستين كسى هستم كه با اين امر موافقم، و فرزندان عبد مناف هم با من هستند، شتران را كه هزار نفر بود، فروختند و از بهايش كه پنجاه هزار دينار شد به هر كس از صاحب شتران سهم اصليش را دادند، و سود سهام را گرد آوردند، و سپس رسولانى به سوى بقيه اعراب گسيل كردند و همه را براى جنگ فرا خواندند، پس سه هزار نفر جمع شدند و با خود هفتصد زره و دويست اسب و سه هزار شتر آوردند و گروهى از آنان شب را بر در خانه رسول خدا ماندند. در آن شب پيامبر خدا در خواب ديد، زره محكمى به تن دارد و شمشيرش ذو الفقار شكست و گاوى ذبح شد و مثل اين كه به دنبال قوچى مىرود، پس در تعبير آن فرمود: زره، شهر مدينه و تعبير گاو، آن است كه برخى از اصحابش كشته خواهند شد و درهم شكستن شمشير علامت مصيبتى است كه بر خودش وارد خواهد شد، و مراد از قوچ، سردار لشكر كفّار است كه خدا او را مىكشد.
مصيبتى كه بر خود حضرت (علیه السلام) وارد شد اين بود كه عتبه بن ابى وقاص سنگى به سوى وى پرتاب كرد، به چهار دندان جلوى او اصابت كرد و نيز بينى او شكست، و صورت مباركش مجروح شد، و برخى گفتهاند كسى كه اين كار را انجام داد، عمرو بن قمئيه بود،. خلاصه آن روز بر مسلمانان روز بس دشوارى بود.
روايت شده است كه در روز احد، هند با گروهى از زنان حاضر شد و به مثله كردن شهداى مسلمان پرداخت، گوشها و بينیهاى آنان را بريد و براى خود از آنها گردن بند ساخت و جگر حمزه را در آورد و ميان دندانهاى خود فشرد، اما چون نتوانست آن را بجود، دور انداخت و به اين دليل معاويه را پسر هند جگر خوار گفتهاند.
جعفر بن ابي طالب در واقعه موته به قتل رسيد، زمان وقوع اين جنگ در ماه جمادى الاولى سال هشتم هجرت بود، كه پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) حرث بن عميره ازدى را به سوى پادشاه بصرى به ماموريت فرستاد و هنگامى كه به سرزمين موته رسيد، شرحبيل بن عمرو الغسّانى متعرض او شد و وى را به قتل رساند، و تا آن وقت هيچ فرستادهاى از آن حضرت (صلی الله علیه و آله) كشته نشده بود، اين مصيبت برايشان گران آمد، پس مسلمانان را به مدد خواست و لشكرى به تعداد سه هزار نفر فراهم كرد، و فرمود: فرمانده شما زيد بن حارثه است اما اگر او به قتل رسيد، جعفر بن ابي طالب و پس از او عبد اللَّه بن رواحه است، و اگر او نيز به قتل رسيد هر كس را بخواهيد انتخاب كنيد، و سپس به آنان دستور داد كه نخست به محل كشته شدن حرث بروند و از آن جا مردم را به اسلام دعوت كنند، پس اگر مسلمان شدند دست از آنان بردارند. دشمنان از قضيه آگاه شدند افراد فراوانى جمع كردند، تنها شر حبيل، بيش از صد هزار نفر فراهم كرد، مسلمانان كه به موته رسيدند، با انبوه لشكر از كفار و مشركين مواجه شدند، مبارزه آغاز شد، زيد بن حارثه پرچم را به دوش گرفت، جلو رفت و به جنگ پرداخت تا به شهادت رسيد و بعد از او پرچم را جعفر بلند كرد، او نيز جنگيد تا دستهايش قطع شد و پرچم بر زمين افتاد، بعضى گفتهاند: مردى رومى ضربتى بر او زد و او را دو نيم كرد، و در يكى از دو نصفه او هشتاد و يك جراحت يافت مىشد، پيغمبر خدا جعفر را صاحب دو بال ناميد كه در بهشت با دو بال خود پرواز مىكند، اين نامگذارى به آن سبب بود كه روز جنگ دو دستش در راه خدا بريده شد.»
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه ابنميثم، ج 4، صص623 - 627)
سخن درباره همه مسلمانانى كه در جنگ احد در گذشتهاند
«واقدى مىگويد: سعيد بن مسيب و ابو سعيد خدرى نقل كردهاند كه از انصار هفتاد و يك تن در جنگ احد شهيد شدهاند، مجاهد هم همين گونه گفته است.
گويد: چهار تن هم از قريش- مهاجران- شهيد شدهاند كه بدين شرح است: حمزة بن عبد المطلب كه او را وحشى كشت، عبد الله بن جحش بن رئاب كه او را ابو الحكم بن اخنس بن شريق كشت، شماس بن عثمان بن شريد از خاندان مخزوم كه او را ابى بن خلف كشت، مصعب بن عمير كه او را ابن قميئة كشت.
گويد: گروهى نفر پنجمى را هم افزودهاند كه سعد آزاد كرده و وابسته حاطب از خاندان اسد بن عبد العزّى است. برخى هم گفتهاند: ابو سلمة بن عبد الاسد مخزومى هم در جنگ احد زخمى شد و پس از چند روز از همان زخم درگذشت.
واقدى مىگويد: گروهى هم گفتهاند دو پسر هبيب از خاندان سعد بن ليث كه عبد الله و عبد الرحمان نام داشتهاند و دو مرد از خاندان مزينه كه وهب بن قابوس و برادر زادهاش حارث بن عتبه بن قابوس بودهاند شهيد شدهاند و بدينگونه جمع شهيدان مسلمان در آن روز حدود هشتاد و يك تن بودهاند. تفصيل اسامى انصارى كه شهيد شدهاند در كتابهاى محدثان آمده است و اينجا محل بر شمردن آنها نيست.
سخن در چگونگى كشته شدن حمزة بن عبد المطلب رضى الله عنه
واقدى مىگويد: وحشى- قاتل حمزة- برده دختر حارث بن عامر بن نوفل بن عبد مناف بوده است و هم گفتهاند برده جبير بن مطعم بن عدى بن نوفل بن عبد مناف بوده است. دختر حارث به او گفت: پدرم در جنگ بدر كشته شده است، اگر تو يكى از اين سه تن را بكشى آزاد خواهى بود. محمد، على بن ابى طالب يا حمزة بن عبد المطلب را كه من در اين قوم كسى جز اين سه تن را همپاى و همتاى پدرم نمىبينم. وحشى گفت: در مورد محمد خودت هم مىدانى كه من بر او دست نخواهم يافت و يارانش او را هرگز رها نمىكنند، در مورد حمزه هم به خدا سوگند اگر او را در حال خفته بودنش هم ببينم ياراى بيدار كردنش را ندارم، اما در مورد على او را تعقيب و جستجو خواهم كرد. وحشى مىگويد: به روز جنگ احد در جستجوى على بودم كه در همان حال على ظاهر شد، او را مردى آزموده و دور انديش ديدم كه فراوان اطراف خود را مىپايد. با خود گفتم: اين كسى نيست كه من در جستجويش باشم، ناگاه متوجه حمزه شدم كه سر از پاى نشناخته حمله مىكند. پشت سنگى براى او كمين كردم. چشم حمزه كم نور بود و صداى نفس او كه با خشم بيرون مىآمد شنيده مىشد. سباع بن ام نيار راه را بر حمزه بست، مادر سباع كه كنيز شريف بن علاج بن عمرو بن وهب ثقفى بود در مكه كودكان را ختنه مىكرد، كنيه سباع ابو نيار بود. حمزه به او گفت اى پسر زن برنده چوچولهها كار تو هم به آنجا كشيده است كه بر ما حمله كنى و مردم را بر ضد ما يارى دهى پيش آى، حمزه او را چند قدمى با خود كشيد و سپس او را افكند و زانو بر سينهاش نهاد و سرش را بريد همان گونه كه سر گوسپند را مىبرند.
آنگاه مرا ديد و به سوى من خيز برداشت و همينكه به مسيل رسيد پايش لغزيد و در همين حال من زوبين خود را به حركت در آوردم و رها كردم و چنان به تهيگاه حمزه خورد كه از مثانهاش بيرون آمد. گروهى از يارانش گرد او جمع شدند و شنيدم كه او را صدا مىزنند و مىگويند ابو عمارة و او پاسخ نمىدهد. گفتم: به خدا سوگند كه اين مرد مرده است، و سوگند هند را در مرگ پدر و برادر و عمويش به ياد آوردم. ياران حمزه همينكه يقين به مرگ او پيدا كردند از كنار جسدش پراكنده شدند و مرا نديدند. من دويدم و شكم حمزه را دريدم و جگرش را بيرون كشيدم و خود را به هند دختر عتبه رساندم و گفتم: اگر قاتل پدرت را كشته باشم به من چه مىدهى گفت: هر چه مىخواهى بخواه. گفتم: اين جگر حمزه است. آن را به دندان گزيد و پارهاى از آن را جويد و از دهان بيرون انداخت و نفهميدم كه نتوانست بجود و بخورد يا خوشش نيامد آنگاه زر و زيور و جامههاى خود را بيرون آورد و به من داد و گفت: چون به مكه رسيديم ترا ده دينار خواهد بود. سپس به من گفت: جاى كشته شدنش را به من نشان بده و نشانش دادم. اندامهاى نرينه و گوشها و بينى او را بريد و از آنها براى خود گوشوار و دستبند و خلخال درست كرد و آنها را و جگر حمزه را با خود به مكه آورد.
واقدى مىگويد: عبد الله بن جعفر از ابن ابى عون از زهرى از عبيد الله بن عدى بن خيار براى من نقل كرد كه مىگفته است: به روزگار عثمان بن عفان در شام به جهاد رفتيم.
پس از نماز عصر به شهر حمص رسيديم و پرسيديم: وحشى كجاست؟ گفتند: در اين ساعت نمىتوانيد او را ببينيد كه هم اكنون سرگرم باده گسارى است و تا صبح شراب مىآشامد. ما كه هشتاد تن بوديم به خاطر ديدار او شب را همانجا مانديم. پس از آنكه نماز صبح را خوانديم به خانه وحشى رفتيم. پير مردى فرتوت شده بود و براى او تشكچهاى كه فقط خودش روى آن جا مىگرفت گسترده بودند. به او گفتيم درباره كشتن حمزه و مسيلمه براى ما حرف بزن، خوشش نيامد و سكوت كرد. گفتيم: ما فقط به خاطر تو ديشب را اينجا ماندهايم. گفت: من برده جبير بن مطعم بن عدى بودم. چون مردم براى جنگ احد راه افتادند مرا خواست و گفت: حتما به ياد دارى و ديدى كه طعيمة بن عدى را در جنگ بدر حمزة بن عبد المطلب كشت و از آن روز تاكنون زنهاى ما گرفتار اندوه شديدى هستند، اگر حمزه را بكشى آزاد خواهى بود. من با مردم بيرون آمدم و با خود چند زوبين داشتم، هرگاه از كنار هند دختر عتبه مىگذشتم مىگفت: اى ابا دسمه امروز بايد انتقام بگيرى و دلها را خنك كنى. چون به احد رسيديم حمزه را ديدم كه سخت به مردم حمله مىكند و سر از پا نمىشناسد، من براى او پشت درختى كمين كردم، حمزه مرا ديد و آهنگ من كرد ولى همان دم سباع خزاعى راه را بر او بست، حمزه آهنگ او كرد و گفت: تو هم اى پسر برنده چوچولهها كارت به آنجا كشيده كه به ما حمله كنى، جلو بيا.
حمزه به او حمله كرد و پاهايش را كشيد و او را بر زمين كوبيد و كشت و شتابان آهنگ من كرد ولى گودالى پيش پاى او قرار داشت كه لغزيد و در آن افتاد. من زوبينى پرتاب كردم كه به زير نافش خورد و از ميان دو پايش بيرون آمد و او را كشت. خود را به هند دختر عتبه رساندم و خبر دادم. او جامههاى گرانبها و زر و زيور خود را به من داد، بر ساقهاى پاى هند دو خلخال از مهرههاى ظفار بود و دو دستبند سيمين و چند انگشترى بر انگشتان پاى خود داشت كه همه را به من بخشيد.
اما در مورد مسيلمه، ما وارد حديقة الموت شديم و همينكه مسيلمه را ديدم بر او زوبين پرتاب كردم. در همان حال مردى از انصار هم بر او شمشير زد و خداى تو داناتر است كه كدام يك از ما دو تن او را كشتهايم، البته من شنيدم كه زنى از بالاى ديوار فرياد مىكشيد كه مسيلمه را آن برده حبشى كشت.
عبيد الله بن عدى- راوى اين روايت- مىگويد: به وحشى گفتم: آيا مرا مىشناسى نگاهش را به من دوخت و گفت: تو پسر عدى از عاتكه دختر عيص نيستى؟ گفتم: چرا، گفت به خدا سوگند من پس از اينكه ترا از گهوارهات برداشتم و با قنداق به مادرت دادم كه شيرت دهد ديگر نديدهام هنوز لاغرى و سپيدى پاهايت را در نظر دارم كه گويى همين امروز بوده است.
محمد بن اسحاق در كتاب مغازى روايت مىكند كه هند در آن روز خود را بالاى سنگى كه مشرف بر آوردگاه بود رساند و با صداى بلند اين ابيات را خواند: ما شما را در قبال جنگ بدر مكافات كرديم و جنگ پس از جنگ داراى سوزش و التهاب است، مرا از عتبه و برادرم و عمويش و پسر نوجوانم ياراى شكيبايى نيست، خود را تسكين دادم و نذرم را برآوردم، اى وحشى جوشش سينهام را شفا بخشيدى و در تمام عمر سپاسگزارى از وحشى بر عهده من است تا آنگاه كه استخوانهايم در گورم از هم بپاشد.
هند دختر اثاثة بن مطلب بن عبد مناف او را چنين پاسخ داده است: اى هند تو در جنگ بدر و جز آن خوار و زبون شدى اى دختر مرد فرومايه و مكار كافر... محمد بن اسحاق مىگويد: و از جمله اشعار ديگرى كه هند دختر عتبه در جنگ احد رجز خوانى كرده است اين ابيات است: در جنگ احد دل خود را از حمزه تسكين دادم و شكمش را از ناحيه جگرش دريدم، اين كار اندوه گران و درد انگيز مرا زدود، جنگ شما را همچون باران آميخته با تگرگ فرو گرفت ما همچون شيران بر شما حمله آورديم.
محمد بن اسحاق مىگويد: صالح بن كيسان براى من نقل كرد كه گفتهاند، عمر بن خطاب به حسان بن ثابت گفت: اى ابا الفريعة اى كاش شنيده بودى كه هند چه مىگفت، و اى كاش سر مستى او را ديده بودى كه چگونه روى سنگى ايستاده بود و رجز خوانى مىكرد، و اى كاش مىشنيدى كه چگونه كارى را كه نسبت به حمزه انجام داده است باز گو مىكرد. حسان گفت: به خدا سوگند همان هنگام كه در كوشك و برج بودم، زوبين را ديدم كه در هوا به حركت آمد و با خود گفتم: اين سلاح از اسلحه عرب نيست و گويا همان زوبين به حمزه پرتاب شده است و ديگر چيزى نمىدانم. اينك برخى از گفتار هند را براى من بگو تا شر او را از شما كفايت كنم. عمر برخى از اشعار هند را براى حسان خواند و حسان ابيات زير را در هجو هند دختر عتبه سرود:
آن زن فرومايه سر مستى و شادى كرد و خوى او فرومايگى است كه با كفر سر مستى كرده است... حسان همچنين ابيات زير را هم در نكوهش هند سروده است: اين كودكان فرومايه كه در ريگزارهاى «اجياد» و ميان خاکها افتادهاند و بر خاك مىغلتند از كيست... با ابيات ديگرى كه چون فحش و دشنام است از آوردن آن مىگذرم.
واقدى از قول صفيه دختر عبد المطلب نقل مىكند كه مىگفته است: در جنگ احد ما زنها در برجها و پشت بامها مدينه بوديم، حسان بن ثابت هم همراه ما در برج فارع بود، تنى چند از يهود به سوى برج آمدند و آهنگ برجها كردند. من به حسان گفتم: اى ابن فريعه كارى بكن. گفت: به خدا سوگند من نمىتوانم جنگ كنم. در همين حال يك يهودى شروع به بالا آمدن از برج كرد. من به حسان گفتم: شمشيرت را به من بده و ترا كارى نباشد، چنان كرد، من گردن آن يهودى را زدم و سرش را ميان ديگران پرتاب كردم كه چون آن را ديدند پراكنده شدند. صفيه مىگويد: در آغاز روز همچنان كه در برج فارع و مشرف بر برجهاى ديگر بودم مىنگريستم، ناگاه زوبينها را ديدم، با خود گفتم مگر دشمن زوبين هم دارد و نمىدانستم كه همين زوبين به برادرم- حمزه- پرتاب شده است. صفيه مىگويد: در آخر روز طاقت نياوردم و خودم را به حضور پيامبر [صلی الله علیه و آله] رساندم، من همان هنگام كه در برج بودم از طرز رفتار حسان كه به دورترين نقطه برج پناه برد دانستم كه مسلمانان شكست خورده و پراكنده شدهاند. او همينكه متوجه شد دوباره دولت از مسلمانان است برگشت و كنار ديوار برج ايستاد. همينكه من همراه گروهى از زنان انصار نزديك رسيديم، ياران پيامبر [صلی الله علیه و آله] را پراكنده ديدم و نخستين كسى را كه ديدم برادر زادهام على [علیه السلام] بود. او به من گفت: عمه جان برگرد كه برخى از جنازهها برهنهاند. گفتم: رسول خدا [صلی الله علیه و آله] در چه حال است گفت: خوب است. گفتم: او را به من نشان بده تا ببينمش، على [علیه السلام] اشارهاى پوشيده كرد و من خود را پيش آن حضرت [صلی الله علیه و آله] كه زخمى شده بود رساندم.
واقدى مىگويد: پيامبر [صلی الله علیه و آله] روز احد شروع به پرس و جو درباره حمزه كرد و مىفرمود: عمويم چه كرد از حمزه چه خبر؟ حارث بن صمّه به جستجوى او رفت و چون دير كرد، على بن ابى طالب [علیه السلام] به آن منظور رفت و در همان حال اين ابيات را مىخواند: «پروردگارا حارث بن صمه از دوستان وفادار و نسبت به ما متعهد است در پى كار مهمى سرگشته و گم گشته است گويا در جستجوى بهشت است.» تا آنكه على [علیه السلام] پيش حارث رسيد و حمزه را كشته ديد برگشت و پيامبر [صلی الله علیه و آله] را آگاه ساخت. پيامبر [صلی الله علیه و آله] پياده آمد و كنار جسد حمزه ايستاد و فرمود: هرگز جايى كه براى من خشم برانگيزتر از اينجا باشد نايستادهام، در اين هنگام صفيه آشكار شد، پيامبر [صلی الله علیه و آله] به زبير فرمود: مادرت را از من دور كن و در همان حال مشغول كندن گور براى حمزه بودند. زبير به مادر گفت: مادر جان برگرد كه برخى از جنازهها برهنهاند. گفت: من تا پيامبر [صلی الله علیه و آله] را نبينم بر نمىگردم و همينكه آن حضرت را ديد گفت: اى رسول خدا برادرم حمزه كجاست؟ فرمود: ميان مردم است. صفيه گفت: تا او را نبينم برنمىگردم. زبير مىگويد: من مادر خود را همانجا روى زمين نشاندم تا جسد حمزه به خاك سپرده شد. پيامبر [صلی الله علیه و آله] فرمود: اگر نه اين بود كه زنان ما افسرده مىشدند، جسد عمويم را به خاك نمىسپردم و براى درندگان و پرندگان مىگذاشتم تا روز قيامت از ميان شكم و چينهدان آنان محشور شود.
واقدى مىگويد: و روايت شده است كه چون صفيه آمد، انصار ميان او و پيامبر حائل شدند. رسول خدا [صلی الله علیه و آله] فرمود: رهايش كنيد و آزادش بگذاريد. صفيه آمد و كنار پيامبر نشست و هرگاه كه او بلند مىگريست پيامبر [صلی الله علیه و آله] هم بلند مىگريست و هرگاه آهسته مىگريست پيامبر [صلی الله علیه و آله] هم آهسته گريه مىكرد. فاطمه عليها السلام هم شروع به گريستن كرد كه پيامبر [صلی الله علیه و آله] هم از گريه او گريست و سپس فرمود: هرگز مصيبتى به بزرگى سوگ حمزه بر من نرسيده است. آنگاه خطاب به صفيه و فاطمه فرمود: شما را مژده باد كه هم اكنون جبريل به من خبر داد كه براى ساكنان آسمانهاى هفتگانه چنين نوشتهاند كه حمزة بن عبد المطلب شير خدا و شير رسول خدا است.
واقدى مىگويد: و چون پيامبر [صلی الله علیه و آله] ديد كه حمزه را به سختى مثله كردهاند سخت اندوهگين شد و فرمود: اگر بر قريش پيروز شوم سى تن از ايشان را مثله خواهم كرد و خداوند اين آيه را بر او نازل فرمود: «اگر مكافات مىكنيد همان گونه و اندازه مكافات كنيد كه مكافات شدهايد و اگر شكيبايى كنيد به مراتب براى شكيبايان بهتر است.» پيامبر [صلی الله علیه و آله] فرمود: حتماً شكيبايى مىكنيم و هيچ يك از قريش را مثله نفرمود.
واقدى مىگويد: ابو قتاده انصارى برخاست و چون اندوه شديد پيامبر [صلی الله علیه و آله] را ديد شروع به دشنام دادن به قريش كرد و پيامبر [صلی الله علیه و آله] سه بار به او فرمود بنشين. سپس فرمود: اى ابو قتاده قريش اهل امانت هستند هر كس بىمورد و ياوه به آنان دشنام دهد خداوند دهانش را به خاك مىمالد. شايد هم اگر عمر طولانى داشته باشى اعمال و كارهاى خودت را در قبال اعمال و كارهاى ايشان كوچك بشمارى، اگر نه اين بود كه قريش سرمست مىشد، خبر مىدادم كه چه منزلتى در پيشگاه خداوند دارد. ابو قتاده گفت: اى رسول خدا، به خدا سوگند كه چون آنان نسبت به پيامبر [صلی الله علیه و آله] خدا چنين كردند من به پاس خاطر خدا و رسولش خشم گرفتم. فرمود: آرى راست مىگويى كه بد مردمى نسبت به پيامبر [صلی الله علیه و آله] خود بودند.
واقدى مىگويد: پيش از آنكه جنگ احد شروع شود، عبد الله بن جحش گفت: اى رسول خدا مىبينى كه كار اين قوم به كجا كشيده است، من از خداوند چنين مسألت كردم و عرضه داشتم بار خدايا سوگندت مىدهم كه چون فردا با دشمن روياروى شويم آنان مرا بكشند و شكم مرا بدرند و مرا مثله كنند و تو از من بپرسى به چه سبب با تو چنين كردند و من عرضه دارم در راه تو. اينك اى رسول خدا از تو تقاضاى ديگرى دارم و آن اين است كه پس از من سرپرستى اموالم را بر عهده بگيرى، فرمود: آرى. عبد الله به جنگ رفت و كشته شد و به بدترين صورت مثله شد. او با حمزه در يك گور به خاك سپرده شد و پيامبر [صلی الله علیه و آله] سرپرستى ميراث او را بر عهده گرفت و براى مادرش مزرعهاى در خيبر خريد. واقدى مىگويد: حمنة دختر جحش و خواهر عبد الله پيش آمد، پيامبر فرمودند: اى حمنه خود دار باش و سوگ خود را در پيشگاه خدا محاسبه كن. گفت: اى رسول خدا در كدام مورد فرمود: نسبت به دايى خودت حمزه.
حمنه گفت: «الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ؛ كسانى كه چون مصيبتى به آنان برسد، مىگويند: «ما از آنِ خدا هستيم، و به سوى او باز مىگرديم».[1] خدايش رحمت فرمايد و بيامرزد و شهادت بر او گوارا باد. پيامبر [صلی الله علیه و آله] دوباره فرمود:
سوگ خود را در پيشگاه خدا محاسبه كن. پرسيد: در چه مورد و براى چه كسى فرمود: برادرت عبد الله. حمنه همچنان انا لله گفت و افزود: خدايش رحمت فرمايد و بيامرزد و شهادت بر او گوارا باد. پيامبر [صلی الله علیه و آله] براى بار سوم فرمود: سوگ خود را در پيشگاه خداوند محاسبه كن. پرسيد در چه مورد و براى چه كسى فرمود: در مورد شوهرت مصعب بن عمير. حمنه گفت: واى بر اندوه من، و گفتهاند كه گفته است: واى بر بيوگى.
محمد بن اسحاق در كتاب خود مىگويد: حمنه فرياد بر آورد و ولوله انداخت.
واقدى مىگويد: پيامبر [صلی الله علیه و آله] فرمود: شوهر براى زن چنان منزلتى دارد كه هيچ كس را چنان منزلتى نيست. ابن اسحاق هم اين سخن پيامبر [صلی الله علیه و آله] را همين گونه نقل كرده است.
واقدى مىگويد: پيامبر [صلی الله علیه و آله] به حمنه فرمود: چرا چنين گفتى گفت: يتيمى پسرانش را به ياد آوردم و مرا به بيم انداخت. پيامبر [صلی الله علیه و آله] دعا فرمود كه خداوند متعال سرپرست و جانشين پسنديدهاى براى آنان فراهم فرمايد. حمنه سپس با طلحة بن عبيد الله ازدواج كرد و محمد بن طلحه را براى او زاييد، طلحة بن عبيد الله از همه مردم نسبت به فرزندان مصعب مهربانتر و خوش رفتارتر بود.
فصلى در بيان پارهاى از مناقب جعفر بن ابى طالب [علیه السلام]
ابو الفرج اصفهانى در كتاب مقاتل الطالبيين مىگويد: كنيه جعفر بن ابى طالب ابو المساكين- پدر بينوايان- بود. او برادر سوم از فرزندان ابو طالب است كه بزرگترين ايشان طالب و پس از او عقيل و پس از او جعفر و سپس على [علیه السلام] بوده است و هر يك از ديگرى ده سال بزرگتر بوده و على [علیه السلام] از همه برادران كوچكتر بوده است. مادر همگى فاطمه دختر اسد بن هاشم بن عبد مناف است و او نخستين زن هاشمى است كه براى مردى هاشمى فرزند آورده است. فضايل فاطمه بنت اسد بسيار است. تقرب او به پيامبر [صلی الله علیه و آله] و تعظيمى كه پيامبر از او مىفرموده است، پيش همه محدثان معلوم است.
ابو الفرج براى جعفر، كه خدايش از او خوشنود باد، فضيلت بسيارى نقل كرده است و در آن باره احاديث بسيار هم وارد شده است. از جمله آنكه چون رسول خدا [صلی الله علیه و آله] خيبر را فتح فرمود، جعفر بن ابى طالب هم از حبشه باز آمد. پيامبر [صلی الله علیه و آله] او را در آغوش كشيد و شروع به بوسيدن ميان دو چشمش را كرد و فرمود: نمىدانم از كدام كار بيشتر شاد باشم، از آمدن جعفر يا فتح خيبر.
گويد: خالد حذّاء از عكرمه از ابو هريره نقل مىكند كه مىگفته است: پس از رسول خدا هيچ كس با فضيلتتر از جعفر بن ابى طالب بر مركبى سوار نشده و كفش نپوشيده است. گويد: عطية از ابو سعيد خدرى نقل مىكند كه مىگفته است، پيامبر [صلی الله علیه و آله] مىفرمود: بهترين مردم به ترتيب حمزه و جعفر و على هستند.
جعفر بن محمد [علیه السلام] از قول پدرش روايت مىكرده است كه پيامبر [صلی الله علیه و آله] مىفرمودهاند مردم از اشجار گوناگون آفريده شدهاند ولى من و جعفر از يك شجره يا از يك طينت آفريده شدهايم. گويد: با اسناد به رسول خدا نقل شده كه به جعفر فرموده است: تو از لحاظ خلق و خوى شبيه منى.
ابو عمر بن عبد البر در كتاب الاستيعاب گفته است سن جعفر [علیه السلام] روزى كه كشته شد چهل و يك سال بوده است.
ابو عمر مىگويد: سعيد بن مسيب نقل مىكرده است كه رسول خدا [صلی الله علیه و آله] فرمود: براى من، جعفر و زيد و عبد الله بن رواحه در خيمهاى كه از در و مرواريد بود ممثّل شدند كه هر يك بر سريرى- تختهاى- قرار داشتند، در گردن زيد و ابن رواحه خميدگى و كژىاى ديدم و حال آنكه گردن جعفر راست و بدون خميدگى بود. سبب آن را پرسيدم، گفته شد: چون مرگ آن دو فرا رسيد، از آن روى برگرداندند ولى جعفر چنان نكرد.
ابو عمر همچنين مىگويد: از شعبى روايت شده كه گفته است، از عبد الله بن جعفر شنيدم مىگفت: هر گاه از عمويم على [علیه السلام] چيزى مىخواستم و عنايت نمىفرمود همينكه مىگفتم تو را به حق جعفر، به من عنايت مىكرد.
ابو عمر همچنين در حرف «ز» ضمن شرح حال زيد بن حارثه مىنويسد: چون خبر كشته شدن جعفر و زيد در موته به اطلاع پيامبر [صلی الله علیه و آله] رسيد گريست و فرمود: دو برادر و دو همدم و دو هم سخن من بودند».
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج 6، صص255-305)
واژه شناسی
واژه کاوی
«کان... اذا احْمَرَّ الْبَأْسُ» یعنی [هرگاه] پیکار تند[10] و جنگ سرخ مىشد؛ زیرا در اوج جنگ خونريزى زياد مىشود و موجب سرخى ميدان مىگردد.[11]
یعنی چیزی از جایگاه خودش غیر آشکارا خارج شد.[15]
«إِحْجَام» ضد اقدام[16] و به این معنی است که شخصی از روی ترس از انجام دادن كاری خوددارى كرد[17] و از آن رویگردان شد[18] و به عقب برگشت.[19]
واژه «إِحْجَام» هنگامی که در کنار واژه «قوم» در کلام بیاید به معنی آن است که شخصی یا گروهی قصد کند به مصاف قومی رود سپس از آنها بترسد و آنها را ترک گوید و بازگردد.[20]
از این کلمه دو مورد در نهج البلاغه آمده است.[21]
تفاوت «احجام» و «کف»:
«احجام» (فرو گذاشتن) همان دست کشیدن از کار خاصی است که قبلًا سابقه اي از آن وجود داشته باشد؛ مثل «احجام» از نبرد؛ یعنی جنگی درگرفته بوده و انسان از آن دست بردارد؛ اما به عنوان مثال در مورد دست کشیدن از خوردن و آشامیدن این واژه به کار برده نمیشود. [22]
«قَدَم» یعنی پیشی گیرنده در کار[24]
ممکن است مراد از «قَدَم» این باشد که انسان از درنگ کردن و به عقب انداختن چیزی جلوگیری کند.[25]
«تقدیم» به معنی مقّدم کردن و جلو انداختن[26] و ضد تأخیر است.[27]«قَدَّمَهُ» یعنی شخصی، دیگری را جلو انداخت.[28]
«الوِقَاية» به معنی نگهداری شیء از آنچه به آن زيان مىرساند است.[32]
نکتهها و پیامها
1. یکی از ویژگیهای بارز پیامبر (صلی الله علیه و آله) صفت ایثار بوده است.
2. ایثار یعنی انسان دیگران را بر خودش برتری دهد و برگزیند.[33]
3. پایبند بودن به دین در هنگام سختی مشخص میشود. اگر انسان یقین داشته باشد بر دین حق است حاضر است خود و خانوادهاش را سپر قرار میدهد تا از حق دفاع کند.
ترجمهها
«بهراستی ديری نخواهد گذشت که کسی تو را در موقفی متوقف میکند که هيچ سپر و محافظی، توانايی نجات تو را نخواهد داشت، از اين کار (داعيه خلافت و دستاويز قرار دادن خون عثمان) روی بگردان و نگران آمادگی برای حساب اعمالت باش و برای آنچه بهتحقيق بر تو فرود آمده، خود را آماده ساز».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، صص502 و 503)
«و نزدیک است که آگاه کنندهای تو را از سرنوشتی آگاه سازد که هیچ سپری تو را از آن، رهایی نبخشد؛ پس، از این کار دست بردار و خود را برای حساب آماده ساز و برای دفاع از آنچه بر سرت خواهد آمد، دامن به کمر زن».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص370)
(امام )علیهالسلام( در این بیان ابتدا معاویه را نصیحت میکند و بیان میکند که از عواقب کار خود و نتایج اخروی آن بترسد؛ سپس میگوید: تو بدون داشتن سوابق روشن چگونه میخواهی زمام امور را به دست بگیری و اگر راست میگویی خودت به میدان بیا و جنگ تنبهتن را حاضر شو. آنگاه افشا میسازد که تو خودت قاتل عثمان را میشناسی و من میبینم روزی که به کتاب الهی پناه میبری درحالی که به آن ایمان نداری).
«ولی بدان، بهزودی مرگ تو را وارد میدانی کند که هیچ راه فرار و نجاتی از آن نیاشد. (ای معاویه!) از این کار (ادعای خلافت و دستاویز کردن خون عثمان) دست بردار و آماده حساب باش و منتظر حوادثی باش که به سراغ تو میآید».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص527)
(كه در آن از كردار زشت او را سرزنش نموده و اندرز داده و ترسانده است:)
«و نزديك است نگاهدارندهاى نگاهت دارد (مرگ رسيده آگاهت سازد) بر چيزى (عذاب و كيفرى) كه نجات دهندهاى نتواند رهايت نمايد؛ پس (با اين پيشآمد سخت از هواى نفس پيروى نكرده) از اين كار (ادّعاى خلافتى كه لايق آن نيستى) دست بردار و خود را براى روز حساب و باز پرسى آماده سازو براى آنچه به تو مىرسد (مرگ و سختيهاى بعد از آن) دامن به كمر زن (چالاك شو)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص852)
شروح
نصیحت به معاویه
«و زودا که خدا تو را در جایی به بازخواست خواهد کشید که هیچ سپر و محافظی تو را از آن موقف که جایگاه حسابرسی و ذلت است حفظ نخواهد کرد؛ پس از امر خلافت کنارهگیری کن و آماده حساب آخرت باش و برای جنگی مهیا شو که بهزودی بر تو، فرود خواهد آمد».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیتالله سیدمحمد شیرازی، ج3، ص522)
«وَ إِنَّهُ يُوشِك؛ اين جمله به معاويه هشدار مىدهد و او را بر حذر مىدارد كه با ادعا كردن امرى كه سزاى وى نيست، خود را وادار به گناه و نافرمانى حق تعالى نسازد؛ يعنى اى معاويه نزديك است آگاه كنندهاى تو را بر مرگ و آنچه لازمه آن است از كيفرهايى كه بر اثر معاصى و گناهان به تو خواهد رسيد آگاه سازد كه تو از آن ترس و هراس دارى؛ ولى گريزى از آن نيست. ظاهر امر آن است كه لذتهاى دنيا همانند پردهاى، جلو بصيرت معصيتكار را مىگيرد و تا وقتى كه در دنيا، در حجاب بدن قرار دارد از آينده پس از مرگ غافل است؛ اما همينكه پرده برداشته شد و مرگ فرا رسيد به آنچه از خير و شر كه از خود جلو فرستاده و آثار آنچه سعادت يا شقاوت است، مطّلع و آگاه مىشود؛ چنانكه در قرآن به اين مطلب اشاره فرموده است: «يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً»
به يك احتمال اطلاع دهنده و آگاه كننده، خداوند سبحان است و به احتمال ديگر منظور، خود حضرت (علیهالسلام) است كه با تهديد و بیم کردن به قتل، در صورتى كه دست از گمراهى و ضلالت خود برندارد، او را هشدار مىدهد و با خبر مىكند و روشن است كه آگاهى او بر اين امور، پس از فرا رسيدن مرگ اثرى ندارد و كسى او را از گرفتارى و كيفر اخروى نجات نمىدهد؛ آنگاه امام (علیهالسلام) پس از تهديد و سرزنش معاويه، او را امر مىكند كه دست از امر حكومت و خلافت بردارد، و سپس به امرى پرداخته است كه لازمهاش ترساندن و تخويف است و آن چنين است كه به وى دستور مىدهد كه آماده حساب آخرت شود و توشه اين سفر پر خطر را با خود بردارد كه عبارت از اطاعت خدا و تقواى وى و دورى از معاصى و گناهان او مىباشد و بهمنظور تاكيد مطلب، آمادگى براى عالم ديگر را به تعبير دامن به كمر زدن براى هر امرى كه نازل مىشود تكرار فرموده است و مراد از آنچه نازل مىشود، ممكن است جنگ باشد كه امام (عیهالسلام) يقين داشت كه در آينده واقع مىشود، و ممكن است مراد، مرگ يا قتل و حوادث پس از آن باشد و چون اين امور حتمى الوقوع مىباشد؛ لذا بهجاى فعل مضارع به فعل ماضى«ما قد نزل بك» تعبير فرموده است».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابن میثم، ج4، صص635 و 636)
واژه شناسی
واژه کاوی
«مِجَنّ» سپری كه معمولا از فولاد ساخته مىشود[10] و شخص را از آسيب حفظ میكند.[11]
«مِجَنّ» و «مِجَنّة» به سپر میگويند زیرا صاحبش را ميپوشاند.[12]
«قَعِسَ عَنِ الاَمْرِ»: شخص از آن کار عقب ماند و تأخر نمود.[14]
دو مورد از ماده «قعس» در نهج البلاغه بهکار رفته است.[15]
«شَمَّرَ» یعنی شخص برای انجام کاری، دامن یا آستین پیراهن، بالا زد[17] و برای انجام آن زرنگی کرد[18]و با شتاب گذشت و رفت؛[19]سپس مجازاً[20] «شَمَّرَ» به هر آمادگی برای کاری اطلاق یافت.
«شَمَّرَ للأَمرِ» مجازاً بهاین معناست که شخصی برای انجام کاری با تیزی برخواست و آمادهی آن کار شد.[21]
در این کلام «شَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِك» مجازاً[22] بهمعنای آماده شدن برای امری که بر سرت خواهد آمد بهنظر میآید.
هشت مورد از ماده «شمر» در نهج البلاغه بهکار رفته است.[23]
نکتهها و پیامها
1- چقدررر نزدیک است زمانی که حقیقت برای انسان آشکار میشود و از خواب غفلتش بیدار میشود. (يُوشِكُ)
2- آگاه کننده به حقیقت عالم در وقت مرگ، همۀ افراد را آگاه میکند و کافران نمیتوانند کاری کنند که از نفهمیدن حقیقت فرار کنند. (أَنْ يَقِفَكَ)
3- منظور شاید اهل بیت(علیهمالسلام) باشند که افراد را آگاه میکنند و حقیقت را برایشان نمایان میکنند. (وَاقِفٌ)
4- حساب قیامت به گونهای است که هیچکس با هر وسیله و حفاظی که دارد؛ نمیتواند از آن نجات یابد. (مَا لَا يُنْجِيكَ مِنْهُ)
5- ای معاویه به زودی روزی فرا میرسد که تنها میشوی و نگهبانانت که در اطرافت هستند؛ هیچ کاری نمیتوانند برایت کنند. (اشاره بهاین آیهی دارد که میفرماید: ذَرْنِي وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِيدا)[24]
6- شاید انسان بتواند حقیقت خود را در دنیا بپوشاند تا دیگران از او اطلاعی نداشته باشند؛ اما در هنگام مرگ این پوشیدن حقیقت امکان ندارد. (مِجَنٌّ)
7- ای معاویه حال که قرار است مرگ که سخت و نزدیک است به سراغ تو بیاید؛ پس لحظهای درنگ کن و از هوای نفست پیروی نکن. (فَاقْعَسْ)
8- با اطاعت از خدا و رسولش، مرگ برای انسان راحت میشود و با تبعیت از هوای نفس، مرگ سختتر میشود.
9- برای کسی که در حال گناه کردن است فقط دست کشیدن از گناه، برایش کافی نیست؛ بلکه باید در جهت خلافش حرکت کند.
10- انسان باید نگران مهیا شدن برای حساب اعمالش باشد. (أُهْبَةَ)
11. وقتی انسان نگران امری باشد و دائم به آن فکر کند و دغدغهی وجودیاش شود؛ آنوقت است که میتواند برای آن کار عملی انجام دهد.
12- انسان وقتی برای انجام کاری عجله دارد؛ دامن لباسش را بلند میکند تا مانع از حرکتش نشود و حرکتش سریعتر شود.
13-امام (علیهالسلام) معاویه را گوشزد میکنند که ای معاویه اگر میخواهی گذشتهی سیاهت را جبران کنی باید تیز و سریع، آمادهی عالم آخرتت شوی. (شَمِّرْ)
14- هر انسانی باید در طول عمرش بهگونهای آمادۀ مرگ باشد که انگار برای مهیا شدنش، دامن به کمر زده است. [همانطور که در دعای شب بیست و ششم ماه رمضان از خدا میخواهیم:
اللَّهُمَّ ارْزُقنى... وَالاسْتِعدادَ لِلْمَوْتِ قَبْلَ حُلُولِ الْفَوتِ.
خدایا.. و آمادگی برای مرگ پیش از رسیدن آن را روزیام گردان].
15- شخص عاقل و آینده نگر برای در امان ماندن از خطرهای پیش رو برنامه ریزی میکند. (لِمَا قَدْ نَزَلَ بِك)
16- استفاده از صیغه ماضی بر حتمی بودن رخداد پیش رو دلالت دارد، در قرآن کریم هم از این شیوه برای بیان قطعیت استفاده شده؛ مانند: «وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها؛ و زمين به نور پروردگارش روشن گردد». (نَزَلَ)
17- بهتر است هنگام موعظه و نصیحت راه حل عملی هم ارائه داد.
18- انسان وقتی در گناهی قرار میگیرد دو حرکت را باید انجام دهد: 1. ترک گناه کند. 2. آن را با کار نیک جبران کند.
19- ما میتوانیم از همان ایام کودکی به فرزندانمان بیاموزیم که اشتباه خود را بپذیرند، از تکرار دوباره آن دوری کنند و در صدد جبران برآیند.
20- هر گناه پردهای است که با انجام آن، جلوی دیدن حقیقت را میگیرد.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1- انسان نباید بگوید حال که من انسان گنهکاری هستم پس به گناهانم ادامه دهم فرقی ندارد.
آب که از سرگذشت چه یک وجب چه صد وجب. این باور که آب که ازووو... باور صحیحی نیست؛ شخص نباید به دلیل زیادی گناهان از رحمت خدا ناامید شود و به گناه ادامه دهد. بلکه باید در صدد توبه و جبران باشد.
2- انسان اگر اشتباهی از او سر زد؛ باید به فکر جبران برآید.
ترجمهها
«تو پنداشتهاى كه به خونخواهى عثمان آمدهاى، بیگمان و به حقيقت، تو مىدانى كه خون عثمان در كجا ريخته شده است؛ (و چه كسى آن را ريخته) پس اگر بهراستى، جوياى خون او هستى، آن را در همان جا كه خود مىدانى، بجوى و گويى من تو را مىبينم كه در آن وقت كه جنگ، تو را بگزد و رنج آن را بچشى؛ مانند شترى كه از بار گران، فرياد مىكشد فريادى از ترس، سر مىدهى».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص504)
«پنداری که برای خونخواهی عثمان آمدهای؛ و خود خوب میدانی که خون عثمان کجا بر زمین ریخته؛ پس اگر راستی طالب آنی، آن را از همانجا بطلب. گویی تو را هنگامی که نیش جنگت بگزد چنان بینم که بهسان شتران گرانبار از درد جنگ مینالی».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، صص370 و 371)
(امام (علیهالسلام) در این بیان ابتدا معاویه را نصیحت میکند و بیان میکند که از عواقب کار خود و نتایج اخروی آن بترسد؛ سپس میگوید: تو بدون داشتن سوابق روشن چگونه میخواهی زمام امور را بهدست بگیری و اگر راست میگویی خودت به میدان بیا و جنگ تنبهتن را حاضر شو. آنگاه افشا میسازد که تو خودت قاتل عثمان را میشناسی و من میبینم روزی که به کتاب الهی پناه میبری درحالی که به آن ایمان نداری).
«تو خیال کردی به خونخواهی عثمان آمدهای؛ درحالیکه میدانی خون او در کجا ریخته شد؛ پس آنرا از همانجا بطلب! من تو را مینگرم که در جنگ چون شتران سنگینبار فرومانده، ضجه و ناله میکنی».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص529)
(كه در آن از كردار زشت او را سرزنش نموده و اندرز داده و ترسانده است:)
«و به گمان خود آمدهاى (از من) خونخواهى عثمان مىنمايى با اينكه ميدانى عثمان كجا كشته شده (چه كسانى او را كشتند) و اگر (در واقع) خونخواه هستى از آنجا (از اشخاصى كه او را كشتهاند مانند طلحه و زبير و ديگران) خونخواهى كن؛ پس مانند آن است كه مىبينم تو را كه (خونخواهى او را بهانه نمودهاى؛ بلكه) از جنگ فرياد و شيون نموده، مىترسى كه به تو دندان فرو برد (رو آورد) مانند فرياد كردن شتران از بارهاى گران».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص853)
شروح
ترسيم صحنههايى از جنگ
«و تو گمان مىكنى كه به خونخواهى عثمان برخاستهاى. تو اى معاويه، مىدانى كه خون عثمان كجا و به دست چه كسانى ريخته شد؛ پس در آنجا و از آنان خون عثمان را مطالبه كن و اگر بخواهى آنها را به تو معرفى مىكنم. آنها عايشه و طلحه و زبير بودند كه مردم را به قتل عثمان تحريك كردند.
تو را مىببينم كه در هنگامه جنگ و برافروخته شدن آتش نبرد، مانند شترى كه زير بار سنگين به ناله و فرياد آمده، ناله و ضجّه سر مىدهى».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج3، ص526)
«در پايان به امر شبههناكى كه مهمترين سبب شعلهور شدن آتش آشوبهاى عظيم و انگيزه از هم پاشيدن امور دينى شد، اشاره كرده و آن، عبارت از اشتباه معاويه در خونخواهى عثمان است كه آن را دليل عمده بر مخالفت خود با حضرت (علیهالسلام) و سرپيچى از فرمان وى قرار داده بود و سپس به پاسخ آن پرداخته و دو وجه آن را بيان فرموده است:
الف- نخست اين كه من جزء قاتلان عثمان نيستم؛ بنا براين چيزى بر من نيست، مطالبه خون او متوجه كشندگان وى است كه خودت آن ها را مىشناسى.
ب- با جمله إن كنت طالبا...؛ كه مشروط و مفيد شك است، اشاره به اين مىكند كه تو اى معاويه حق ندارى به خونخواهى عثمان قيام كنى؛ آنگاه او را به جنگ و سختيهايى كه در پى دارد تهديد مىكند و با سه تشبيه مطلبش را بيان مىدارد:
1- فَكَأَنِّي قَدْ رَأَيْتُك؛ در اين عبارت، خود امام (علیهالسلام) درحالى كه سخن مىگويد مشبّه است و از آن رو كه حالت واقعى آينده معاويه را مىبيند مشبّه به است. توضيح آنكه به علت كمال نفس و اطلاعش از امور آينده، گويا آنها را مشاهده مىكند و وجه شباهت ميان حالت نخست و حالت دوم آن است كه در هر دو حالت، آينده براى آن حضرت (علیهالسلام) روشن است.
2- تَضِجُّ... ضَجِيجَ الْجِمَالِ بِالْأَثْقَال؛ چنان كه شترها در زير بارهاى سنگين ناله و فرياد مىكنند تو نيز داد و فرياد خواهى زد، وجه شبه سختى و شدت آزردگى است كه در هر دو (معاويه گرفتار و شتر زير بار) موجود است و ضجّه و ناله كنايه از آزردگى و رنج است و چون جنگ را تشبيه به درنده گزنده كرده؛ لذا براى عملى كه جنگ انجام مىدهد واژه عَضَّ را كه بهمعناى گاز گرفتن است استعاره آورده است، وجه تشبيه آن است كه اين سختيها و سنگينىها مثل فشار زير دندانها، باعث ايجاد درد مىشود».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابن میثم، ج4، صص640 و 641)
واژه شناسی
واژه کاوی
«زَعَم» بهمعنی اعتقادِ خاصی است[7] که بر اساس محکمی مستند نیست و از مقدمات و اصول یقینی، گرفته نشده است.[8]
«زعْم» مصدر «زَعَم»[9] قول باطل، یا حقی است[10] که در معرض دروغ و بطلان است؛ از اين روى در قرآن در همه جا از این واژه بهصورت نکوهش، نسبت به مخاطبینش سخن گفته است؛[11] در قرآن آمده است: «قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ؛ بگو: كسانى را كه جز خدا [معبود خود] پنداشتهايد بخوانيد[12]»؛ [13] اما اکثر اوقات در قول باطل[14] بهکار میرود و از عادت عرب بوده که هرگاه دروغگویی برایشان سخنی نقل میکرده، این گفته را «زعم» میگفتند.[15]
خبری که حق یا باطلش شناخته نمیشود «زعْم» میگویند.[16]
هفده مورد از ماده «زَعَم» در نهج البلاغه بهکار رفته است.[17]
«رُؤْيَة» مصدر «رَأىٰ»[21]» اگر بهمعنای دیدن با چشم باشد با یک مفعول متعدی میشود؛ اما اگر بهمعنای علم باشد با دو مفعول متعدی میشود.[22]
مطلق نگاه کردن با هر وسیله که میخواهد باشد «رَأىٰ» است،[23] که بنا به نيروى نفسانى انواعى دارد:
اول- ديدن و ادراك با حواس ظاهر و آنچه را كه بر اين اساس باشد، مثل: «لَتَرَوُنَ الْجَحِيمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقِينِ؛ دوزخ را بهطور قطع خواهيد ديد و آنگاه به ديده يقين هم آن را خواهيد ديد».[24]
دوم- ديدن با وهم و تخيّل، مثل: «وَ لَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا... ؛ اگر آن زمانى كه فرشتگان جان كافران را مىگیرد، مشاهده كنى [ حسّ مىكنى ]...».[25]
سوم- ديدن با تفكّر و انديشه، مثل: «اِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ؛ من چيزى را [مثل نزول فرشتگان] مىبينم كه شما نمىبينيد»[26].
چهارم- ديدن و ادراك با قلب، مثل: «ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى؛ آنچه را دل [پيامبر] ديد [به پيامبر] دروغ نگفت [تا او را درباره حقيقت فرشته وحى به وهم و خيال اندازد؛ بلكه به حضور و شهودش يقين كامل داشت»[27]. [28]
پنجم- دیدن در خواب و رؤيا، مثل: «إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ... ؛ اى پسرك من! من در خواب [چنين] مىبينم كه تو را سر مىبُرَم...»[29]. [30]
ششم- دیدن با عقل نظری، مثل: «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ؛ آيا ندانستهاى كه هر كه در آسمانها و در زمين است»[31]. [32]
اصل این واژه بهمعنی نگاه کردن است و علم یا گمان یا اندیشه یا خرد یا... از آثار آن بهشمار میآید.[33]
تفاوت «نظر» و «رؤيت»:
«رؤیت» بر دیدن با چشم یا بصیرت، دلالت دارد؛[34] اما «نظر» در جایی بهکار میرود که شخص به شیء آگاهی ندارد و بهدنبال این است که آن را ظاهر کند[35] و هدایت را بجوید[36] و اگر منظور از «نظر» دیدن با چشم سر باشد باید قید «رأی العین» در کلام ذکر شود.[37]
«عَضِيض» مصدر «عَضَّ» بهمعنی گزیدن سخت است. [40]
عبارت «عَضَّ بالأسنانِ» در معانی مختلف چون سردرگمی، پشیمانی، خشم شدید، تفکر و انتقام کاربرد دارد.[41]
اگر بدون هیچ واسطهای متعدی شد بهاین معنا است که چیزی به دیگری آویخته شد و آن را گاز گرفت که در مقام بیان خشم شدید است.[42]
«عَضَّتْه الحَرْب» مجازاً در جایی است که جنگ به شخص یورش آورد.[43]
نکتهها و پیامها
1- یکی از اسلحههای اهل باطل، استفاده از شعارهای پوچ است.(زَعَمْتَ)
2- امام (علیهالسلام) با این کلام، حجت را بر اهل باطل تمام میکنند. (وَ زَعَمْتَ أَنَّكَ جِئْتَ ثَائِراً بِدَمِ عُثْمَانَ وَ لَقَدْ عَلِمْتَ حَيْثُ وَقَعَ دَمُ عُثْمَانَ فَاطْلُبْهُ مِنْ هُنَاكَ إِنْ كُنْتَ طَالِباً)
3- دروغ و بهتان همواره یکی از ابزراهای اهل باطل در پیشبرد اهدافشان است. (وَ زَعَمْتَ أَنَّكَ جِئْتَ ثَائِراً بِدَمِ عُثْمَانَ وَ لَقَدْ عَلِمْتَ حَيْثُ وَقَعَ دَمُ عُثْمَانَ فَاطْلُبْهُ مِنْ هُنَاكَ إِنْ كُنْتَ طَالِباً)
4- شایسته است انسان در هر جمعی که قرار میگیرد سعی در این داشته باشد که طریق حق را در حد خود، برای دیگران روشن کند.
5- در نزد اهل بیت (علیهمالسلام) علم حال، گذشته و آینده همۀ عالم وجود دارد. (فَكَأَنِّي قَدْ رَأَيْتُكَ تَضِجُّ مِنَ الْحَرْبِ)
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1- لزوم هشیاری بههنگام شنیدن صیحۀ آسمانی که قبل از ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجه) توسط شیطان زده میشود؛ زیرا که ترفند دشمن بهاین گونه است که برای جلب کردن تودهها بهسمت خود، از سر و صدای تبلیغاتی (تهدید و تطمیع) استفاده میکنند.
2- هر شخص در هر عصری باید بصیرتی داشته باشد که بتواند مکر دشمنان دین را تشخیص دهد؛ چرا که دشمنان در هر عصری برای رسیدن به اهداف خود از سوژههای مردم پسندانه استفاده میکنند؛ مثلا در زمان ما از سوژههایی همچون آزادی، مساوات، برابری حق مرد و زن و... استفاده میکنند.
ترجمهها
«از ناخشنودی خدايی که ناگزير از ملاقات با او هستی و پايان کار تو نيز به سوی اوست، بپرهيز».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص 505 )
جلودار خود به شام فرستاد:
«از خدایی که ناگزیر به دیدار او خواهی شتافت و نهایتی جز او نخواهی داشت پروا کن».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استادولی، ص372)
(این نامه با توصیه به تقوا آغاز شده است؛ سپس دستوراتی در مورد بسیج نیروها وچگونگی حرکت به سوی
دشمن بیان میدارد).
«تقوای الهی را پیشه ساز، خدایی که او را ملاقات خواهی کرد و سرانجامی جز حضور در پیشگاه او نداری».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، صص530 و 531)
از ياران و شيعيان آن بزرگوار بوده است. او را از مدائن با سه هزار تن به سوى لشکر شام فرستاد كه جلودار
سپاهيان آن حضرت (علیهالسلام) باشد. در آن روش جنگ با دشمن را به او مىآموزد:
«بترس از خداوندى كه تو را چارهاى نيست جز ملاقات پاداش و كيفر او، وتو را غير از او پايانى نمىباشد؛ چون سر و كار تو جز با او نيست، پس براى رضاء و خوشنودى او جهاد كن و ترس و بيم به خود راه نداده از كشته شدن در راه او باكى نداشته باش».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج 5، ص 856)
شروح
سوى شام فرستاد:
رهنمودهاى نظامى
«از خدايى پروا كن كه ناگزير روزى به ديدارش خواهى شتافت و به حسابت رسيدگى خواهد كرد و تو را كيفر يا پاداش خواهد داد و هيچ پايانى جزرسيدن به آن وجود ندارد».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج 3، ص 529)
سوى شام فرستاد:
(روايت شده كه حضرت (علیهالسلام) معقل را از مداين با سه هزار مرد فرستاد و به او فرمود از طريق موصل برو، تا در رقّه با من ملاقات كنى و سپس مطالب بالا را برايش بيان كرد، تا آخر فصل، معقل از مداين خارج شد، تا رسيد به منزل حديثه كه در آن اوقات محل فرود آمدن مردم بود، همان جايى كه بعدا محمد بن مروان شهر موصل را بنا كرد و از آن جا گذشتند تا به رقّه رسيدند و حضرت (علیهالسلام) را آنجا ملاقات كردند. چون معقل بن قيس عازم سفر بود كه براى خداى تعالى با دشمنان حق بجنگد لذا امام (علیهالسلام) او را امر به تقوا كرده است كه بهترين توشه راه خداست).
در اين سخن «الذى لا بدّلك من لقائه و لا منتهى لك دونه» امام (علیهالسلام) فايدههاى چندى است كه اكنون به شرح آن مىپردازم:
1- «امام (علیهالسلام) با توجه دادن معقل به اين كه ناگزير به پيشگاه الهى خواهد رفت او را متوجه تقواى الهى كرده است.
2- جهاد و مبارزه را بر او سهل و آسان مىكند، زيرا هنگامى كه عقيده داشت، جهاد عبادتى است كه آدمى را به خدا نزديك مىكند، و از طرفى ناچار به ملاقات پروردگار نائل خواهد شد، ناهموارى جنگ و مبارزه بر او هموار مىشود.
3- او را به تقواى الهى امر كرده و به لقاى پروردگار هشدار داده است تا اوامر و نواهى كه در وصيت ذكر شده سريعتر انجام شود».
(ترجمۀ شرح نهجالبلاغه، ابن ميثم، ج 4، صص649 و 650)
ترجمهها
«خدايا همانا ما از نبودن پيامبرمان و از فراوانی دشمنان و از پراکندگی تمايلات و افکارمان به تو شکايت می کنيم: (ربنا افتح بيننا و بين قومنا بالحق و انت خير الفاتحين پروردگارا، ميان ما و قوم ما، به حق، حکم فرما که تو، بهترين، حکم کنندگانی)[1]».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص374)
«خدایا، از نبود پیامبرمان، و فزونی دشمن مان، و پراکندگی اندیشه ها و خواستههامان به تو شکایت میآوریم. (پروردگارا، میان ما و قوم ما به حق داوری فرما، که تو بهترین داورانی)[2]».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی،ص374)
(امام در این فراز ها نارضایتی خود را از جنگ و نبرد و خونریزی را در قالب دعا مطرح می کند و اثرات سوء آن را خاطر نشان می سازد تا مردم آگاه شوند و آینده خود و فرزندان خویش را تباه نسازند)
«خدایا ! به تو شکایت داریم از نبود پیامبر (صلی الله علیه و آله) در میان ما و فراوانی دشمنان و پراکندگی خواسته هایمان. (پروردگارا ! بین ما و دشمنانمان به حق داوری کن، که به تو بهترین داورانی)[3]».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص533)
«خدايا از نبودن پيغمبرمان و بسيارى دشمنان و پراكندگى خواهشها و انديشههامان به تو شكايت مىكنيم (رنجش خود را از اين مردم به تو اظهار مىنماييم تا آنان را به كيفر رسانى، پس از اين رو از تو درخواست مىكنيم آنچه را كه حضرت شعيب بر اثر بد رفتارى امّت از تو درخواست نمود و گفت : رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ[4] يعنى پروردگار ما بين ما و دشمنانمان به حقّ حكم فرما (حقّ و راستى را بين ما نمايان ساز تا ايشان بفهمند كدام يك بر حقّ مىباشيم) و تو بهترين حكم كنندگان هستى (كه حقّ را نمايان مىسازى)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص861)
شروح
«خدايا، درد و اندوه فقدان پيامبرمان صلىاللهعليهوآله و فراوانى دشمنانمان و پراكندگى آرا و خواستههايمان (منظور آرا و خواسته اصحاب حضرت) را به حضرتت شكايت مىكنيم. اين اظهار عجز در برابر خداى سبحان كه قادر مطلق است مىباشد تا از سرِ فضلْ بيشتر يارى برساند و مدد كند. (بار پروردگارا، ميان ما و قوم ما [كه به جنگ ما آمدهاند] به حق داورى كن كه تو بهترينِ داورانى)[5]».
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص534)
«چون در واقع غايب بودن رسول خدا، و فقدان آن حضرت، سبب آشكار شدن عداوت و ظاهر شدن كينهها و افزايش يافتن دشمنان و اختلاف و تشتّت افكار شده بود، ناچار امام (علیهالسلام) از پيدا شدن اين امور و شرور به خدا شكايت كرده و سپس با اقتباس از قرآن مجيد، از درگاه حق تعالى مىخواهد كه ميان او و ميان آنها حكم فرمايد، زيرا لازمه حكم كردن خداوند پيروزى حضرت و نصرت بر آنان مىباشد، به دليل اين كه او در جهاد و قتال با دشمنان بر حق است. توفيق از خداست».
(ترجمهی شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج4، ص662)
واژه شناسی
واژه کاوی
«الشَّكْو»، به معنی بیماری[12]،توصیف گرفتاری[13]،اظهار اندوه و در ميان نهادن آن با ديگرى است.[14]
شانزده مورد از این ماده در نهج البلاغه آمده است.[15]
«هَوَی» خواهش نفس [19]و تمايل نفس انسان به شهوت است[20] که بر قلب غلبه پیدا میکند [21]و انسان را در دنيا و آخرت هلاک میکند.[22]
«هوی» ابتدا به معنی دوست داشتن و وابستگی نسبت به چیزی بوده است، سپس به میل نفس گفته شده و سپس تنها در مورد امیال ناپسند از لغت «هوی» استفاده شده است.[23] هوی در ميل پسندیده و ناپسند کاربرد دارد ولی غالباً در خواهشهاى ناپسند به کار میرود.[24]
تفاوت «هوی» و «شهوت»:
«هوی» میل به چیزهای «ناپسند» است ولی «شهوت» چنین نیست.[25]
موارد زیادی از آن در نهج البلاغه آمده است.[26]
مراتب دوست داشتن: [27]
1. هوی
2. علاقه
3. کَلَف (آزمند شدن و حريص بودن به چيزى)[28]
4. عشق (دلباخته شدن)[29]
5. شعف (سوختن قلب با لذتی که انسان آن را حس میکند.)[30]
6. شغف (محبت ا ز ژرفای قلب) [31]
7. جَوَی ( فرسودگی از اندوه يا عشق)[32]
8. تَیم (بندهی عشقی شدن.)[33] «تامَهُ الحبُّ»: عشق او را بنده و مطيع و رام كرد.[34]
«فتح» به معنی گشودن و باز کردن و برطرف کردن اشکال و ابهام است.
به دو صورت:
1. گشودن و باز کردن چیزی که با چشم دیده میشود؛ مثل باز کردن درب یا قفل.
2. گشودن چیزی که با چشم دیده نمیشود و فقط با بصیرت و فهم درک میشود؛ مثل از بین بردن غم و اندوه در امور دنیوی مانند فقر و تنگدستی همچنین گشودن و برطرف نمودن سختی و دشواریهای علوم.[37]
«فاتح» به معنی حاکم است[38].
نکتهها و پیامها
1. شکایت کردن و اظهار اندوه به خدا از فقدان پیامبر صلی الله علیه و اله و غیبت امام زمان علیه السلام یا زیادی دشمنان پسندیده است.
2. انسان باید در همه امور از خدا طلب یاری کند تا پیروز شود.
3. تمایل زیاد به خواستههای دنیایی ناپسند و مذموم است.
4. خدا بهترین حاکم،یاریرسان و گشایشگر امور است.
ترجمهها
«و اما گفته تو در مورد مساوی بودن ما در جنگ و در مردان جنگی پس بدان که تو در شک و ترديدی که در حقانيت کار خود داری از يقين من در بر حق بودن خود ، پابرجاتر و ثابت قدمتر نيستی[ يقين و ثبات من در بر حقبودن خود، از ترديدى كه تو دربارۀ بر حقبودن خود دارى، بيشتر است] و حرص اهل شام در به دست آوردن دنيا، از حرص مردم عراق در به دست آوردن آخرت بيشتر نيست».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص 509 )
«اما این که ما و شما در جنگ و مردان جنگی یکسانیم، چنین نیست، زیرا تو در شک خود کاری تر از من در یقین خودم نیستی، و شامی آن نیز حرصشان بر دنیا بیش از حرص عراقیان بر آخرت نیست».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص375 )
(وقتی معاویه احساس کرد که در این جنگ شکست میخورد، با مشورت عمروعاص، به امام(علیهالسلام) نامهای نوشت که حکومت شام را به طور خودمختار به معاویه واگذارد(اولین کسی که در حکومت اسلامی تجزیهی کشور را مطرح کرد اوست.) در ماجرای جنگ صفین روزی امام(علیهالسلام) فرمودند: فردا صبح شخصا به جنگ خواهم رفت، انتشار این خبر در بین لشکر دشمن وحشت انداخت و معاویه را به نوشتن نامهای تحریک کرد که در آن تقاضای حکومت شام بدون بیعت با حضرت(علیهالسلام) را کرد و سخنان ناروای دیگری نیز مطرح ساخت که حضرت(علیهالسلام) در این نامه جواب او را دادند).
فضیلت اهل بیت و رذیلت بنی امیه
«اما این که گفتهای ما در این جنگ، در داشتن مردان جهادگر برابر هستیم این طور نیست. زیرا تو اهل شک و تردید در اسلام هستی و من اهل یقین در آنم و اهل شام نیز بر دنیا حریصترند و اهل عراق به همان میزان به آخرت مشتاقترند».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، صص534 و 535 )
(دو يا سه روز پيش از وقعه ليلة الهرير كه در شرح خطبه سى و ششم بيان شد، در اين نامه مقام و منزلت خود را بيان فرموده و نادرستى سخنانى را كه بآن بزرگوار نوشته شرح داده و او را توبيخ و سرزنش نموده است.
شارح معتزلى عبد الحميد ابن هبة اللَّه مداينى مشهور بابن ابى الحديد و عالم ربانى كمال الدين ميثم ابن على ابن ميثم بحرانى(رحمه اللَّه) هر يك در شرح نهجالبلاغه خود در اينجا با مختصر تفاوت در عبارت نقل مىفرمايند:
معاويه انديشه داشت كه نامهاى به امير المومنين(عليهالسلام) نوشته از آن حضرت(علیهالسلام) درخواست ايالت شام نمايد، انديشهاش را با عمرو ابن عاص به ميان نهاد، عمرو خنده كنان گفت: اى معاويه كجايى تو چه سادهاى كه مىپندارى مكر و حيله تو در على(عليهالسلام) كار فرما است، معاويه گفت: مگر ما از فرزندان عبد مناف نيستيم. بين من و على(علیهالسلام) فرقى نيست كه مكر و حيله من در او كارگر نباشد. عمرو گفت: درست است و لكن سخن در نسب و نژاد نبود، بلكه در حسب و مقام و منزلت است؛ ايشان را مقام نبوت و پيغمبرى است، و تو را از اين مقام نصيب و بهرهاى نيست و اگر مىخواهى چنين نامهاى بنويسى بنويس تا به درستى گفتارم آگاه شوى. پس معاويه عبد اللَّه ابن عقبه را كه از سكاسك[نام قبيلهاى در يمن] بوده خواست و نامهاى به توسط او براى امير المومنين(عليهالسلام) فرستاد و در آن نوشت:
اگر ما مىدانستيم كه جنگ و خونريزى تا اين حد بلاء و آسيب به ما وارد مىسازد هيچ يك با آن اقدام نمىنموديم، اينك ما بر خردهامان غلبه يافتيم و راهى كه براى ما باقى است آنست كه از گذشته پشيمان و در آينده بفكر اصلاحيم، پيش از اين ايالت شام را از تو خواستم بىآنكه طاعت و فرمانت را به گردن من نهى نپذيرفتى، امروز هم از تو همان را درخواست ميكنم، و پوشيده نيست كه تو از زندگى نمىخواهى مگر آنچه را كه من با آن اميدوارم، و از نيستى نمىترسى مگر آنچه را كه من ترسناكم، سوگند بخدا كه سپاهيان تباه گشته و جنگجويان از بين رفتند، و ما فرزندان عبد مناف هستيم و يكى از ما را بر ديگرى برترى نيست كه بآن وسيله ارجمند خوار و آزاد بنده شود، و السّلام.
عبد اللَّه ابن عقبه كه نامه را رساند امام(عليهالسلام) آنرا خوانده فرمود: شگفتا از معاويه و نامه او، پس عبيد اللَّه ابن ابى رافع كاتب و نويسنده و از خواص شيعيان خود را خواست و فرمود پاسخش را بنويس:
پس از ستايش خدا و درود بر پيغمبر اكرم(صلیاللهعلیهوآله) نامهات رسيد، نوشتهاى اگر مىدانستيم جنگ تا اين حد آسيب به ما وارد مىسازد هيچ يك به آن اقدام نمىنموديم، دانسته باش، جنگ، من و تو را نهايتى است كه هنوز به آن نرسيدهايم، و من اگر در راه خدا و جنگ با دشمنان او هفتاد بار كشته و زنده شوم از كوشش دست برندارم، و امّا اينكه گفتى خردى كه براى ما باقى است آنست كه از گذشته پشيمانيم، من بر خلاف عقل كار نكرده و از كرده پشيمان نيستم).
«واما يكسان بودن ما در جنگ و مردان لشکر پس درست نيست زيرا كوشش تو براى شك و ترديد (بدست آوردن رياست چند روزه دنيا) از من براى يقين و باور(رسيدن به سعادت و نيكبختى آخرت) بيشتر نيست، و مردم شام به دنيا حريصتر از مردم عراق به آخرت نيستند».
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج5 ،صص 864 و 865)
شروح
پاسخ امام(عليهالسلام) به خواسته نامشروع و استدلال نادرست معاويه
(معاويه پس از طولانى شدن جنگ صفين و ترس از شكست خود، به امام(عليهالسلام) نامهاى نوشت و از آن حضرت(علیهالسلام) خواست تا شام را به او واگذارد و استدلال نموده بود كه جنگ، عرب را به كام خود كشيده و او و امام يكسان هستند. بنابراين بجاست كه امام(علیهالسلام) بر بخشى و معاويه بر بخش ديگرى از قلمرو اسلام حكومت كند).
« و اما ادعاى تو درباره يكسان بودنمان در جنگ و نيروى نظامى و تهديدِ ضمنى تو كه بر تو پيروز نخواهم شد، نيز درست نيست، زيرا تو در مسير شك خود پايدارتر از من در مسير يقين نيستى. پس ما دو نفر باهم مساوى نيستيم، زيرا انسان مردد نمىتواند خود را براى خدا خالص كند، آنسان كه انسان متيقّن و باورمند مىتواند. پس تو براى عقيده مردد خود بيشتر از من براى عقيده همراه با يقينم كار نمىكنى، بنابراين مساوى نيستيم.
و اما مردم شام هم با مردم عراق برابر نيستند، چون شاميان(ارتش تو) بر دنيا حريصتر از عراقيان نسبت به آخرت نيستند، زيرا آخرتجويان حريصتر از دنياطلبان هستند و براى آخرت، سخت كار مىكنند».
(ترجمۀ توضیح نهجالبلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص 539 )
(روايت شده است كه معاويه با عمرو عاص مشورت كرد تا به على(علیهالسلام) نامهاى بنويسد و استاندارى شام را از وى بخواهد، عمرو خنديد و گفت: معاويه كجايى آيا تو مىتوانى على(علیهالسلام) را بفريبى معاويه گفت: مگر ما از فرزندان عبد مناف نيستيم عمرو گفت آرى چنين است اما آنها خاندان نبوتند و تو نيستى، حالا مىخواهى بنويسى بنويس، پس معاويه مردى از اهل سكاسك به نام عبد اللَّه بن عقبه را طلب كرد و به وسيله او نامهاى به اين مضمون به امام(علیهالسلام) نوشت و فرستاد:
اما بعد، من بر تو چنين گمان مىبردم كه اگر مىدانستى جنگ اين چنين ما را رنج مىدهد و تو را آزرده خاطر مىكند نه تو، دست به اين كار مىزدى و نه ما، اكنون بر خردهايمان غلبه يافتهايم و آنچه برايمان باقى است آن است كه كه از گذشته پشيمان و در آينده به فكر اصلاحيم، در گذشته، ولايت شام را از تو طلب كرده بودم، كه فرمانى از تو بر گردنم نباشد و تو، آن را نپذيرفتى، اما خدا داد به من آنچه را كه تو، از من منع كردى، و امروزاز تو مىخواهم، همان را كه ديروز خواستم، چرا كه تو از زندگى هيچ نمىخواهى، جز آنچه را كه من اميد مىبرم، و من از كشتن نمىترسم مگر به آن اندازه كه تو مىترسى. به خدا سوگند، لشكريان ضعيف شدند و مردان از بين رفتند و جنگ، عرب را مىخورد بجز اشخاص باقى ماندهاى كه آخرين لحظات زندگى را مىگذرانند وما با شما در تجهيزات جنگى و افراد جنگجو همسان هستيم، و ما فرزندان عبد مناف هستيم و هيچ كدام را بر ديگرى برترى نيست مگر آن مقدار فضيلتى كه نه عزيزى را خوار مىكند و نه آزادى را به بردگى مىكشاند. و السلام.
وقتى كه امير المؤمنين(علیهالسلام) نامه او را خواند، بسيار تعجب كرد و سپس به دنبال عبد اللَّه بن ابى رافع كاتبش فرستاد و به او دستور داد به معاويه بنويس):
الف- «تو در استحقاق داشتن خواستهات شك و ترديد دارى و من به استحقاق خود يقين و باور دارم».
ب- «و مردم شام نسبت به دنيا از مردم عراق، نسبت به آخرت حريصتر نيستند».
بيان جمله نخست آن است كه تو، در باره امرى كه آن را طلب مىكنى، شك دارى كه آيا مستحق آن هستى يا نه، اما من نسبت به آن يقين دارم و هر كس كه نسبت به مطلوب خود شك دارد، در مبارزه براى بدست آوردنش كوشاتر از كسى كه به خواسته خود يقين دارد، نيست: نتيجه اين كه تو در امر مشكوكت كوشاتر از من بر آن چه يقين دارم نيستى، معنا و مفهومش آن است كه من در كار خود از تو كوشاتر و سزاوارترم كه غالب شوم، چون داراى بصيرت و يقين مىباشم، پس يكسان بودنى كه معاويه مدعى بود با اين ترجيح كه امام فرمود، تكذيب مىشود.
بيان جمله دوم: امام مىفرمايد: شاميان كه منظورشان از جنگ، دنياست، هرگز از اهل عراق كه براى خدا و آخرت مىجنگند در رسيدن به مقصود خود حريصتر و كوشاتر نيستند، بلكه اينها كه مطلوبشان آخرت است كه افضل و اشرف از دنياست و هم به حصول آن يقين دارند در به دست آوردن محبوب خود، بسيار كوشاتر از آنها هستند كه براى دنياى ناپايدار مىجنگند و اميد به جايى ندارند، چنان كه خداوند حالت اين گونه مردم را بيان مىفرمايد:
«فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ».[1]
با اين بيان امام(علیهالسلام) ادعاى معاويه مبنى بر آن كه طرفين، در تجهيزات جنگى و داشتن مردان مبارز يكسان مىباشند، تكذيب مىشود به دليل اين كه اهل آخرت بر اهل دنيا شرافت دارند و آن كه حريصتر و كوشاتر است به پيروزى و غلبه سزاوارتر است.
(ترجمهیشرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، ص668 و 673)
بيان برخى از آنچه ميان حضرت على[علیه السلام] و معاويه در جنگ صفين بوده است:
نصر بن مزاحم بن بشار عقيلى در كتاب صفين گفته است كه اين نامه را على[علیه السلام] دو يا سه روز پيش از شب هرير براى معاويه نوشته است. نصر مىگويد: و چون على[علیه السلام] اظهار داشت كه فردا بامداد بر معاويه حمله و با او جنگ خواهد كرد و اين سخن شايع شد، شاميان به هراس افتادند و دلشكسته شدند. معاوية بن ضحاك بن سفيان پرچمدار قبيله بنى سليم در حالى كه همراه معاويه بود، مردم شام را خوش نمىداشت و بر آنان كينه مىورزيد و دل بر هواى على بن ابى طالب و عراقيان داشت و اخبار معاويه را براى عبد الله بن طفيل عامرى كه همراه عراقيان بود مىنوشت و او آن را به على[علیهالسلام] گزارش مىداد چون سخن على[علیه السلام] شايع شد و شاميان از آن به بيم افتادند، معاوية بن ضحاك به عبد الله بن طفيل پيام داد كه من شعرى خواهم گفت كه شاميان را نگران سازم و با معاوية مخالفت كنم. معاوية بن ابى سفيان، معاوية بن ضحاك را متهم نمىساخت كه داراى فضل و دليرى و زبان آور بود، او شبانه براى اينكه يارانش بشنوند چنين سرود:
اى كاش امشب بر ما جاودانه باقى بماند و ما فردايى از پى آن نبينيم، و اى كاش اگر بامدادان ما را فرا رسد ما را راه گريز و بر شدن به كهكشان باشد، براى گريز از على[علیهالسلام] كه او در همه روزگار و ما دام كه لبيك گويان لبيك مىگويند هيچ وعدهاى را خلاف نمىكند، براى من پس از آن در هيچ سرزمينى قرار نخواهد بود هر چند از جا بلقا هم فراتر روم...
شاميان چون شعر او را شنيدند او را پيش معاويه آوردند كه تصميم به كشتن او داشت ولى قومش از او مراقبت كردند معاويه او را از شام تبعيد كرد.
معاوية بن ضحاك به مصر رفت و معاوية بن ابى سفيان از تبعيد او و رفتن او به مصر پشيمان شد و گفت: همانا شعر او براى مردم شام سختتر از ديدار و رويارويى با على[علیهالسلام] است، خدايش بكشد او را چه مىشود، اگر آن سوى جا بلقا هم برود از على[علیهالسلام] در امان نخواهد بود، و به شاميان مىگفت: آيا مىدانيد جابلقا كجاست مىگفتند: نه. مىگفت: شهرى در دورترين نقطه مشرق است كه پس از آن چيزى نيست.
نصر مىگويد: چون مردم اين سخن على[علیهالسلام] را كه گفته بود «بامداد بر آنان خواهم تاخت...» بازگو مىكردند، اشتر اين ابيات را سرود: بامدادان لحظه سرنوشت ساز فرا مىرسد كه براى صلح و سلامت جويى مردانى و براى جنگ مردانى ديگرند، مردان جنگ دليران استوارى هستند كه خويشتن را ناگهان در آوردگاه مىافكنند، و بيمها آنان را سست نمىكند، سوار كار سرا پا مسلح را هنگامى كه ميان فرومايگان و درماندگان مىگريزد با شمشير خود فرو مىكوبند، اى پسر هند كمر بندهايت را براى مرگ استوار ببند و آرزوها ترا از حقيقت بيرون نبرد، اگر زنده بمانى سپيده دمان كارى خواهد بود كه از بيم آن دليران خويشتندارى و پرهيز مىكنند... گويد: چون شعر اشتر به آگهى معاويه رسيد، گفت: شعرى ناهنجار از شاعرى ناهنجار كه سالار و بزرگ مردم عراق و برافروزنده آتش جنگ ايشان و آغاز و انجام فتنه است.
اينك چنين مصلحت مىبينم كه سخن خود را با على[علیه السلام] تكرار كنم و از او بخواهم كه مرا در شام مستقر دارد، هر چند كه اين موضوع را براى او نوشتهام و نپذيرفته است و پاسخ نداده است. اينك براى بار دوم مىنويسم و در دل او شك و رحمت برمىانگيزم. عمرو بن عاص، در حالى كه مىخنديد، گفت: اى معاويه تو كجا و فريب دادن على كجا. معاويه گفت: مگر ما همگى فرزندزادگان عبد مناف نيستيم گفت: چرا ولى نبوت از ايشان است و نه از تو، اگر هم مىخواهى بنويسى، بنويس. معاويه همراه مردى از قبيله سكاسك به نام عبد الله بن عقبه كه از پيكهاى عراقيان بود، اين نامه را براى على[علیهالسلام] نوشت:
اما بعد، اگر تو مىدانستى كه جنگ در مورد ما و تو به اينجا رسيد كه رسيده است و اگر ما مىدانستيم كه چنين مىشود، با يكديگر به جنگ نمىپرداختيم، و هر چند كه در اين كار بر عقل و خرد ما چيره شدند ولى هنوز چندان باقى مانده است كه بر آنچه گذشته است پشيمان باشيم و نسبت به آنچه باقى مانده است به فكر اصلاح باشيم و سازش.
من از تو خواسته بودم بدون اين كه ملزم به بيعت و فرمانبردارى از تو باشم، شام را به من واگذارى. اين كار را نپذيرفتى و خداوند آنچه را كه تو بازداشتى به من ارزانى فرمود. امروز هم همان چيزى را كه ديروز خواسته بودم از تو مىخواهم. من از زندگى آرزويى جز همان آرزو كه تو دارى ندارم، از مرگ هم افزون از آنچه تو بيم دارى بيم ندارم. به خدا سوگند سپاهيان كاسته شدهاند و مردان از ميان رفتهاند و ما فرزندان عبد مناف بر يكديگر فضيلتى نداريم، جز اين فضيلت كه عزيزى خوار و آزادهاى برده نگردد، و السلام.
چون نامه معاويه به على[علیهالسلام] رسيد آن را خواند و گفت: جاى شگفتى از معاويه و نامه اوست و دبير خود عبيد الله بن ابى رافع را خواست و فرمود پاسخ معاويه را اين چنين بنويس:
اما بعد، نامهات رسيد.
«اما اينكه ما با يكديگر در بيم و اميد يكسان باشيم و تو در شك خود همچون من در يقين خودم باشى صحيح نيست و مردم شام هم نسبت به دنياى خود حريصتر از مردم عراق نسبت به آخرت خود نيستند».
(جلوه تاريخ درشرح نهجالبلاغه، ابنابیالحديد، ج6، صص324-329)
واژه شناسی
واژه کاوی
«الاسْتِوَاء» به معنی استقامت، برابرى و اعتدال است.[7]
«سوی» و مساوات به معنى برابرى در كيل يا وزن است.[8]
«اسْتَوَی الرَّجُلانِ فِی کذا» یعنی آن دو مرد در امرى با هم برابر شدند.[9]
تفاوت «مساوات» و «مماثلت»:
«مساوات» در میان دو مقدار بدان معنا است که هیچ کدام از آنها بر دیگری افزون تر و یا کمتر نباشد و مساوی بودن در مقدار، کفایت میکند اما «مماثلت» به معنای تناسب داشتن دو چیز است به گونهای که بتوان یکی از آنها را جای دیگری قرار داد.[10]
«حَرَصَ و حَرِصَ» به معنی آزمندی و بخل[14]، علاقه شدید[15]و زیاده روی در اراده است.[16]
«حرص » یعنی مالی را طلب میکند در حالیکه قناعت ندارد.[17]
«حرص » دو معنا دارد: یکی شکافتن و دیگری حرص شدید و زیاده روی در میل است.[18]
«اَحْرَصُ» آزمند تروفزون جوترشد.[19]
شانزده مورد از ماده «حرص» در نهج البلاغه آمده است.[20]
نکتهها و پیامها
1- حرص در امور مادی ناپسند و در معنویات شایسته و مطلوب است.
2- قناعت در مادیات ممدوح و در معنویات مذموم است.
ترجمهها
«همانا چه در جاهليت و چه در اسلام، هيچکس در انتقام جستن و خونخواهی بر ايشان پيشی نگرفته است و بهراستی ميان ما و آنها، علاقه خويشاوندی و قرابتی مخصوص است، که ما، در انجام صله رحم درباره ايشان، از خداوند، مزد و پاداش دريافت خواهيم داشت و در قطع آن، گناهکار خواهيم بود».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص510)
«و در زمان جاهلیت و اسلام هیچگاه کسی در خونریزی و کینه جویی بر آنان پیشی نگرفته است و آنان را با ما خویشاوندی نزدیک، و قرابت ویژهای است که ما در صورت پیوند با آن، پاداش خواهیم برد و در صورت قطع آن، وزر و وبال خواهیم داشت».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص376)
(ابن عباس که از طرف حضرت، والی بصره شد با بنیتمیم بهخاطر رفتار ناپسند آنها در جنگ جمل بدرفتاری کرد و آنها را حزب شیطان نامید. وقتی بنیتمیم در اثر این فشارها به حضرت شکایت بردند، حضرت در این نامه به ابن عباس فرمود که بنیتمیم همواره اهل دلیری بودهاند و نیز با ما خویشاوندی دارند، بدرفتاری تو با آنها مرا نیز لکهدار میکند؛ پس با آنها خوشرفتار باش).
«در جاهلیت و نیز در اسلام، کسی در نبرد از آنها پیشی نگرفت. آنها با ما پیوند خویشی و قرابت دارند که اگر صله رحم آنها را رعایت کنیم پاداش بریم و اگر نکنیم بهکیفر الهی دچار شویم».
(نهجالبلاغه، ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص537)
شروح
ستایش از بنیتمیم
«و هرگز، چه در جاهليت و چه در دوران اسلام، كسى نتوانسته در جنگ از آنان سبقت گيرد و اين شجاعت آنان، در خور ستايش است؛ چرا كه در دوران جاهليت و اسلام، شجاع و بىهماورد بودهاند.
وانگهى بنىتميم با ما خويشاوندى و نزديكى ويژهاى دارند، نه مانند قرابتى كه معمولاً در قبيلهها وجود دارد و مثلاً جدّ اعلاى آنها يكى است؛ زيرا ميان بنىتميم و بنىهاشم مصاهرت و نسبت سببى وجود داشت كه اين، مستلزم خويشاوندى بسيار نزديك است.
ما اگر درباره ايشان حق خويشاوندى را بهجاى آوريم پاداش داريم و اگر قطع رحم كنيم معصيت كردهايم».
(ترجمۀ توضيح نهجالبلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج3، ص543)
[حضرت در ادامه فرازهای قبل بهشرح حال بنیتمیم پرداخته و برايشان ويژگيهايى ذكر كرده است كه با اين خصوصيات لازم است رعايت حال و دلجويى آنان، مورد توجه قرار گيرد و اين ويژگيها از اين قرار است].
«2- خصوصيت ديگر بنىتميم اين بود كه آنها چون مردمى با شخصيت و بلند پرواز بودند هيچگونه آزارى را بر خود هموار نمىكردند؛ بلكه چه در دوران جاهليت و چه در زمان اسلام در مقابل كوچكترين آزارى بهجوش و خروش و فرياد، درمىآمدند و انتقام خود را مىگرفتند و در اين امر كسى بر آنان تقدم نداشت، برخلاف مردمى كه پست باشند و خود را حقير و بىمقدار شمارند كه چنانچه بر آنان ستمى رود معمولا اهميتى نمىدهند و اگر هم اول خشمگين و عصبانى شوند، اين حالت چندان دوام نمىيابد كه كينه انتقام جويانهاى را در دلشان ايجاد كند.
احتمال ديگر در عبارت فوق آن است كه كلمه مضاف حذف شده و تقدير آن چنين است: انهم لم يسبقوا بشفاء حقد من عدوهم؛ كسى برايشان بهانتقام گرفتن و تسکین یافتن خاطرشان از دشمنشان پيشى نگرفته كه از طرف ايشان انتقام بگيرد؛ چون ايشان خود داراى قوت و شجاعت مىباشند.
3- ويژگى سوم، بنىتميم با بنىهاشم رابطه خويشاوندى نزديكى دارند.
بعضى گفتهاند خويشاوندى آنها در پيوندشان به الياس بن مضر تحقق مىيابد؛ زيرا هاشم پسر عبد مناف و او پسر قصى بن كلاب پسر مرة بن كعب پسر لوىّ بن غالب فهر بن مالك بن نضر بن كنانة بن حزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر است و تميم پسر مراد و او پسر طابخة بن الياس بن مضر مىباشد و بهمنظور ترغيب و تشويق در ايجاد ارتباط و اتصال و مدارا كردن با آنها تذكر داده است كه پيوند با خويشان سبب پاداش در آخرت مىباشد.
(مأزورون) در اصل موزورون بوده و براى اينكه با مأجورون تناسب داشته باشد تبديل به همزه شده است و در حديث آمده است: لترجعنّ مأزورات غير مأجورات؛ آن زنان در حالى برمىگردند كه بار گناه بر دوش دارند و اجر و پاداشى ندارند». [1]
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، صص680 و681)
گويد: «خالد بن عبد الرحمان بن وليد بن مغيرة مخزومى وارد مسجد كوفه شد، بهگروهى رسيد كه ابو الصقعب تيمى هم كه از قبيله تيم الرباب بود، ميان ايشان نشسته بود و خالد بن عبد الرحمان او را نمىشناخت. ابو الصقعب از داناترين مردم بود و خالد، همينكه علم و گفتارش را شنيد، بر اوحسرت برد و گفت: از كدام قبيلهاى گفت: از تيم الرباب هستم. خالد بن عبد الله پنداشت فرصتى يافته است. گفت: بنابراين بهخدا سوگند، تو نه از تيره سعد كه از همه بيشترند هستى و نه از تيره حنظله كه گرامىترين افراد هستند و نه از تيره عمرو كه شديدترين مردمند. ابو الصقعب گفت: تو از كدام قبيلهاى گفت: از بنى مخزوم. گفت: به خدا سوگند نه از خاندان برگزيده هاشم هستى و نه از بنى اميه كه جوياى خلافت بودند و نه از خاندان عبدالدار كه پرده داران كعبه بودهاند؛ پس به چه چيز افتخار مىكنى گفت: ما ريحانه قبيله قريش هستيم. ابو الصقعب گفت: چه استناد زشتى كردى، آيا مىدانى چرا مخزوم را ريحانه قريش گفتهاند؟ براى اينكه زنان ايشان در نظر مردان گرم و دلپذير بودند و بدينگونه او را محكوم ساخت».
ابو العباس مبرّد در كتاب الكامل روايت كرده است كه: « معاوية بن ابى سفيان به احنف بن قيس و جارية بن قدامة و تنى چند از مردان سرشناس بنىسعد كه همراه آن دو بودند، سخنى درشت گفت تا آنان را خشمگين سازد آنان هم به او پاسخى زشت دادند.
همسر معاوية، فاخته دختر قرظة، در حجرهاى نزديك آنان بود و سخن ايشان را شنيد.
فاخته كه مادر عبدالله بن معاويه است همينكه آنان رفتند گفت: اى اميرالمومنين[علیهالسلام] از اين اشخاص سبكسر سخنى شنيدم كه تو بهروى خود نياوردى و نزديك بود من بيرون آيم و بر آنان حمله آورم. معاويه گفت: قبيله مضر بزرگتر و مشهورتر قبايل عرب است و تميم مشهورتر شاخه مضر است و سعد شهرهتر شاخه تميم است و اين گروه روى شناسترين افراد قبيله سعد هستند».[2]
(جلوه تاريخ در شرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج6، صص335 و 336)
واژه شناسی
واژه کاوی
«وغم» یعنی شخصی، دشمنی و کینه را بهدل بگیرد.[7]
«وَغْم» آن دشمنی و کینه است که در قلب ثابت باشد.[8]
«رجلٌ وَغْمٌ» بهمعنی شخصی است که کینهی پنهانی در دل دارد[9] و خواستار انتقام گرفتن برای آن است.[10]
یک مورد از ماده «وغم» در نهج البلاغه بهکار رفته است.[11]
«اجْر» در معروف بهثوابی میگویند که خدا بهبندگان صالح خود میبخشد. [18]
«مَاجورٌ عَلَیه» بهمعنای این است که خدا برای کاری که انجام دادی پاداشت را میدهد.[19]
صد و دَه بار از ماده «أجر» با همه صیغههایش در قرآن بهکار رفته است. [20]
تفاوت «اجر» و «ثواب»:
نتیجهای که بهواسطه انجام دادن اصول عبادات و عمل کردن بهدستورات شرع بهدست میآید «ثواب» نامیده میشود؛ اما «اجر» سود و پاداش بیشتری است که در مقابل آن اعمال بهانسان داده میشود؛ زیرا «ثواب» عوض از اصل است و «اجر» بدل از منفعت است و در پی اصل میآید؛[21] برای مثال «ثواب» مزدی است که بهازای عمل کارگر بهاو داده میشود؛ ولی «اجر» عطا کردن پاداش بیشتر است.
«اجر» در جایی اطلاق میشود که شخص قبل از انجام فعل مستحق پاداش شود؛ اما «ثواب» بعد از انجام عمل استعمال میگردد. همچنین «جزاء» غالباً در خصوص افعال نیکو کاربرد دارد.[22]
گاهی اوقات «اجر» و «ثواب» بهجای یکدیگر استفاده میشود.[23]
حملی که شخص انجام دهد؛ اگر لباسش را پهن کرد و بهره طولانی مدت خود را در آن قرار داد و آن را حمل کند به آن«وِزْر» میگویند[27] و سلاح را بهاین دلیل که انسان آن را حمل میکند بهاین اسم میخوانند.[28]
«وِزْر»: [کاره] بهمعنای باری است که بر کولهبار قرار میگیرد.[29]
و بهاین دلیل گناه را «وِزْر» مینامند[30] که بر پشت[31] انسان[32] گناهکار[33] قرار میگیرد و بر سنگهای سنگین کوه تشبیه شده است.[34]
«وِزْر» بهمعنای توشه سفر[35] و تباهی[36] است.
«وزر» بر دو نوع میباشد: 1.مادی.2.معنوی.
وزر معنوی، وزری است که در درون انسان ثابت و مستقر است و قابل انتقال از محلی بهمحل دیگر نیست و بهنفس انسان ملحق میشود و با آن یکی میشود؛ اما وزر مادی، وزری است که در درون انسان ثابت و مستقر نیست و قابل انتقال از محلی بهمحل دیگر است.[37]
بهنظر میآید منظور امام(علیهالسلام) در این کلام وزر معنوی است.
نکتهها و پیامها
1- انسان در انجام هر کاری، مهم برایش این باشد که ببیند خدا از او- در این امر- چه میخواهد حتی اگر بر خلاف خواهش نفسانیش باشد و به آن جامعهی عمل بپوشاند.
2- هر فردی باید در بیان ارزشهایش شجاعت داشته باشد.
3- صله رحم از معاملاتی معنوی است که در آن سود و منفعت وجود دارد.
4- صله رحم یا قطع رحم هرچند نسبتش دور باشد، انسان نسبت بهآن مأجور یا مأزور است.
5- نباید بدی دیدن از قوم و خویش، سبب قطع رحم و قطع رابطه از آنها شود.
6- شایسته است هر فردی روحیه نقد پذیری را در خود بپروراند.
7- از دیگاه روانشناسان، برای نقد از دیگری، ابتدا باید نکات مثبت طرف مقابلش را بیان کرد و بعد بهبیان مسأله نقد پرداخت.
8- با مهربانی کردن میتوان افراد را مورد پند و اندرز خود قرار داد.
9- پیدا کردن نقطهی مشترک بین فرد و طرف مقابلش، سبب میشود که بهتر بتوانند همدیگر را درک کنند و مساله بین خودشان را حل کنند.
-10- «مَأْجُورُونَ»: کسی که نیت انجام صله رحم را کرده باشد قبل از انجام فعل، مستحق ثواب است؛ شاید بهایندلیل که چون نیت انجام آن کار را کرده، انگار آن کار را انجام داده است.
ترجمهها
حضرت (عليهالسلام) در بصره بود:
«عبد اللّه در آن وقت عامل و كارگزار اميرالمؤمنين (علیهالسلام) در بصره و شهرستانهاى اهواز و فارس و
كرمان بود:
... و همانا من، به خدا سوگند ياد مىكنم، سوگندى راست كه هر آينه اگر آگاهى يابم كه تو در چيزى، چه
كوچك، چه بزرگ، در غنایم مسلمانان، خيانت ورزيدهاى، هر آينه چنان بر تو سخت مىگيرم كه تو را كم بهره
از مال دنيا، و با پشتى سنگين از گناه و كم مايه و پست در شأن و مقام، فرو گذارد و سلام به كسى كه شايستۀ
آن است.
[چون پدر زياد معلوم نبود به او زياد بن ابيه مىگفتند. در سالهاى بعد چون معاويه در نظر گرفت از وجود او
براى استحكام خلافتش بهره بگيرد، وى را به نسب خود ملحق ساخت و او را زياد بن ابى سفيان خواند كه اين
امر به استلحاق معروف است.
اهواز در آن وقت، به همه خوزستان اطلاق مىشد كه مركز آن، شوشتر بوده است، اهواز فعلى در آن زمان، سوق
الاهواز ناميده مىشد]».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص511)
از سوی امیرالمومنین (علیهالسلام) والی نواحی اهواز و فارس و کرمان و ... بود:
«و من به خدا سوگند می خورم سوگندی صادقانه، که اگربه من خبر رسد که در اموال عمومی مسلمان، کم یا
زیاد، دست خیانت دراز کردهای، بلایی بر سرت بیاورم که تو را تهیدست، و گرانبار از گناه، و بیآبرو سازد،
والسلام».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص377)
بصره و اهوازو فارس و کرمان بود:
«صاداقانه قسم می خورم که اگربه من خبر رسد که تو در اموال عمومی خیانت کرده ای، کم یا زیاد، چنان بر تو
سخت می گیرم که تهیدست شوی و در هزینه ی زندگی با حقارت و امانی. والسلام.
(این مبارزه با فساد مالی علی (علیهالسلام) با عوامل خود است که آنها را چنان از زندگی ساقط میکند که
تلخی فقررا بچشند، نه آن که فقط آن مقدار مالی را که اختلاس کرده اند، بازستاند،یعنی تو که دنبال لذت مال
بوده ای اینک تلخی فقر را بچش)».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص538)
اللَّه بن عبّاس بود، و عبد اللَّه آن هنگام از جانب امير المؤمنين (عليهالسلام) بر بصره و شهرهاى اهواز و فارس
و كرمان حكمفرما بود:
([حضرت (علیهالسلام) در این نامه]، او را از خيانت ببيت المال مسلمانان منع كرده، مىترساند و اينكه او را
زياد ابن ابيه يعنى زياد پسر پدرش ناميدهاند براى آن است كه پدرش معلوم نيست، او ادّعاء ميكرد كه ابوسفيان
پدرش بوده و ابوسفيان هم او را در مجلس عمر بن خطّاب پسر خود خواند، چنانکه در شرح نامه چهل و
چهارم بيان ميشود، مادرش سميّه كه مادر ابى بكره هم بود به زنا دادن شهرت داشت، گفتهاند: عایشه اوّل كسى
است كه او را ابن ابيه خواند)
«و من سوگند به خدا ياد ميكنم سوگند از روى راستى و درستى اگر به من برسد كه تو در بيت المال مسلمانان
بچيزى اندك يا بزرگ خيانت كرده و بر خلاف دستور صرف نمودهاى بر تو سخت خواهم گرفت چنان
سختگيرى كه ترا كم مايه و گران پشت و ذليل و خوار گرداند (تو را از مقام و منزلت بر كنار نموده آنچه از
بيت المال اندوختهاى مىستانم به طوري كه درويش گرديده و توانایى كشيدن بار مئونه و روزى عيال نداشته در
پيش مردم خوار و پست گردى) و درود بر آنكه شايسته درود است».
(ترجمه وشرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص846-871)
شروح
حضرت در بصره بود، و عبداللّه كارگزار اميرمؤمنان (عليهالسلام) در بصره و منطقه اهواز و فارس و كرمان بود:
ممكن است كسى بگويد: چگونه امام (عليهالسلام) شخصى زنازاده، چون زياد را ولايت بخشيد، حال آنكه چنين
كسى شايستگى امامت [جماعت] را ندارد، چه رسد به ولايت؟
چند پاسخ داده شده كه ما آن را در شرح عروه در باب مسأله تقليد ذكر كردهايم. شايد بهترين آن جوابها اين
باشد كه: احكام تدريجى نازل شد و برخى از آنها تنها پس از پيامبر (صلىاللهعليهوآله) و يا در زمان امامان
(عليهمالسلام) ديگر ظاهر گرديدند و برخى از آنها تاكنون نيز ظاهر نشدهاند و در زمان حضرت مهدى
(عليهالسلام) آشكار مىشوند و شايد عدم صلاحيت برخى از افراد از همين قبيل باشد كه با ظهور احكام در
زمان پيامبر (صلىاللهعليهوآله) منافاتى ندارد، زيرا ظهور برخى از آنها به معناى وديعه سپردن آنها به دست امام
بوده و تمام آنها براى مردم آشكار نشده است».
(ترجمۀ توضيح النهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص547)
جانب امير المؤمنين (علیهالسلام) حاكم شهرهاى بصره و اهواز و فارس و كرمان بود:
«زياد بىپدر، پسر سميه است كه مادر ابى بكره نيز مىباشد، و زنازاده ابو سفيان است، بعضى اوقات جزء اولاد
او خوانده مىشد بدون اين كه شرعا فرزندش باشد.
روايت شده است وقتى در باره پدر زياد از عايشه سؤال شد او نخستين كسى بود كه وى را پسر پدرش ناميد.
زياد، در اوايل امر، نويسنده مغيرة بن شعبه بود، و بعد نويسنده ابو موسى و سپس نويسنده ابن عامر و پس از
آن، منشى ابن عباس شده يك زمانى هم با امير المؤمنين (عليهالسلام) بود و حضرت (عليهالسلام) او را والى
فارس قرار داد و در اين حال معاويه نامهاى به او نوشت و تهديدش كرد، زياد هم در پاسخ به معاويه چنين
نوشت:
آيا مرا تهديد مىكنى و حال آن كه ميان من و تو، پسر ابو طالب قرار دارد به خدا سوگند اگر نزد من بيايى ضربت شمشير مرا سختترين چيز خواهى يافت، اما، پس از به شهادت رسيدن اميرالمؤمنين (عليهالسلام)،
معاويه او را برادر خود خواند، و، والى بصره و اطراف آن قرارش داد و پس از مغيرة بن شعبه كه از ولايت كوفه
برداشته شد، زياد را بر بصره و كوفه حاكم كرد، و او نخستين كسى بود كه حكومت اين دو استان نصيبش شد.
امير المؤمنين (علیهالسلام) با اين نامه، زياد را از خيانتى كه ممكن است نسبت به اموال مسلمانان انجام دهد بر
حذر داشته و او را از عقوبت و كيفر آن در صورتى كه چنين خيانتى واقع شود بيم مىدهد و از اين عقوبت به
طور كنايه تعبير به حمله كرده و شدت آن را چنين بيان داشته است كه اين عقوبت و مجازات سهام در پى
خواهد داشت كه در اثر آن تمام كمالات دنيا و آخرت او را نابود مىكند:
1- نخست اين كه ثروت اندوخته وى را مىگيرد و مبتلا به نقصان و كمبود مال مىشود.
2- كم آبرو مىشود، عبارت: ضئيل الامر، كنايه از همين معناست.
اين دو امر، مربوط به سلب كمال دنيوى است.
3- بارهاى گناه پشت وى را سنگين مىكند. اين مطلب مربوط به از بين رفتن سعادت اخروى او مىباشد. حال
اگر اشكال شود كه سنگينى پشت وى زير بار گناه، امرى است كه خود او انجام داده نه اين كه عقوبت و كيفر
امام (عليهالسلام)، آن را به وجود آورده باشد، پاسخ آن است كه مجموع اين سه امر، گرفتن مال و مقام همراه با
سنگينى بار گناه، يك حالت و موقعيت خطرناك براى او ايجاد مىكند كه خودش باعث آن بوده و امام
(عليهالسلام) او را از اين وضع بر حذر مىدارد، اگرچه بعضى اجزايش فعل خود او نباشد. مىتوان گفت:
سرانجام اين حالات براى او پديد مىآيد و لازم نيست كه هر حالتى از فعل خود صاحب حالت باشد، احتمال
ديگر اين كه سنگينى پشت كنايه از ناتوانى و عدم قدرت بر حركت براى تامين حوايج دنياييش باشد، يعنى تو
را در امور دنيايت ناتوان و عاجز مىكند. داناى حقيقى خداست».
(ترجمهی شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج4، صص686-688)
واژه شناسی
واژه کاوی
پنهانى[13] و تجاوز کردن است.[14]
از این ماده نوزده مورد در نهج البلاغه آمده است.[15]
تفاوت «خیانت» و «نفاق»:
«خیانت» و «نفاق» يكى است جز اينكه «خيانت» بيشتر در شكستن پيمان و امانت به كار مىرود؛ ولی واژه
«نفاق» در جایی کاربرد دارد که شخص با دین مخالفت داشته باشد سپس اين دو معنى در هم آمیخته شده
است.[16]
گفتهاند این معنا به این دلیل است که شريفترين چیزهای بی ثبات دنيوى مانند سايهاى است كه از بین
میرود.[17]
تفاوت «غنیمت» و «فیء»:
«غنیمت» اسمی است برای اموالی که با جنگ به دست مسلمین رسیده است و «فیء» اموالی که از راه جنگ و
غیر از جنگ گرفته شده است اگر علت جنگ با دشمن کفر آنها باشد.[18]
رحمی به آنها کند، با ایشان رفتار میکند و بر آنها سختگیر است .[19]
«شِّدَّه» در محكم بستن و نيز در باره بدن و قواى نفسانى و عذاب به كار مىرود.[20]
نکتهها و پیامها
1. حاکم مسلمین نه فقط در مقابل مخالفت با دین ایستادگی کند بلکه در مقابل هر نوع خیانتی وظیفه دارد سختگیر باشد.
2. خیانت در اموال عمومی مسلمانان به هر صورت که باشد ناپسند است؛ فرقی نمیکند این اموال از چه راهی به دست آمده باشد از جنگ یا غیر جنگ.
3. خط قرمز حاکم آن است که به هیچ وجه اجازه ندهد که کارگزاران و استانداردارانش به خود اجازه دهند به فساد اقتصادی روی آوردند.
4. اهمیت کلام بسیار زیاد است که در آن تهدید شدیدی آمده است.
5. مسئلهای که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میخواهند آن را به همه برسانند این مسئله (عدم فساد اقتصادی) در مورد اموال عمومی مسلمانان است.
6. نکاتی که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در این نامه قصد بیان اهمیتش را دارند:
· دست درازی و خیانت در اموال عمومی مسلمانان.
· زیان اقتصادی که در پی دارد.
· حق الناسی که در آن ضایع میشود.
· و اینکه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به سادگی از این مسئله عبور نکردند و تهدیدی خوفناک در برابر آن قرار دادند.
ترجمهها
«اين، چيزی است که بنده خدا، علی پسر ابوطالب (علیهالسلام) درباره مال خود به آن دستور داده است که اين امر، برای طلب راه خشنودی خداوند است، تا بهوسيله آن، وی را به بهشت وارد سازد و به خاطر آن، امنيت در آخرت را به او عطا فرمايد».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص379)
«این دستوری است که بندهی خدا علی بن ابیطالب امیرمؤمنان (علیهالسلام)، برای جلب خشنودی خدا درباره دارایی خود داده، تا خداوند او را بدان سبب به بهشت درآورد، و امن و آسایش به او ارزانی دارد».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص379)
(این نامه در حقیقت وقفنامهای است که درآن متولی وقف، امام حسن و سپس امام حسین (علیهماالسلام) هستند. نیز در مورد مصارف موقوفه و نحوه اداره نخلستانها، سخن میگوید و در پایان، در مورد کنیزان خویش توصیه میکند).
(وصیت امام (علیهالسلام) در مورد اموال و موقوفاتش)
«این دستوری است که بنده خدا علی بن ابیطالب، امیرمؤمنان (علیهالسلام)، در مورد اموال (و موقوفاتش) برای رضای خدا داده است تا خداوند به سبب آن او را به بهشت درآورد و آرامش سرای دیگر عطا کند».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص541)
«اين است آنچه بنده خدا على ابن ابىطالب (عليهالسلام) پيشواى مؤمنين درباره دارایى خود بهآن فرمان داده براى بهدست آوردن رضا و خوشنودى خدا كه بهسبب آن مرا بهبهشت داخل نمايد، و بر اثر آن آسودگى (آخرت) را به من عطا فرمايد».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، صص876و877)
شروح
(وصيت حضرت على عليهالسلام)
«اين وصيتى است كه بنده خدا على بن ابىطالب اميرمؤمنان (عليهالسلام) درباره اموال خود و به منظور دستيابى به پاداش الهى امر نموده تا خدا او را به اين جهت وارد بهشت كند و در آخرت از عذاب و آتش ايمنش گرداند».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص14)
«اين است آنچه بنده خدا على (علیهالسلام) براى جلب رضايت خداوند در مال خود وصيت كرد و به آن دستور داد، اميد است كه خداوند متعال بهآن سبب مرا در بهشت خود داخل و از آتش دوزخ دور كند.
نکته:
· در اين عبارات راه و رسم نوشتن وصيتنامه و كيفيت وقف، و ترتيب وقفنامه بهطور كامل بيان شده است».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج4، صص702و705)
واژه شناسی
واژه کاوی
«بَغْی» دو گونه است:
1. پسندیده؛ که شخص از عدل به احسان و از امور واجب به انجام نوافل و مستحبات تجاوز میکند.
2. ناپسند و ناروا؛ که شخص از حق به باطل و شک و شبهه میرود.[7]
«ابْتِغَاء» به معنی آرزو داشتن[8] و تلاش و كوشش برای رسیدن به آرزو است و اگر این آرزو نيك و شايسته باشد تلاش و كوشش برای رسیدن بهآن پسنديده و قابل ستايش است.[9]
نکتهها و پیامها
1. همه انسانها فارغ از هر رتبه و منصبی بنده خدا هستند (هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِين (علیهالسلام)).
2. هدف حضرت (علیهالسلام) در تمام امور تنها جلب رضایت و خشنودی خدا بود (ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ).
3. وارد شدن بهبهشت و آرامش در سرای آخرت تنها به وسیله جلب رضایت و خوشنودی خدا ممکن میشود (لِيُولِجَهُ بِهِ الْجَنَّةَ وَ يُعْطِيَهُ بِهِ الْأَمَنَة).
4. «وَقف» عقدی است که در آن مالی بخشیده میشود؛ تا مردم یا گروهی از آنان از منافعش استفاده کنند.
5. با گسترش فرهنگ وقف در جامعه، بستر مناسبی برای رشد ارزشهای معنوی و الهی ایجاد می شود.
6. اسلام بر سنت حسنه وقف به عنوان یکی اهرمهای مؤثر اعتقادی و فرهنگی برای جبران نیازهای مادی و معنوی جامعه تاکید کرده است.
7. از صدها سال پیش تاکنون واقفان خیراندیش با اختصاص بخشی از اموال خود برای خدمت مستمر به جامعه در قالب روش پسندیده «وقف» که بارزترین و روشنترین مصداق احسان، انفاق، صدقه جاریه، تعاون و باقیات الصالحات است، سرچشمة خدمات فراوان علمی، فرهنگی، هنری، رفاهی، بهداشتی در جامعه بودهاند که وجود صدها درمانگاه، بیمارستان، مدرسه، دارالایتام، کتابخانه و هزارها مسجد، قنات، پل، آب انبار و غیره بهترین گواه و شاهد آن است.
8. طبقاتی نبودن از بارزترین ویژگیهای اجتماعی نظام «وقف» است. بدین معنا که سنت «وقف» همواره و برای همه اقشار جامعه قابل دسترس است و در انحصار یک طبقه خاص نبوده و نیست.
9. سیستم «وقف» باعث ایجاد یک چارچوب بنیادین مسؤلیتهای متقابل و همبستگی اجتماعی میان ثروتمندان و نیازمندان میشود.
10. نظام «وقف» یکی از سازوکارهای تحقق عدالت اجتماعی و وسیلهای صلح آمیز برای توزیع مجدد درآمد بدون هرگونه اجبار است.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. هر شخص باید خود و فرزندانش را براساس این باور بپروراند که در تمام کارها، رضایت و خشنودی خدا را محور انتخابهای خود قرار دهند و هر رفتاری که خدا از آن راضی و خشنود میشود را انجام دهد.
2. شایسته است انسان بخشی از اموالش را در راه خدا انفاق کرده و برای سرای باقی توشهای ذخیره کند.
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص653)
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص469)
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص673)
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، صص1089و1090)
شروح
و ورع در گناهان و خويشتندارى سپرى است ايمنكننده از ناگوارىهاى دنيا و آخرت. رضامندى بهترين همنشين است؛ زيرا هركه به تقدير الهى راضى باشد هماره خرسند است».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص344)
و پارسائى دارائى است (زيرا پارسا مانند مال دار كه بكسى نيازمند نيست بدنيا و كالاى آن نيازمند نمىباشد)
و دورى از گناهان سپر است (از عذاب الهىّ، همانطور كه سپر شخص را از شمشير محافظت مىنمايد پرهيزكارى او را از سختيهاى دنيا و آخرت رهائى مىدهد).
ناتوانى بلا است. كلمه العجز لفظ مهملى است كه احتمال دارد منظور ناتوانى جسمى باشد يعنى ناتوانى بر دخل و تصرّفات بدنى از كارهايى كه بايد توان انجام آنها را داشته باشد، و ممكن است مقصود ناتوانى روحى، يعنى ناتوانى در برابر هواى نفس و جلوگيرى از آن باشد. نوع اوّل، بلاى جسمانى و كمبود در آن است، و دوّمى، بلا و نقصى در عقل و هوش است.
بردبارى دلاورى است، بردبارى فضيلتى از شاخههاى پاكدامنى و تعريف آن چنين است ايستادگى در برابر هواى نفس تا انسان را به سمت لذّتهاى ناروا سوق ندهد. يعنى مبارزه با نفس امّاره كه لازمهاش داشتن فضيلت شجاعت است، از اين رو حمل كلمه: الشّجاعه بر كلمه الصبر حمل لازم بر ملزوم به شمار مىآيد.
پارسايى سرمايه و دارايى است، پارسايى فضيلتى وابسته به پاكدامنى است. در تعريف آن گفتهاند: خوددارى نفس از متاع و خوشيهاى دنياست و چون مالدارى در عرف مردم عبارت است از بىنيازى و فزونى ثروت، به خاطر شباهت پارسايى به بىنيازى حاصل از ثروت، كلمه ثروت را استعاره براى پارسايى آورده است از آن رو كه هر دو باعث بىنيازى مىباشند.
پرهيزگارى سپر است، حقيقت پرهيزگارى عبارت است از پايبندى به كارهاى خوب و از اين رو لفظ الجنّة را استعاره آورده است كه پارسايى نيز همانند سپر انسان را از عذاب خدا در آخرت و از بزرگترين گرفتاريها در دنيا نگه مىدارد، چنان كه با سپر و ديگر سلاحها نگهدارى مىشود.
خوشنودى به قضاى الهى همدمى نيكوست. قبلا روشن شد كه خوشنودى به قضاى الهى، و آنچه مقدّر باشد، خود درى بزرگ از درهاى بهشت، و از جمله نتايج صفات پسنديده است. بديهى است كه چنين چيزى در دنيا و آخرت همدمى نيكوست».
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص404و405و407)
و اينكه فرموده است «پارسايى توانگرى است» سخنى بر حق است، زيرا مال و ثروت چيزى است كه آدمى را از مردم بى نياز گرداند و هيچ چيز چون زهد آدمى را از دنياى ديگران بى نياز نمىكند و در حقيقت زهد بزرگترين توانگرى است.
سقراط در آفتاب نشسته و پشت به خاكهاى چاهى كه در آن مىآرميد، داده بود. پادشاهى كنار او ايستاد و گفت: نياز خود را بخواه. گفت: نياز من اين است كه از كنار من دور شوى كه سايهات مانع استفاده من از آفتاب شده است. و گفته شده است زهد در دنيا عبارت از زهد در رياست و در دوست داشتن ستايش است نه در خوراك و آشاميدنى، و در نظر عارفان زهد، ترك هر چيزى است كه تو را از خداوند باز دارد. در مورد رضا خبرى مرفوع از پيامبر (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) آورده است كه فرموده است: خداوند متعال مىفرمايد «هر كس به قضاى من راضى نيست، پروردگار ديگرى جز من براى خود برگزيند»).
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص230)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص654)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص470)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص675)
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1092)
شروح
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص347)
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص415)
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص234)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص655)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص471)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص676)
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1094)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، سید محمد شیرازی، ج4، صص348و349)
در اين عبارت اشارتى است بر ضرورت استناد كارها به خدا و تكيه نداشتن بر تدبير و دورانديشى، و بريدن از ما سوا و توجه تنها به او.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص418و419)
مىكنيم.
هنگامى كه مروان با محمد بن عبد الله بن على (سالار بنى عباس) روياروى شد چنان به پيروزى خويش مطمئن بود كه سفرههايى گسترد و سكهها را بر آنها ريخت و گفت هر كس براى من يك سر دشمن بياورد، صد درهم جايزهاش خواهد بود، ولى پاسداران و نگهبانان از حمايت او ناتوان شدند و گروهى از سپاهيان سرگرم غارت آن پولها شدند و بقيه لشكر هم براى تاراج آن سفرهها هجوم آوردند، در نتيجه عبد الله بن على با همه لشكرهاى خود آنان را فرو گرفت و بيش از حد شمار از ايشان كشت و كسانى هم كه باقى ماندند، گريختند.
ابراهيم بن عبد الله بن حسن بن حسن در منطقه با خمرى، لشكر ابو جعفر منصور را شكست داد و به ياران خود دستور تعقيب ايشان را صادر كرد. سيلاب گستردهاى ميان آنان و لشكر منصور قرار داشت كه ابراهيم و يارانش خوش نداشتند از آن عبور كنند، ابراهيم به پرچمدار خود دستور داد پرچم را به سوى باريكهاى از خشكى ببرد تا از آنجا بگذرند و او چنان كرد و پرچم را به سوى آن خشكى برد. لشكر ابو جعفر منصور كه چنان ديدند، پنداشتند كه ايشان روى به گريز نهادهاند، بر آنان حمله آوردند و كشتارى بزرگ انجام دادند و در همين حال تير ناشناختهاى به ابراهيم اصابت كرد و او را كشت. قريش هم در جنگ بدر براى حمايت از كاروان خود سوار بر مركوبهاى رام و سركش شدند و شتاب كردند كه به پندار خويش پيامبر (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) را از تصرف كاروان باز دارند، و حال آنكه با اين تدبير همگى نابود شدند.
در جنگ احد، انصار مىپنداشتند براى پيروزى و فتح بايد پيامبر(صلی الله علیه و آله) را براى جنگ از مدينه بيرون ببرند و همين كار موجب پيروز شدن قريش بر ايشان شد و حال آنكه اگر در مدينه باقى مىماندند، قريش بر ايشان پيروز نمىشد.
ابو مسلم خراسانى با تدبير بسيار دولت هاشمى (بنى عباس) را بر پا ساخت و با اين تدبير زمينه مرگ خود را فراهم ساخت. در مغرب هم در مورد ابو عبد الله محتسب و عبد الله مهدى همين كار صورت گرفت.
ابو القاسم بن مسلمه كه معروف به رئيس الروساء است براى بيرون راندن بسا سيرى از عراق چارهانديشى كرد ولى نابودى خود او به دست بساسيرى صورت گرفت، همچنان كه چاره انديشى او در مورد نابودى دولت بويهى از سلجوقيان با اين پندار كه شر را از ميان بردارد، نتيجه معكوس بار آورد و گرفتار شر بزرگترى شد، و نظاير اينامور برون از حد شمار است.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص239_241)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص656)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص471)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص677)
«ترس همراه زيان و شرمندگى پيوسته نوميدى است». (رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله) فرموده: الحياء حياءان حياء عقل و حياء حمق، فحياء العقل هو العلم و حياء الحمق هو الجهل مجلسىّ «رحمه اللّه» در مجلّد پانزدهم كتاب بحار الأنوار پس از نقل اين روايت از كتاب كافى مىنويسد: فرمايش پيغمبر (صلّى اللّه عليه و آله) دلالت ميكند بر اينكه حياء بر دو قسم است يكى ممدوح و آن حيائى است كه ناشى از عقل و خردمندى است باينكه شخص از چيزى شرمنده باشد كه عقل صحيح يا شرع به زشتى آن حكم كند مانند شرمندگى از گناهان و ناشايستهها، و ديگرى مذموم و آن حيائى است كه ناشى از حمق و بىخردى است باينكه شخص شرمنده شود از كارى كه عوامّ مردم آنرا زشت پندارند و در واقع زشت نيست و عقل صحيح و شرع بآن حكم مىنمايد مانند شرمندگى از پرسش مسائل علميّه يا بجا آوردن عبادات شرعيّه.
«و فرصت (وقت مناسب) مانند ابر گذرنده مىگذرد، پس فرصتهاى نيكو را از دست ندهید».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6،ص1096)
شروح
و فرصت [و همداستانی عوامل کامروایی انسان] چون ابر، شتابان مىگذرد؛ زيرا هميشه وسايل ترقى و پيشرفت فراهم نيست، پس دريابيد فرصتهاى نيكو را تا به سعادت و موفقيت برسيد».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، سید محمد شیرازی، ج4، ص350)
مقصود امام (علیه السلام) از هيبت، ترس از طرف مقابل است. بديهى است كه ترس مانع برآورده شدن حاجت و رسيدن به هدف است، چون با روى باز سخن گفته نمىشود، و معناى نزديكى ترس با زيان هم همين است و هم چنين، شرم با نااميدى به دليل همراهى شرم با فروگذاردن خواسته و ابراز نكردن آن، اين سخن براى برحذر داشتن از ترس و شرم كه هر دو نكوهيدهاند، مىباشد.
آن گاه به غنيمت شمردن فرصتهاى خوب فرمان داده، يعنى در موقع به دست آمدن فرصت، هر چه زودتر كار را بايد انجام داد. و به وسيله قياسمضمرى ما را بدين كار واداشته است كه صغراى آن عبارت «فرصت، همانند ابر گذرا مىگذرد» است يعنى: براستى فرصت زودگذر است، و كبراى مقدّر آن نيز چنين است: و هر كارى كه آن طور باشد، بايد به سوى آن شتافت و زمان امكان آن را غنيمت شمرد».
(ترجمهشرحنهجالبلاغه،ابنميثم، ج5، صص 422و 423)
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص244)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص657)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص472)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص678)
«نيكوترين پارسائى پنهان داشتن آنست». (زيرا زهد آشكار از رياء و خودنمايى جدا نيست، ابن ميثم «عليه الرّحمة» در اينجا از پيغمبر (اكرم صلّى اللّه عليه و آله) نقل نموده: إنّ اللّه لا ينظر إلى صوركم و لا إلى أعمالكم و لكن ينظر إلى قلوبكم يعنى خداوند بصورتها و كردارهاى شما نگاه نمىكند بلكه به دلهاى شما مىنگرد).
(ترجمه وشرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج6، ص1098)
شروح
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص352و353)
(ترجمهشرحنهجالبلاغه ابنميثم، ج5، صص412و411و413)
(جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج7، ص248)
ترجمهها
تسليم در برابر امور هلاک کننده (خود را در موج حوادث افکندن)
پس هر که جدال و ستيز را عادت و خوى خود قرار دهد، شب تاريک او به سپيده دم نمیرسد (همواره در تاريکى جهل باقى مىماند) و آن کس که از آنچه در برابر رويش قرار دارد، بترسد، به پشت سر خود باز مىگردد (نه در دنيا نه در آخرت به جلو نمىرود و به جايى نمىرسد) و هر کس که در شک خود دو دل باشد (يعنى همواره از شکى به سوى شک ديگرى برود) و نتواند به کارى مصمم شود، گوشه هاى سم پاى شياطين وسوسه کننده، او را پايمال مىسازد و از ميان مىبرد (از سعادت در دنيا و آخرت محروم مىگردد) و آنکه در برابر امور هلاک کننده دنيا و آخرت تسليم شود، هم در دنيا و هم در آخرت هلاک مىگردد».
شريف رضى گويد: بعد از اين سخنان، سخنان ديگرى هم بود که از بيم اينکه مبادا به طول انجامد و ما را از مقصود اصلى از اين کتاب خارج سازد از ذکر آن، صرف نظر کرديم.
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص659و660)
مؤلف: این سخن دنباله دارد و ما از بیم دراز شدن سخن و بیرون شدن از مقصود این باب (که آوردن حکمت های کوتاه است)، از ذکر آن خودداری کردیم.
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص474)
پس آنکس که جدال بیحاصل کند و نزاع پیشه سازد، شب تارِ شُبهاتش به صبح نرسد و در تاریکی بماند. و آن که از حقایق پیش روی خود بترسد و تصمیم نگیرد، به قهقرا باز گردد و عقب بماند.
و آن که در تردید و دو دلی باشد (و در قبول حق وسواسی کند) زیر سم شیاطین لگدمال شود؛ و آنکس که تسلیم عوامل هلاکت خود گردد و به ضایع شدن دنیا و آخرتش گردن نهد (و بر ضدّ شکّ و شبهه برنخیزد)، در دو جهان هلاک گردد».
شریف رضی: سخن امام (علیه السلام) طولانی است، و از آوردن دنبالۀ سخن به خاطر طولانی شدن و خروج از هدفم در تدوین این کتاب خودداری کردم.
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص681)
«و شكّ (دو دلى) بر چهار گونه است: گفت و شنود (به باطل و نادرستى) ترسيدن (از اقدام بحقّ) سرگردانى، تن دادن (به گمراهى و كوشش ننمودن در راه رستگارى)
پس كسيكه جدال و گفت و شنود را عادت و شيوه خويش گردانيد شب او بامداد نگشته (از تاريكى شكّ و دو دلى به روشنائى يقين و باور نرسيده) و كسيرا كه آنچه پيش دارد (جهاد و كوشش در راه حقّ) بترساند بعقب بر مىگردد (در كارهاى خود بجائى نرسد) و كسيكه در دو دلى حيران و سرگردان باشد (و خود را به جايگاه امن و آسوده يقين و باور نرساند) سمهاى شياطين او را پايمال نمايد (شياطين بر او دست يافته هلاكش سازند) و كسيكه به تباه كردن دنيا و آخرت تن دهد در دنيا و آخرت تباه گردد».
(سيّد رضىّ «رحمه اللّه» فرمايد:) و پس از اين بيان سخنى است كه ما آنرا بيان نكرديم براى ترس از دراز شدن سخن و دست كشيدن از قصدى (اختصارى) كه در اين كتاب در نظر گرفته شده است.
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1102)
شروح
پس كسى كه اهل جدل باشد، شب او به صبح نمىرسد؛ يعنى همواره در تيرگى و تاريكى شبگونه ترديد، سرگردان مىماند و به صبح يقين دست نمىيابد.
و هركه از پذيرش حق هراسان باشد، به جاهليّت و به عقب برگشته و سير قهقرايى دارد. و هركه در شك و ترديد بماند، لگدكوب گامهاى شياطين مىشود و آنگونه كه مىخواهند او را پلاس و زيرانداز پاى خود مىكنند، بر آن گام مىنهند و از دين بهرهاى نخواهد داشت.
و كسى كه دنبال هر مكتب و فرهنگى باشد و ناآگاهانه به هر سمت و سويى برود، در دنيا و آخرت هلاك مىشود و نه دنياى آرامى خواهد داشت و نه آخرتى سعادتمند».
سيد رضى رحمهالله مىفرمايد: در ادامه اين كلام، سخنى از آن حضرت وجود داشت كه براى پرهيز از اطاله كلام و خروج از مقصود، يعنى كوتاه بودن سخنان اين باب، آن را نياورديم.
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص357و358)
امّا شك عبارت از دو دلى در باور داشتن يكى از دو طرفى است كه نقيض يكديگر و مقابل همند، و اين صفت چنان كه قبلا گفته شد در برابر يقين است.
امام (علیه السلام) براى اين صفت چهار شاخه نام برده است:
1- گفتگوى ناروا، بديهى است كه اساس سخن ناروا، شك و دو دلى است: و امام (علیه السلام) هر كه را كه اين صفت را ملكه و عادت خود قرار دهد با اين بيان برحذر داشته است كه شبش را به روز نرساند، كنايه از روشن نشدن حق از تاريكى شب تيره شك و نادانى است.
2-ترس و دلهره، زيرا شك در امور باعث ناآگاهى از مصلحت و فساد آنها مىگردد، و اين خود باعث دلهره و ترس از اقدام به آن امور مىشود. و نتيجهاش سرافكندگى و عقبگرد است.
3-دو دلى در همان شك و ترديد، يعنى تحوّل از حالتى به حالتى و از شكّ به حالت شك ديگر، بدون اطمينان به چيزى، و اين خود نوعى از ابتلاى به شك و دو دلى در كارهاست. امام (علیه السلام) با بيان پيامد اين صفت كه به صورت كنايه فرموده زير سمّهاى شياطين قرار مىگيرد، از آن برحذر داشته است، زيرا چنين كسى در زمين قلبش تخم وهم و خيال پاشيده و قدرت عقل را كه مىتواند تصميم گيرى كند از خود سلب كرده است.
4-تسليم شدن و بىتفاوت بودن در برابر نابودى دنيا و آخرت، كه از پيامدهاى شك است، زيرا شخص دو دل در كارهاى دنيا و آخرت خود مبتلا به دو دلى است و هيچ كارى را انجام نمىدهد و به فكر وسايل كار نيست به همين جهت در برابر پيشامدها تسليم و بىتفاوت است و اين كه به دليل بىتفاوتى در دنيا و آخرت نتيجه چنين حالتى هلاكت و نابودى است روشن و واضح است.
توفيق از آن خداست.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص 431و439)
ترجمهها
زنهار از دوستى با بخيل که او در آن هنگام که بيشتر از هر زمان ديگرى به او احتياج دارى، از تو دورى مىکند.
زنهار از دوستى با فاسق و گناهکار که تو را به اندک چيزى مىفروشد (زيرا چنين کسى از وفادارى در دوستى، بويى نبرده است) زنهار از دوستى با دروغگو که او همچون سراب است (که تشنگان گمان مىبرند آب است اما جز زمينى شوره زار چيز ديگرى نيست) و با دروغهاى خود دور را به نظر تو، نزديک نشان مىدهد، و نزديک را دور جلوه مىدهد[1]».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص660)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص475)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص683)
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1105)
شروح
پسرم، از همنشينى و دوستى با احمق بپرهيز، زيرا احمق همواره مىخواهد به تو سودى برساند، ولى به علت حماقتش كارى مىكند كه به زيان تو تمام شود.
از همنشينى با بخيل بپرهيز، زيرا در حال نيازمندى شديد تو به چيزى، آن را از تو دريغ مىكند تا مبادا آن را از او بخواهى.
از دوستى با فاجر و فاسق بپرهيز كه تمام همّت او رسيدن به شهوات خويش است و تو را به بهايى اندك مىفروشد. و اگر امر بين تو و بين شهوت و خواسته نفسانى او دائر شد تو را در راه ارضاى شهوتش مىفروشد و لذا دوستى با چنين فردى غبن و خسارت است.
از دوستى با دروغگو بپرهيز، زيرا به سراب مىماند كه دور را برايت نزديك و نزديك را دور مىكند. يعنى وقتى انسان در صحراى خشك به سراب (كه از دور آب ديده مىشود) مىرسد آن را چيزى نمىبيند. دروغگو نيز دور را نزديك و نزديك را دور نشان مىدهد و باعث ترتّب آثار دور بر نزديك و نزديك بر دور و باعث خلل و فساد خواهد شد».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص361و362)
امّا چهار مورد دوّم:
1- زنهار از دوستى نادان، امام (علیه السلام) از اين عمل برحذر داشته است به دليل پىآمدى كه نادانى دوست نادان دارد، يعنى نهادن زيان به جاى سود (آنجا كه به قصد سود رساندن است) چون بين سود و زيان فرقى نمىگذارد.
2- زنهار از دوستى با بخيل. امام (علیه السلام) از آن رو كه بخل شخص بخيل باعث خوددارى او از برآوردن نياز دوستش مىگردد، از اين عمل برحذر داشته است. كلمه: احوج حال است براى ضمير در عنك.
3- زنهار از دوستى بدكار، بدكارى صفت ناپسند رها كردن فضيلت عفّت و پاكدامنى است. امام (علیه السلام) به دليل پيامد آن كه بىوفايى و فروختن دوست به اندك چيزى است، از دوستى بدكار برحذر داشته است.
4- زنهار از دوستى با كذّاب. امام (علیه السلام) با تشبيه آن به سراب از چنين دوستى برحذر داشته است و با اين عبارت: يقرّب...، به وجه شبه اشاره فرموده است.
توضيح مطلب از اين قرار است كه شخصى كه پر دروغگو است، حقيقت آنچه را كه به زبان مىآورد پوشيده مىدارد و در نتيجه كارهاى مشكل و دور را آسان جلوه مىدهد و دسترسى بدانها را ساده مىنمايد، و كارهاى آسان نزديك را دور ساخته و مطابق هدفهايى كه دارد با سخن دروغش آنها را دور جلوه مىدهد، با اين كه در واقع آن طور نيست، مانند سرابى كه آب به نظر مىرسد در صورتى كه آب نيست.
تمام چهار مورد زنهار كه با عبارت: فانّه همراهند، مقدمات صغرا براى قياسات مضمرى هستند كه كبراى مقدّر آنها چنين است: و هر آن كس كه اين طور باشد از دوستى و همصحبتى با او بايد حذر كرد. توفيق از جانب خداست.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص443و544)
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص258و259)
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص664)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص477)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص686)
«فيروزى يافتن بحزم و خوددارى است، و حزم بكار انداختن انديشه است، و انديشه به نگهدارى اسرار و نهانيها است (پس هر كه سرّ و نهان خويش فاش كند رأى و انديشه را محافظت نكرده از حزم و دور انديشى خارج گشته و در نتيجه به مقصودش نمىرسد)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6،ص1111)
شروح
و انديشه با رازدارى صورت مىگيرد، چون وقتى انسان مىتواند در اوج باشد كه اسرار خود را حفظ كند، و از آنها نتيجه بگيرد، ولى وقتى كه راز خود را آشكار كرد، موانعى سد راه تحقق آراى او خواهد شد».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص366و367)
دورانديشى آن است كه انسان در رويدادها تا جايى كه ممكن است، پيش از هر عمل، كارى را كه به سلامت نزديكتر و از فريب خوردن به دور است، انجام دهد.
اجالة الرأى، يعنى به كار انداختن فكر، و نگهدارى رازها كه همان پوشيده داشتن سرّ و رازدارى است.
امام (عليه السلام) به نزديكترين وسيله پيروزى يعنى دورانديشى، و به دورترين آن، يعنى رازدارى اشاره فرموده است، و همچنين به حدّ وسط آن كه به كار انداختن فكر و انديشه است. امّا اين كه رازدارى وسيله انديشه درست است از آن روست كه فاش كردن راز در تصميمات جنگى و امثال آن باعث اطلاع دشمن از آن و اقدام متقابل و موجب بهم ريختن آنها مىگردد. كه اين خود ناشى از فكر غلط است. و امّا اين كه به كار انداختن فكر در انتخاب مورد مصلحت، باعث دورانديشى است، از آن جهت است كه اگر فكر به كار نيفتد ممكن است كارى كه پيش از رخدادها انجام مىگيرد با آنها هماهنگى نداشته باشد و در نتيجه دورانديشى به عمل نيامده است. و امّا اين كه دورانديشى باعث پيروزى است امر واضحى است.»
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص453و454)
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص267)
1. الظَّفَرُ بِالْحَزْم؛ پیروزی در دوراندیشی است.
2. الْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْي؛ دوراندیشی در به کارگیری فکر و اندیشه است.
3. الرَّأْيُ بِتَحْصِينِ الْأَسْرَار؛ فکر و اندیشه در نگه داشتن اسرار است.
در این حکمت اولین رمز موفقیت و نزدیکترین وسیله به پیروزی، دوراندیشی و آیندهنگری بیان شده؛ یعنی در مسیر موفقیت، توجه به عواقب کار، اصلی است که نمیتوان آن را نادیده گرفت؛ چراکه اگر انسان سطحینگر باشد، در مقابله با حوادثی که از قبل پیشبینی نشده وآمادگی آن را نداشته، از پا در میآید و شکست میخورد.
در مرحله دوم فرمودند:« الْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْي» فردی که میخواهد موفق شود باید با دقت جوانب مختلف و حالات ممکنِ مسئله را بررسی کرده و بدون چشم پوشی از هیچ موضوعی تصمیم بگیرد؛ مانند مرد جنگی که در میدان نبرد با اسب جولان میدهد تا از نقاط ضعف و قوتِ میدان آگاه شود.
دورترین وسیله برای دستیابی به موفقیت در این حکمت، حفظ اسرار است که سبب نگهداری از فکر و اندیشه میشود؛ مثلا اگر اسرار جنگی فاش شود، دشمن از آنان آگاه میشود و در نتیجه فکر و اندیشه از بین میرود.
اگر انسان بخواهد در هر مسیری به موفقیت برسد باید از اسرارش محافطت کند؛ چرا که عدم نگهداری و حفظ اسرار، از ضعف انسان سرچشمه میگیرد. همچنین در احادیث مختلفی بیان شده اگر شخصی میخواهد به هدفش برسد تا زمانی که به نتیجه نرسیده، آن را فاش نکند؛ همانطور که امام جواد عليه السلام فرمودهاند: «إظهارُ الشَّيءِ قبلَ أن يَستَحكِمَ مَفسَدَةٌ لَهُ؛ اظهار کردن چيزي قبل از آنكه محكم و قطعي گردد و به نتیجه برسد، باعث تباهي آن است.»[1]
ترجمهها
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص665)
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص478)
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص688)
«زبان (مانند حيوان) درندهاى است كه اگر بخود واگزار شود (بىانديشه و راهنمائى عقل هر چه بخواهد بگويد گوينده را) مىگزد (سبب تباهى او ميشود)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1114)
شروح
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص370)
كلمه سبع را از آن رو براى زبان استعاره آورده است كه اگر آن را از كنترل عقل آزاد كنند، سخنى خواهد گفت كه مانند درندهاى يله و رها، باعث نابودى صاحبش مىگردد.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص460)
گفته شده است: اگر در سخن گفتن رسيدن و درك كردن است، در سكوت عافيت نهفته است.
حكيمان گفتهاند: سخن گفتن شريفترين چيزى است كه انسان به آن ويژه شده است زيرا بزرگترين مشخصه آدمى از ديگر جانوران است و بدين جهت خداوند سبحانفرموده است «آدمى را آفريد گفتار روشن را به او آموخت»، بدون آنكه ميان اين دو جمله واو عطف بياورد، و اين بدان سبب است كه جمله دوّم تفسير جمله نخست است و عطف بر آن نيست، يعنى اگر گفتار از آدمى گرفته شود انسانيت او مرتفع مىشود و به همين سبب است كه گفته شده است: اگر زبان نباشد، آدمى فقط جاندار مهمل و صورتى بيش نيست. شاعر هم گفته است: (نيمى از جوانمرد زبان و نيمى ديگر دل اوست و گرنه چيزى جز صورتى مركب از گوشت و خون باقى نمىماند).
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص277و278)
سکوت برتر است یا سخن؟
این مسئله که سخن برتر است یا سکوت از دیرباز مورد گفتوگو بوده است و هر گروه دلایلی بیان کردند. اما با جمع بندی آیا ت و روایات میتوان به این نتیجه رسید که یکی از عوامل برتری انسان در برابر حیوانات، نطق و تکلم است؛ همانگونه که خدای متعال میفرماید: «خَلَقَ الْإِنْسَانَ* عَلَّمَهُ الْبَيَانَ؛ انسان را آفرید* به او بیان آموخت.»[3] به گفته مفسران، از آنجا که میان دو این عبارت واو عطف قرار نگرفته، جمله دوم تفسیر جمله اول است؛ یعنی انسان همچون حیوان، فاقد قدرت بیان بود و با نطق و تکلم است که میزان تعقل، تفکر و اندیشه هر شخص آشکار میشود.
بنابراین در صورتی که سخن، از روی تعقل و اندیشه و خالی از آفت باشد، سخن گفتن از سکوت برتر است؛ خدای متعال پیامبران را برای هدایت و تبلیغ با سخن گفتن به سوی مردم ارسال کرد، نه برا سکوت؛ سخن گفتن عامل انتقال اندیشه و علم و مایه پیشرفت است. بنابراین سخن، از روی علم، آگاهی و اندیشه از سکوت برتر است.
سکوت در برخی روایات مورد ستایش و در روایاتی دیگر مورد نکوهش قرار گرفته است. شاید ستایشِ سکوت در برخی روایات به این دلیل است که در سکوت عافیت است و در مقابل، رها کردن زبان به حال خود، ممکن است اثرات جبرانناپذیری در پی داشته باشد؛ چراکه احتمال غیبت، تهمت، دو به هم زنی، توهین و... در انسان وجود دارد و ممکن است با همین بیپروایی در سخن گفتن جنایات بزرگی رخ دهد. اگر از زبان محافظت نشود و از کنترل عقل خارج شود، چه بسا مانند حیوانی درنده، به خود شخص یا به دیگران آسیب رساند.
ممکن است دلیل نکوهش سکوت در روایاتی دیگر، از این جهت باشد که انسان در بعضی مواقع بنابر مصلحت نباید سکوت کند، بلکه لازم است سکوت خود را بشکند و سخن بگوید، از حق دفاع کند، تبلیغِ دین کند و... . در چنین مواقعی سکوت نکوهیده است.
بنابراین با اینکه زبان برای انسان میتواند سبب دریافت پاداش شود، میتواند سبب مجازات انسان نیز باشد. همانگونه امام باقر (عليه السلام) میفرمایند: «ابوذر مىگفت: اى جوياى دانش و معرفت! راستى كه اين زبان، كليد خوبى و كليد بدى است. پس همچنان كه بر زر و سيم خود مُهر مىزنى، بر زبان خويش مُهر بزن.»[4]
چـو حـيـوان درّنده باشد زبان نباشد كسى ايمن از شرّ آن
به زنجير خاموشى آن را ببند رهـايـش مكن تا رساند گزند[5]
ترجمهها
شريف رضى گويد: اين کلمهاى است که نمىتوان براى آن قيمتى يافت و هيچ کلام حکمت آميزى، با آن سنجيده نمىشود و هيچ کلمهاى با آن قرين نمىگردد».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص668)
مؤلف: این سخنی است که نتوان بهایی بر آن گذاشت و حکمتی را همسنگ آن دانست و سخنی را همپای آن شناخت».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص482)
شریف رضی: این سخنی است که قیمتی ندارد و حکمتی با آن قیاس نشود و کلامی با آن هم وزن نباشد».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص693)
«ارزش هر مرد (مقام او نزد مردم باندازه) چيزى (هنرى) است كه آنرا نيكو ميداند و بكار مىبرد، سيّد رضىّ «عليه الرّحمة» فرمايد: براى اين سخن نمىتوان بهايى تعيين كرد، و حكمت و اندرزى را با آن سنجيد، و سخنى را با آن برابر نمود».
(ترجم وشرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1122)
شروح
سيد رضى (رحمهالله) مىفرمايد: اين جمله امام (عليهالسلام) از شمار كلماتى است كه هيچ قيمت و بهايى براى آن و هيچ حكمتى را هموزن آن و هيچ جملهاى را مقارن آن نمىتوان يافت».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص379)
هدف از اين سخن، تشويق در حد اعلاى آن به كسب كمالات نفسانى و فراگيرى صنعتها و نظاير آنهاست.
ارزش شخص، مقام وى در نظر ارباب خرد، و جايگاه او در دل آنان و شايسته بودن به تعظيم و بزرگداشت و يا تحقير و ناقص شمردن اوست. بديهى است كه تمام اينها در گرو چيزى است كه خوب مىشمارد و كمالات نامبردهاى است كه به دست آورده بنا بر اين پرارزشترين و والاترين افراد در نزد مردم با كمالترين آنان، و فرومايهترين آنها كسانى هستند كه پستترين حرفه و شغل را دارند، و تمام اينها بر حسب ارزشى است كه عقل مردم براى كمالات و لوازم كمالات قائلند».
(ترجمه شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص477)
سخنان بسنده در فضيلت علم در گذشته بيان داشتهايم و اينك نكتههاى ديگرى مىآوريم.
گفته مىشود: از جمله سخنان اردشير بابكان در رساله او كه براى شاهزادگان نوشته، اين است كه براى شما بهترين دليل در مورد فضيلت علم اين است كه با همه زبانها آن را ستودهاند و كسانى كه علم ندارند مدعى عالم بودن مىشوند و خود را با آن مىآرايند و بهترين دليل براى عيب جهل كه شما را بسنده است، اين كه همه كس آن را از خود دفع مىكند و اگر او را جاهل بنامند، خشمگين مىشود. به انوشروان گفته شد: شما را چه مىشود كه هر چه از علم چيزى مىآموزيد باز هم بر آموزش آن كوشاتر مىشويد گفت: بدين سبب كه هر چه از آن مىآموزيم بر عزت و بلندى رتبت ما افزوده مىشود. گفتندش چرا از آموختن از هيچ كس خود دارى نمىكنيد گفت: چون مىدانيم علم از هر كجا گرفته شود، سود بخش است.
به بزرگمهر گفته شد: به اين همه دانش كه فرا گرفتهاى چگونه رسيدهاى گفت: بهسحر خيزى، چون سحر خيزى كلاغ و آزى چون آزمندى خوك و صبرى چون صبر خر.
و به بزرگمهر گفته شد: علم بهتر است يا مال گفت: علم. گفتند: پس به چه سبب اهل علم را بر در خانه توانگران بيشتر مىبينيم تا توانگران را بر در خانه عالمان گفت: اين هم به علم و جهل بر مىگردد و آن چنان كه مىبينيد بدين سبب است كه عالمان به نياز به مال آگاه هستند و توانگران از فضيلت علم آگاه نيستند.
شاعر گفته است: (بياموز كه آدمى عالم آفريده نشده است و قرين علم و دانش قابل مقايسه و همچون جاهل نيست، سالخورده و بزرگ قوم اگر دانش نداشته باشد به هنگام حضور در انجمنها كوچك و خردسال خواهد بود).
(جلوه تاريخ درشرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص297و298)
«یُحْسِنُه» از ریشۀ «حسن» و از باب «افعال» است که به معنای انجام دادن کاری با مهارت و کیفیت است. زمانی ارزش واقعی انسان مشخص است که در موقعیت خود، وظیفه یا کاری را که خدا از او خواسته است به بهترین صورت و بدون انتظار داشتنِ پاداش انجام بدهد که برای بهبود زندگی دیگران و در امور مادی یا معنوی است مثلاً: صدقه دادن یا گفتن سخنان نیکو یا حتی یاد دادن علوم مفید به دیگران.
کسب دانش، یکی از مهمترین کارهایی است که انسان را به انجام کار نیکو سوق میدهد و از وظایف هر مسلمان، آموختن احکام و مطالب دینی است؛ زیرا هر چه فرد بیشتر موضوعات دینی را بیاموزد، بهتر و بیشتر رشد میکند. امیرالمؤمنین علیه السلام در روایت دیگری تاکید دارند که اگر کسی میخواهد دانا شود، باید در دین خدا دانا شود.[2]
تلاش تک تک افراد جامعه در جهت بالابردن علوم و تخصص خود، بازتابهای مثبتی در جامعه ایجاد میکند. این تغییرات عبارت است از:
1. افزایش فرصتهای شغلی: با افزایش دانش فرصتهای شغلی بیشتری به وجود میآید که در نتیجه سبب از بین رفتن بیکاری و مساوی بودن سطح اقتصادی[3] و رفاه همۀ افراد است.
2. حل چالشهای جامعه: آموختن دانش، راهِ حلی برای پیروزی در صورت مواجهه شدن با دشواریها و چالشهای جامعه است و جامعه را به سمت پویایی بیشتر سوق میدهد.
3. توسعه فرهنگ علمی: هرچه در جامعه افراد بیشتری به یادگیری بپردازند، فرهنگ یادگیری در جامعه بالا میرود.
4. پیشرفت تکنولوژی: با افزایش تخصص، پیشرفتهای تکنولوژیکی بیشتری در جامعه اتفاق میافتد در نهایت به بهبود کیفیت زندگی در جامعه کمک میکند.
5. تقویت خلاقیت و نوآوری: یادگرفتن علوم، خلاقیت و نوآوری را در فرد بالا میبرد که سبب افزایش مخترعین در جامعه است.
بنابراین باید هر فرد تلاش کند تا هر روز علمِ خود را در زمینۀ تخصصِ خود و علوم دینی ارتقا بدهد تا جامعه به سمت پویایی، تعادل و پیشرفت برود.
ترجمهها
«آن مال را به دو قسمت بكن، سپس به صاحب مال در انتخاب هر يك از دو قسمت، اختيار بده و چون يكى را انتخاب كرد، البته، در آنچه انتخاب كرده به او اعتراض مكن، آن گاه قسمت دوم را باز به دو نيم بكن و باز در انتخاب، به او اختيار بده و چون انتخاب كرد باز هم البته به او اعتراض مكن، همواره بدينگونه عمل نما تا آنچه باقى مىماند، براى حق خدا، كافى باشد، پس حقّ خدا را از صاحب آن مال، بگير».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص516)
«و مال را دو قسمت کن، آنگاه اختیار را به او بسپار؛ هریک را که برگزید دیگر متعرض آن مشو. باز باقی مانده را دو قسمت کن و باز اختیار را به او بسپار؛ هریک را که برگزید دیگر متعرض آن مشو. این تقسیم بندی را همچنان ادامه بده تا مقداری از مال وی که وافی به حق الهی است به جای ماند، آنگاه حق خدا را از آن دریافتدار».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص381)
(در این نامه، امام (علیهالسلام) در مورد جمعآوری زکات ابتدا بهمأموران خود توصیه میکند که رعایت تقوا و نیت خالص، و پرهیز از تهدید و گرفتن زکات بیش از حد از کسی را از یاد نبرند و اینکه در برخورد اول با مردم با نهایت محبت و مهربانی و ادب رفتار کنند. سپس در مورد چگونگی اخراج حق الهی از حق مردم توضیح میدهد، و در نهایت در مورد حقوق حیواناتی که بهعنوان زکات گرفته میشوند رعایت حق آنها را سفارش میفرماید.)
«حیوانات را بهدو قسمت کن و صاحبش را اجازه ده که خود انتخاب کند و بهاو اعتراض نکن؛ سپس باقی مانده را بهدو قسمت کن و باز اجازه بده او خود انتخاب کند و بر او خرده مگیر. بههمینگونه ادامه بده تا باقی مانده به اندازه زکات حق خدا گردد و تحویل بگیر».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص544)
«و مال را بهدو بخش قسمت كن، پس (صاحب) او را مختار گردان (تا هر كدام را مىخواهد اختيار نمايد) پس هرگاه (يكى از آن دو را) اختيار نمود متعرّض آنچه اختيار كرده مشو (نگو چرا اين را گزيدى) پس از آن باقى مانده را دو بخش گردان، و (باز) او را مختار گردان (تا هر كدام را مىخواهد اختيار كند) پس هرگاه (يكى از آن دو را) اختيار نمود متعرّض آنچه اختيار كرده مشو، و همچنين پيوسته قسمت نما تا آن مقدار بماند كه حقّ خدا (زكات) در مال او مىباشد، پس (با اينگونه رفتار) حقّ خدا را از او دريافت كن».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص882)
شروح
روش برخورد با مؤمنان هنگام جمع آورى زكات
«و مال را به دو بخش تقسيم كن و مالك را مخير كن كه يكى از دو قسم را انتخاب كند و هر كدام را كه انتخاب كرد او را آزاد بگذار و آن را از او مگير. سپس بخش ديگر را بار ديگر دو بخش كن و هر كدام را كه انتخاب كرد به سهم گزيدهاش دستدرازى مكن و بخش ديگر را تقسيم كن تا به اندازه زكات باقى بماند. آنگاه باقيمانده را به عنوان حق الهى بردار؛ مثلاً اگر مالْ بيست گوسفند باشد و حق زكات پنج گوسفند، بايد بيست گوسفند را به دو دسته دهتايى تقسيم كنى و دوباره ده رأس را كه او انتخاب نكرده به دو دسته پنجتايى قسمت نمايى و آن پنج رأسى كه او قبول نكرده به عنوان زكات بردار. ناگفته نماند كه مراد تقسيم حقيقى نيست، چون در بسيارى از اوقات تقسيم مستلزم كسر است مثلاً 5/12 تقسيم 25 به دو است».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص21)
روش برخورد با مؤمنان هنگام جمع آورى زكات
«و مال را به دو بخش تقسيم كن و مالك را مخير كن كه يكى از دو قسم را انتخاب كند و هر كدام را كه انتخاب كرد او را آزاد بگذار و آن را از او مگير. سپس بخش ديگر را بار ديگر دو بخش كن و هر كدام را كه انتخاب كرد به سهم گزيدهاش دستدرازى مكن و بخش ديگر را تقسيم كن تا به اندازه زكات باقى بماند. آنگاه باقيمانده را به عنوان حق الهى بردار؛ مثلاً اگر مالْ بيست گوسفند باشد و حق زكات پنج گوسفند، بايد بيست گوسفند را به دو دسته دهتايى تقسيم كنى و دوباره ده رأس را كه او انتخاب نكرده به دو دسته پنجتايى قسمت نمايى و آن پنج رأسى كه او قبول نكرده به عنوان زكات بردار. ناگفته نماند كه مراد تقسيم حقيقى نيست، چون در بسيارى از اوقات تقسيم مستلزم كسر است مثلاً 5/12 تقسيم 25 به دو است».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص21)
ترجمه واژهها
واکاوی واژهها
«خَیر» انتخاب و برگزیدن چیزی و برتری دادن آن بر موارد غیر است، قید آزادی داشتن در انتخاب و برتری دادن یک مورد بر موارد دیگر در تمام مشتقات این واژه وجود دارد.[12]
«خَيَّرَهُ» یعنی شخصی، دیگری را صاحب اختیار قرار داد در نتیجه او مختار شد. [13]
خدای متعال میفرماید:
«إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيَّرُونَ؛ كه هر چه را برمىگزينيد، براى شما در آن خواهد بود؟»[14]
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در نهج البلاغه میفرمایند:
«ثُمَّ اخْتَارَ سُبْحَانَهُ لِمُحَمَّدٍ (صلیاللهعلیه وآله) لِقَاءَه؛ پس حق تعالی آن بزرگوار را به منتهی مرتبة قرب و رحمت خود رسانید و برای عروج به سوی خود برگزید».[15]
تفاوت «اصطفاء» و «اختيار»:
«اختیار» یعنی آنچه شخص انتخاب میکند یا حقیقتاً خیر باشد یا از دیدگاه او؛ اما «اصطفاء»، برگزیدن «شیء خالص و پاک» است این دو واژه آنقدر به جای یکدیگر بهکار رفت تا جایی که واژۀ «اصطفاء» در مورد چیزی که در حقیقت «خلوص و پاکی» نداشت نیز استعمال شد.[16]
«وَفَی الشیءُ» یعنی شخص، چیزی را تمام کرد.[22] «وَفَى بِعَهدِهِ وَ أَوْفَى بِعَهدِهِ» يعنى فردی، پيمانش را به پایان برد و به آن عمل كرد.[23]
خدای متعال میفرماید:
«الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا يَنْقُضُونَ الْمِيثاق؛ همانان كه به پيمان خدا وفادارند و عهد [او] را نمىشكنند».[24]
«وَ أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَ إِيَّايَ فَارْهَبُونِ؛ و به پيمانم وفا كنيد، تا به پيمانتان وفا كنم، و تنها از من بترسيد».[25]
«وفی» در این دو آیه بهمعنای پیمان شرعی است.[26]
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در حکمت259 میفرمایند:
«الْوَفَاءُ لِأَهْلِ الْغَدْرِ غَدْرٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ الْغَدْرُ بِأَهْلِ الْغَدْرِ وَفَاءٌ عِنْدَ اللَّه؛ وفادارى با اهل فریب و حیله نزد خدا بیوفایی محسوب است و خیانت به بیوفایان نزد خدا وفاداری است».[27]
نکات تدبری
1_ این فراز از نامۀ25 نهج البلاغه مصداق بارزی از آزادی دادن در انتخاب است که مسلمان هنگام پرداخت حق الهی آنچه را که خود انتخاب میکند، بپردازد. (وَ اصْدَعِ الْمَالَ صَدْعَيْنِ ثُمَّ خَيِّرْهُ فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَه...)
2_ اسلام دینی است که به نرمی و مدارا سفارش میکند. در عین حالی که مأمور اقتصادی از مسلمانی که زکات به مال او تعلق گرفته، حق خدا را میگیرد باید با او بهگونهای «رفتار» کند که بدون اکراه زکات را تسلیم کند. (فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَه)
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
یکی از عوامل گرایش غیر مسلمانان به اسلام، تبیین اسلام حقیقی و آزادیهای آن است.
ترجمهها
اميرالمؤمنين (علیهالسلام) هنگامی اين نامه را به او نوشت که وی را برای دريافت صدقه و زکات فرستاده بود:
«و نيز به او فرمان می دهم که در ظاهر و آشکار چيزی از اطاعت اوامر الهی را انجام ندهد که در باطن و نهان عملی مخالف آن از وی سر بزند و (بدان که) هر کس پنهان و آشکار او و کردار و گفتار او مختلف نباشد، پس به حقيقت، چنين کسی امانت الهی را ادا کرده و عبادت را خالص برای خدا انجام داده است».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص257)
«و نیز او را فرمان می دهد که در آشکار به چیزی از طاعت الهی نپردازد و در نهان با آن مخالفت ورزد؛ و هر که نهان و آشکار و رفتار و گفتارش فرق نداشته باشد امانتگزاری نموده و اخلاص در عبادت ورزیده است».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص 382)
(امام (علیهالسلام) در این نامه مخنف بن سلیم را از نفاق و بدرفتاری با مردم بر حذر میدارد و به او یادآور میشود
که حق نیازمندان باید به آنها پرداخت شود و خیانت در این امانت از بالاترین خیانتهاست).
«و امر میکنم که مبادا در ظاهر خدا را اطاعت ولی در خلوت نافرمانی کند و آن کس که آشکار و پنهان و گفتار و
کردارش یکی باشد امانت االهی را پرداخته و عبادت را خالصانه انجام داده است».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص 546)
(در پرهيزكارى و مهربانى با رعيت و اداء حقوق زيردستان و مستمندان) هنگامى كه او را براى جمع آورى زكات
فرستاده:
«و او را امر ميكنم كه در ظاهركارى از فرمان خدا بهجا نياورد كه در باطن غير آن را انجام دهد (منافق و دورو
نباشد) و كسيكه پنهان و آشكار و كردار و گفتارش دو گونه نبود امانت را اداء كرده (دستورالهى را انجام داده) و
عبادت و بندگى را با اخلاص و حقيقت (نه از روى رياء و خود نمائى) بهجا آورده است».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5 ، ص 885)
شروح
توصيههايى چند به مأمور جمعآورى زكات
«و او را فرمان مىدهم به اين نكته كه مبادا خدا را به ظاهر اطاعت كند، اما غير از آن را در نهان داشته باشد، پس ظاهر و باطنش در طاعت پروردگار يكسان باشد، زيرا اگر كسى ظاهر و باطن و فعل و قول او با يكديگر هماهنگ و موافق باشد حق امانت را كه بر دوش او به عنوان بندگى و طاعت الهى است ادا نموده و عبادت را براى خدا مخلصانه به جاى آورده است، و اگر كسى اهل ريا باشد ظاهر و باطن و نهان و هويداى او متفاوت خواهد بود و در اين صورت نمىتوان به او اعتماد كرد».
(توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص 25 و 26)
«در فرمانبردارى از دستورهاى خداوند ظاهر و باطن خود را يكى كند و عبادتهايى را كه در آشكار انجام مىدهد
خالى از خودنمايى و ريا و سمعه بجاى آورد.
حرف «ما» در عبارت فيما، موصول و به معناى الذى مىباشد و احتمال مىرود كه مصدريه باشد.
«وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِف... الْعِبَادَه»
امام (علیهالسلام) با ذكر اين جمله نماينده خود را بر اين امر تشويق و وادار مىكند كه حالت نهان و آشكار، و كردار
و گفتارش را يگانه كند؛ زيرا اين عمل سبب اخلاص در عبادت خداوند، و اداى امانت او مىشود كه با زبان
پيامبرش و پيشوايان دينى بندگان خود را بر آن مكلف كرده و بديهى است كه اين مطلب موجب كسب ثواب از نزد
پروردگار و امان يافتن از خشم و عذاب الهى مىباشد».
(ترجمۀ شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، ص718)
ترجمه واژهها
واکاوی واژهها
تفاوت «طاعت» و «عبادت»:
اگر فرمانبری از کسی با اشتیاق صورت بگیرد «طاعت» نامیده میشود؛ و حتی اگر انسان در فرمانبرداری از دیگری نیت پیروی نیز نداشته باشد، مجازا گفته میشود او را «اطاعت» کرده است، مانند فرمانبَری از شیطان؛ اما «عبادت» به معنای نهایت فروتنی است که با معرفت معبود همراه است و برای کسی جز خدا نیست.[9]
تفاوت «طاعت» و «قبول»:
«طاعت» از روی رغبت یا ترس انجام میشود؛ اما «قبول» مانند اجابت از روی حکمت یا مصلحت است. از اینرو قابِل و مُجیب از صفات خدا بهشمار میآید ولی مطیع اینگونه نمیباشد.[10]
تفاوت «طاعت» و «اجابت»:
«طاعت» یعنی فرد در راستای ارادۀ شخصی بالاتر از خود، کاری را با میل و رغبت انجام دهد؛ اما در«اجابت» رتبۀ شخص و میل و رغبت مورد توجه قرار نمیگیرد. [11]
تفاوت «طاعت» و «موافقهالاراده»:
اگر فرمانبَر فقط نیتِ فرماندهنده را مورد نظر قرار دهد و آن را عملی کند «طاعت» گویند؛ اما اگر ارادۀ فرمانبَر در انجام کاری مطابق با ارادۀ فرماندهنده باشد «موافقهالاراده» مینامند.[12]
نکتهها و پیامها
1- هماهنگی گفتار با عمل سبب تأثیرگذاری و هدایت است. (وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ ...)
2- امام صادق (علیه السلام) میفرمایند: «کُونُوا دُعَاةَ النَّاسِ بِأَعْمَالِکُمْ وَ لَا تَکُونُوا دُعَاةً بِأَلْسِنَتِکُم؛ مردم را با رفتارهایتان دعوت کنید نه با گفتارهایتان».[13](وَ فِعْلُهُ وَ مَقَالَتُهُ)
3- خدای مهربان مؤمنین را از گفتاری که به آن عمل نمیکنند، نهی فرموده است: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ».[14](وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ ... فِعْلُهُ وَ مَقَالَتُهُ)
4- گفتار بدون عمل، خطرناک است. (فِعْلُهُ وَ مَقَالَتُهُ)
5- ايمان بايد با عمل و صداقت همراه باشد؛ در غیر اینصورت درخور سرزنش است. (وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ ...)
6- در قرآن کریم دانشمند بی عمل، به درازگوش «کَمَثل الحِمارِ»[15]و به سگ «کَمَثل الکَلبِ»[16] تشبیه شده است. (فِعْلُهُ وَ مَقَالَتُهُ)
7- از صدر اسلام کسانی که به دین تیشه میزدند، منافقان بودند. (وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ ...)
8- یکی از سورههای قرآن، منافقون نام دارد. (وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ ...)
9- هماهنگ نبودن گفتار و عمل، خشم خدا را در پی دارد. «كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ».[17](وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ ...)
10- زمانی که افراد برای پیمودن پلههای ترقی از دورویی استفاده میکنند تا به اهداف برسند؛ در جامعه کارشکنی زیاد میشود. (وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ ...)
11- یکی از رذایل اخلاقی ظاهرسازی است. امیرالمؤمنین (علیه السلام) در حکمت 276 میفرمایند: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ أَنْ تُحَسِّنَ [تَحْسُنَ] فِي لَامِعَةِ الْعُيُونِ عَلَانِيَتِي وَ تُقَبِّحَ [تَقْبُحَ] فِيمَا أُبْطِنُ لَكَ سَرِيرَتِي مُحَافِظاً عَلَى رِثَاءِ [رِيَاءِ] النَّاسِ مِنْ نَفْسِي بِجَمِيعِ مَا أَنْتَ مُطَّلِعٌ عَلَيْهِ مِنِّي فَأُبْدِيَ لِلنَّاسِ حُسْنَ ظَاهِرِي وَ أُفْضِيَ إِلَيْكَ بِسُوءِ عَمَلِي تَقَرُّباً إِلَى عِبَادِكَ وَ تَبَاعُداً مِنْ مَرْضَاتِك؛ خدایا به تو پناه میبرم که ظاهرم را در نظر مردم نیکو کنی و باطنم را در آنچه برای تو میپوشانم، زشت گردانی؛ و پناه میآورم از اینکه بخواهم با اعمال و رفتاری که تو از آن آگاهی، توجه مردم را به خود جلب کنم و چهرۀ ظاهرم را زیبا نشان دهم و با اعمال نادرستی که باطنم را زشت کردهاند، به سوی تو آیم تا به بندگانت نزدیک و از رضایت تو دور افتم».[18] (وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ ...)
12- هنگامی که هویت کسی در جامعه ناشناخته است، میتوان او را از سخنان و رفتارش شناخت؛ قرآن مجید نیز این حقیقت را بیان فرموده: «وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِى لَحْنِ الْقَوْلِ»؛[19]همچنین در حکمت26 آمده: «مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَيْئاً إِلَّا ظَهَرَ فِي فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجْهِه».[20] (وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ ...)
13- یکی از ویژگی مؤمنین، امانتداری است که قرآن مجید اشاره فرموده: «وَ الَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ»[21] (فَقَدْ أَدَّى الْأَمَانَةَ)
14- ولایت اهل بیت (علیهم السلام) یکی از امانتهای معنوی است که باید به نسلهای آینده برسد. (فَقَدْ أَدَّى الْأَمَانَةَ)
15- فرزندان امانتهای الهی هستند که باید در تربیت آنها کوشید. (فَقَدْ أَدَّى الْأَمَانَةَ)
16- هر چه در جامعه امانتداری پررنگتر باشد، آرامش روح و روان مردم بیشتر است. (فَقَدْ أَدَّى الْأَمَانَةَ)
17- یکی از وظایف مسلمین حفظ اسرار است. (فَقَدْ أَدَّى الْأَمَانَةَ)
18- امام زمان (عجل الله) در غیبت صغری از بین مردم، نواب اربعه را انتخاب کردند که یکی از دلایل گزینش، حفظ اسرار و امانتداری آنها بود. (فَقَدْ أَدَّى الْأَمَانَةَ)
19- جامعه از افراد تشکیل شده و افراد به منزله سلولهای تشکیل دهنده پیکره اجتماع هستند؛ اصلاح فرد در نهایت به اصلاح جامعه میانجامد.
راهکارهایی برای تقویت امانتداری:
الف) بُعد فردی
v فطرت مداری
ریشۀ ارزشها و فضایل اخلاقی در فطرت پاک انسان، از آغاز تولد با او همراه و همزاد است. در منطق قرآن کریم یکی از شاخصهای اصلی انسانشناختی «فطرت مداری» است که در نظام تعلیم و تربیت نبوی نیز وجود دارد؛ «فطرت مداری» یعنی اهمیت توجه به داشتهها و محتویاتی که در فطرت انسان است. از همین رو پیامبر گرامی اسلام (صلیاللهعلیهوآله) مأموریت آسمانی خود را تتمیم و تثبیت ارزشهای اخلاقی برشمرده و میفرمایند: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ؛ به پیامبری برانگیخته شدم تا ارزشهای اخلاقی را تتمیم کنم»؛[22] معنای «تتمیم» این است که مکارم اخلاق از قبل وجود داشته و هدف از بعثت، تکمیل آنها بوده است. برای بیدار کردن فطرت خفتۀ افراد جامعه در انتقال مفاهیم فضایل و ارزشهای اخلاقی، باید اقدام کرد؛ بهگونهای که خود مردم واقعیت را شناخته و پایبندی عملی خود را به آن نشان دهند.[23]
v درونی کردن امانتداری
با درونی شدن ارزشهای اخلاقی در افراد، شرایطی فراهم میشود که افراد نیازی به دروغگویی، شایعهسازی و تبهکاری ندارند و به صورت خودجوش، بر گرایشهای فطری چون فضیلتجویی، حقیقتخواهی و امانتداری تأکید خواهند نمود. در شرایط گوناگون رنگ تغییر ندهند و برای نیل به اغراض شخصی، به رذایل اخلاقی و خیانت روی نیاورند. درا ندیشه دینی و روایات از این حالت، به عنوان برخورداری از واعظ درونی یاد شدهاست. با درونی شدن امانتداری، فرد در هر موقعیتی باشد در راستای تقرب به درگاه خدا، امانتداری را رعایت خواهد کرد. امام سجاد (علیه السلام) میفرمایند: «ابْنَ آدَمَ إِنَّكَ لَا تَزَالُ بِخَيْرٍ مَا كَانَ لَكَ وَاعِظٌ مِنْ نَفْسِك...؛ ای فرزند آدم، تو همواره در مسیر خیر و خوبی هستی تا زمانیکه واعظی از درون داشته باشی...»؛[24]امام علی (علیه السلام) نیز در خطبه90 نهج البلاغه میفرمایند: «وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ لَمْ يُعَنْ عَلَى نَفْسِهِ حَتَّى يَكُونَ لَهُ مِنْهَا وَاعِظٌ وَ زَاجِرٌ لَمْ يَكُنْ لَهُ مِنْ غَيْرِهَا لَا زَاجِرٌ وَ لَا وَاعِظٌ...؛ و بدانید آن کس که خود را یاری نکند و به فکر خود نباشد و از درون خود واعظی هشداردهنده برنگزیند، شخص دیگری هشداردهنده و پنددهندۀ او نخواهد بود». درونی شدن امانتداری باعث میشود اشخاص در هر موقعیتی در مقابل خدا و مردم امانتدار باشند و خیانت نکنند.[25]
v تقویت عزت و کرامت نفس
یکی از راههای تقویت امانتداری، تأکید بر عزت نفس و کرامت نفسانی است. در همین زمینه حضرت علی (علیه السلام) در نهج البلاغه حکمت449 میفرمایند: «مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَيْهِ [شَهْوَتُهُ] شَهَوَاتُه؛ هر کس شخصیت خود را محترم شمارد، خواهشهای نفسانی را خوار دارد»؛ بنابراین اصل صیانت نفس و حفظ شخصیت آدمی در اخلاق، امری ذاتی و فطری است که انسان با آن زندگی میکند. اگر به این اصل خدشه وارد شود، باید منتظر ناهنجارهای رفتاری بود.[26]
ب) بُعد اجتماعی
v الگوسازی:
انسان باید با شناخت و آگاهی کامل، الگویی را در زندگی برگزیند که تأسی به آن الگو، موجب کمال واقعی و مایه عزت و سربلندی او در دنیا و آخرت گردد. چنین الگوی جامع و ایدهآل را خدا در قرآن کریم به عنوان اُسوه حسنه یاد کرده: «لَّقَد كَانَ لَكُم فِي رَسُولِ ٱللَّهِ أُسوَةٌ حَسَنَة»؛[27]پس از رسول خدا (صلی الله علیه وآله)، اهل بیت (صلوات الله) کاملترین الگوهای نجات بخش برای جامعه بشری هستند. [28]
v تشویق و تقدیر از امانتداران:
در روزنامه همشهری شماره 5748 به تاریخ دوشنبه نهم مرداد سال1391 خبری به این صورت آمده: «یک راننده زحمتکش شرکت واحد اتوبوسرانی کیفی به ارزش بیش از 300میلیون تومان را که در اتوبوس خود پیدا کرده بود، به صاحبش بازگردانید». وی پس از بازگرداندن کیف به صاحبش، 500 هزار تومان مژدگانی دریافت کرد.[29]
v فراهم کردن زمینه تفکر، تدبر و تعقل برای جامعه.[30]
v اعطای بینش و افزایش آگاهی مردم.[31] (فَقَدْ أَدَّى الْأَمَانَةَ)
20- فضیلت امانتداری باید در جامعه نهادینه و درونی شود؛ بهگونهای که مردم بدون نظارت و کنترل بیرونی و حتی به دور از تشویق و تنبیه، به صورت خودجوش و با باور درونی پایبندی خود را به ارزشها و فضایل اخلاقی نمایان سازند. (فَقَدْ أَدَّى الْأَمَانَةَ)
21- اخلاص در عمل سبب تقرب به خدا، امدادهای الهی، بصیرت و حكمت، پیروزی و موفقیت در کارها میشود. (أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ)
22- اخلاص یکی از صفات برجستۀ متقین است؛ امیرالمؤمنین (علیه السلام) در خطبه 87 میفرمایند: «قَدْ أَخْلَصَ لِلَّهِ فَاسْتَخْلَصَه».[32](أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ)
راهکارهایی از نهجالبلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1- امانتداری را باید از همان کودکی به فرزندان آموزش داد تا در بزرگی بتوانند نگهدار اموال و اسرار مردم باشند.
2- والدین هر اندازه روی کرامت نفس و تقویت عزت فرزندان کار کنند؛ در آینده امانتدار بهتری را به جامعه تحویل میدهند؛ در همین زمینه حضرت امیر(علیه السلام) در حکمت449 میفرمایند: «مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَيْهِ [شَهْوَتُهُ] شَهَوَاتُه؛ هر کس شخصیت خود را محترم شمارد، خواهشهای نفسانی را خوار دارد».
3- بزرگان با بیان کردن داستانهایی در مورد امانت، میتوانند روحیۀ امانتداری را در کودکان خود تقویت کنند و آنها را از اهمیت و ارزش امانتداری بطور غیر مستقیم آگاه کنند.
4- با توجه به گرایش جوانان به فضای مجازی، افراد میتوانند با ساختن کلیپ آنها را با شیوه امانتداری آشنا کنند.
ترجمهها
«و بعد از آن با توشهای که آنان را به مقصد رساند و با داد و ستدی که برای ايشان سود بياورد از اين دنيا رفتند، آنها از لذت برکنار بودن از دنيايی که در آن میزيستند برخوردار شدند، و در يقين بودند که فردا در آخرت خود در جوار رحمت الهی خواهند زيست، که هيچ درخواستی از طرف ايشان از درگاه خداوند رد نمیشود و از هر سهمی از لذت که استحقاق آن را دارند کاسته نمیگردد».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص384)
«آنگاه با توشهی کافی و تجارت سودمند از دنیا رخت بربستند. در دنیای خود به لذت پارسایی دست یافتند، و به همسایگی خداوند در آخرتشان یقین پیدا نمودند. دعایشان ردخور ندارد، و بهرهای از لذتشان کاسته نمیگردد».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، صص383و384)
(وقتی محمد به دست عمروعاص به شهادت رسید و نامه به دست معاویه افتاد. او را به شگفتی واداشت و گفت باید بگوییم این نامهها از ابوبکر است که پیش پسرش بود و نامی از علی (عليهالسلام) نیاوریم. امام (عليهالسلام) در این نامه دستوراتی در مورد برخورد بامردم و رعایت تواضع و مراعات عدالت، ویژگی متقیان و اینکه چگونه توانستند از مواهب الهی بهره ببرند بدون اینکه گرفتار دنیاپرستی شوند و نیز در مورد مرگ بیاناتی آورده است. همچنین در مورد اهمیت حکومت مصر و در نهایت در مورد پیشوایان حق و ضلالت و خطر منافقان بیانات ارزشمندی را ارائه میکنند.)
«سپس از این جهان با زاد و توشه کافی و تجارتی پرسود به آخرت منتقل شدند. آنها لذت پارسائی را در ترک حرام دنیا چشیدند و یقین کردند که فردای قیامت در جوار خدا خواهند بود. جایگاهی که هرچه بخواهند داده میشود و هرگونه لذتی در اختیارشان قرار میگیرد».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص548)
(و در اين عهدنامه او را به عدالت و برابرى بين مردم امر كرده پرهيزكارى و سختى مرگ و عذاب رستاخيز را يادآورى نموده، و در آخر او را به مخالفت هواى نفس و مواظبت نماز اندرز مىدهد)
« پس از دنيا (بهآخرت) رفتند با توشهاى كه (آنان را بهمقصد) مىرساند و با سوداگرى كه سود (نيكبختى) دارد: به خوشى پارسایى دنيا در دنياشان رسيدند، و يقين داشتند كه فردا در آخرت در جوار خداوند هستند (رحمت حقّ تعالى بهآنان مىرسد، بهطورى) كه خواستشان ناپذيرفته نمىگردد، و بهرهشان از خوشى و آسايش كم نمىشود».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص889)
شروح
(ويژگىهاى پرهيزکاران)
«با اين تفاوت كه پرهيزکاران با توشهاى از دنيا كه آنها را به مقامات رفيع اخروى و به تجارتى سودمند برساند رخت بربستهاند، يعنى با عمل صالح به سوى آخرت رهسپار شدند، زيرا در دنيا عمل صالح انجام دادند و در آخرت پاداش دوچندان مىبرند.
پرهيزکاران لذت زهد خود را ـ كه هيچ لذتى با آن برابرى نمىكند و همان لذت عقل است ـ مىبرند و يقين دارند كه فرداى قيامت همسايگان خدايند و در جوار لطفِ اويند. اين يك تشبيه معقول به محسوس است، زيرا آخرتْ سراى خشنودى و كرامت پروردگار است، پس گويى خداى سبحان در آنجاست و يقين پرهيزکاران به همسايگى خدا موجب بهتر شدنِ دنياى آنها نسبت به سايرين مىشود.
هيچ يك از دعاهاى پرهيزکاران رد نمىشود، زيرا خداى سبحان دعاى هر انسان فرمانبردار را استجابت مىكند.
و از آنها هيچ بهرهاى كاسته نمىگردد، زيرا از تمام لذتهاى مباح دنيا، مانند: مسكن، پوشاك، خوردنىها و آشاميدنىها، ازدواج، مركب و... بهره مىبرند [و در واقع از تمام مباحات، كام دل گرفتهاند و بىترديد در سراى ديگر نيز از نعمتهاى پايدار الهى برخوردار خواهند بود]».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص32)
«توشهاى كه پرهيزكاران را به ساحل عزت و پيشگاه عظمت و جلال مىرساند، و همان تقوايى است كه با خود داشته و به آن متصف بودهاند، چنان كه حق تعالى مىفرمايد: «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى»[1] و در بحثهاى گذشته بارها يادآورى شده است كه چگونه تقوا توشه راه است. امام (عليهالسلام) در اين فصل از سخنان خود واژه «متجر» را براى تقوا و طاعت استعاره آورده، زيرا نهايت مقصود اين است كه در مقابل اين كارها ثواب الهى را كسب كنند كه حكم قيمت و بها دارد و به وسيله كلمه «مربح» كه به معناى سودآور است استعاره مذكور را ترشيح فرموده است، به اين دليل كه ثواب خدا در آخرت به مراتبى از اعمالى كه انسان انجام مىدهد و از خود مايه مىگذارد بالاتر و بيشتر است.
«اصابوا الذّة زهد الدنيا» اين عبارت اشاره به لذتى است كه اهل تقوا از زهد در دنيا احساس مىكنند كه بزرگترين لذت و سبب ايجاد شادمانى عظيمى است زيرا هنگامى كه اهل زهد و تقوا قلاده محبت دنيا را از گردن روح خود بيرون آورده و دور انداختند و به كمالهاى عاليه نفسانى و معنوى رسيدند آن چنان بهجت و سرورى براى آنها حاصل مىشود كه بسيار پر ارزشتر و با عظمتتر از شاديها و لذتهاى پيدا شده براى متكبران و جباران مىباشد، اين جاست كه سزاوار است پرهيزكاران و زاهدان بر متكبران ستمگر تكبّر و فخر و مباهات كنند، زيرا كمالى كه اهل دنيا به آن مىنازند در مقايسه با مقامات معنوى و لذايذى كه اينها احساس مىكنند بىارزش و تو خالى است.
«و تيقّنوا أنّهم جيران اللَّه غدا» دليل ديگر بر فرحناكى و شادمانى پرهيزكاران در دنيا آن است كه يقين دارند فردا در جوار قرب خدا هستند. اين عبارت اشاره به لذت و خوشى ديگرى است كه اهل تقوا علاوه بر لذتهايى كه در دنيا بر اثر زهد بر ايشان دست مىدهد، لذت مىبرند و شادمانند، زيرا يقين دارند كه بلافاصله پس از جدايى روحشان از بدن در جوار رحمت الهى حضور به هم مىرسانند و اين يقين آنان را در دنيا شادمان و مسرور مىكند.
«لا تردّلهم دعوة» يكى از فضيلتهاى اهل تقوا كه ويژه ايشان است استجابت دعا است، كه چون پيوسته در عبادت و اطاعت خدا هستند، روحشان كمال يافته و در پيشگاه حق تعالى كرامت و شرافت كسب كردهاند به مقامى دست يافتهاند كه دعايشان رد نمىشود، البته اين خصوصيت علاوه بر آن است كه در لذتهاى دنيا با غير خود شريك و در خوشيهاى كاملتر آخرت از ديگران ممتازند».
(ترجمة شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج4، صص731و732)
واژه شناسی
واژه کاوی
بهقسمتی از گوشت دل انسان که معلق است «قلب» گفته میشود.[10]
«قلب الإنسان» یعنی برگرداندن انسان، از راه، روش و انديشهاش به راه و انديشهاى ديگر.[11]
«انْقِلَاب» بهمعنی بازگشتن است.[12]
«قلب» انسان بهسبب تغيير و دگرگونى احوالش «قلب» ناميده شده است.[13]
تفاوت «انقلاب» و «رجوع»:
«انقلاب» بهوجود آوردن نقیض موقعیتی است که قبلا وجود داشته است؛ اما «رجوع» بهمعني برگشتن به موقعیتی است که قبلاً در آن بوده است. مثلا، برای تبدیل گِل به سفال از مصدر«انقلاب» استفاده میشود؛ زیرا به حالتی تبدیل شده است که قبلا اینگونه نبوده است.[14]
در زبان فارسی، بهتحول اساسی در حکومت یک کشور توسط تودههای ناراضی جامعه که باعث تحولات سیاسی و اقتصادی و غیره میشود «انقلاب» گفته میشود.
«يَقِين» ضد شک،[16] و بهمعنی برطرف ساختن شك و باور کردن مطلبی است كه از راه بينش و يا استدلال بدست آيد.[17]
«يَقِين» از نتايج و صفات علم و دانش است؛ و از معرفت، درايت و ديگر مفاهیم مشابه این دو برتر و بالاتر است.
«يَقِين» همان آرامش يافتن فكر و فهم پس از اثبات حكم است.[18]
«تَيَقَّنَ الأمرَ و بهِ» یعنی بر آن كار آگاهى يافت و آن را دانست.[19]
تفاوت «يَقِين» و «علم»:
«علم» بهمعنی اعتقـاد به چیزي از روشی قابـل اطمینـان است؛ اما «يَقِين» بهمعنی آرامش نفس و اطمینان خاطر درونی بهواسـطه علمی است که به دست آمده.
ازجمله تفاوتهای «علم» و «يَقِين»، این است که اگر نسـبت به امري «علم» وجود داشـته باشـد، دیگر اضافه شدن «علم» نسـبت به آن امر معلوم، معنایی ندارد ولی در مقابل هرگاه انسان نسـبت به امري «يَقِين» داشـته باشد، هرقدر که شکش از بین برود، بر یقینش افزوده میشود.
شک ضد «يَقِين» است؛ چراکه شک و «يَقِين» میگویند؛ اما شک و «علم» کم گفته میشود، پس «يَقِين» چیزی است که شک را برطرف میکند. [20]
نکتهها و پیامها
1. بهنظر میرسد منظور حضرت (علیهالسلام) از توشه کافی و تجارت سودآور رضایت خدا و همچنین اعمال صالح است (ثُمَّ انْقَلَبُوا عَنْهَا بِالزَّادِ الْمُبَلِّغِ وَ الْمَتْجَرِ الرَّابِحِ).
2. یکی از بزرگترین و والاترین لذتها در دنیا برای متقین زهد از آن است (أَصَابُوا لَذَّةَ زُهْدِ الدُّنْيَا).
3. اهل تقوا از آرامش درونی برخوردار هستند، زيرا يقين دارند كه بلافاصله پس از جدايى روحشان از بدن در جوار رحمت الهى خواهند بود و اين يقين آنان را در دنيا شادمان و مسرور مىكند (وَ تَيَقَّنُوا أَنَّهُمْجِيرَانُ اللَّهِ غَداً فِي آخِرَتِهِمْ).
4. خداى متعال دعاى هر انسان فرمانبرداری را دیر یا زود، در دنیا و یا در آخرت مستجاب مىكند (لَا تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَةٌ)
5. در واقع متقین از مباحات دنیایی، استفاده کرده و بىترديد در آخرت نيز از نعمتهاى بیپایان الهى برخوردار خواهند بود (وَ لَا يَنْقُصُ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنْ لَذَّةٍ).
6. شخصیکه قلبش درگیر نعمتهای دنیا نشده، قطعاً گرفتار چشم و همچشمیهای دنیایی نمیشود، از همین رو هم در دنیا و هم در آخرت شاد است (وَ لَا يَنْقُصُ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنْ لَذَّةٍ).
7. برای مؤمن زیستن در نعمت و یا زندگی در مصیبت، تفاوتی ندارد؛ زیرا هر دو را خواستِ محبوبش میداند و یقین دارد که هر چه از دوست رسد، نیکوست.
8. پیامبر اکرم (صلی الله علیهوآله) میفرماید: «مَنْ زَهِدَ فِي الدُّنْيَا هَانَتْ عَلَيْهِ الْمُصِيبَاتُ؛ هرکس نسبت به دنیا، بیرغبت باشد، پیشامدها بر او آسان میآید».[21]
9. امیرمؤمنان علی (علیهالسلام) میفرماید: «الزُّهْدُ فِي الدُّنْيَا الرَّاحَةُ الْعُظْمَى؛ زهد به دنیا، بزرگترین راحتی است».[22]
10. امام صادق (علیهالسلام) میفرماید: « حَرَامٌ عَلَى قُلُوبِكُمْ أَنْ تَعْرِفَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ حَتَّى تَزْهَدَ فِي الدُّنْيَا؛ بر دلهای شما، حرام است که شیرینی ایمان را بچشد، مگر آن که نسبت به دنیا، بیرغبت گردد».[23]
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. شایسته است انسان همواره بهدنبال کسب رضایت پروردگار بوده و نسبت به دنیا زاهد باشد.
2. انسان باید، فرزندان خود را نیز به گونهای تربیت کند که رضایت الهی را اولویت زندگیشان قرار دهند.
3. سزاوار است، شخص در دو راهی بین دنیای زودگذر و آخرت جاودان، آنچه سبب سعادت، اخروی است را انتخاب کند.
ترجمهها
«از همين نامه است:
پس به راستی، پيشوايی که هدايت میکند و آنکه به راه هلاکت میبرد و نيز دوست پيامبر (صلیاللهعليهوآله) با دشمن آن حضرت (صلیاللهعليهوآله) برابر نيستند و هر آينه و به تحقيق پيامبر (صلیاللهعليهوآله)، به من فرمود: همانا من نه از طرف مؤمن بر امتم بيمناکم و نه از ناحيه مشرک، اما مؤمن، پس ايمانش او را از کاری که به زيان امت باشد مانع میگردد، اما مشرک، پس خداوند او را به سبب شرک وی خوار میسازد و از عمل زشت وی جلوگيری میکند، ليکن من از هر منافقی که نفاقش را در دل نهان میسازد بيمناکم، آنکه زبانش به امور دينی گويا و عالم است، به زبان چيزهايی را میگويد که شما میشناسيد و میپسنديد اما در عمل کارهايی را انجام می دهد که شما زشت میداريد و انکار میکنيد».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص385)
(خطر منافقان)
«زیرا پیشوای هدایت با پیشوای گمراهی، و دوست پیامبر (صلیاللهعليهوآله) با دشمن پیامبر (صلیاللهعليهوآله) یکسان نیست. همانا رسول خدا (صلیاللهعليهوآله) به من فرمود: «من بر امت خویش از هیچ مؤمن و یا مشرکی نمیترسم؛ زیرا مؤمن را خداوند به سبب ایمانش از فتنه بازمیدارد، و مشرک را خداوند به خاطر سرکشی سرکوب میکند، ولی بر شما از هر منافق دل زبان آور بیم دارم، که آنچه را میپسندید میگوید، و آنچه را نمیپسندید عمل میکند».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص384)
(وقتی محمد به دست عمروعاص به شهادت رسید و نامه به دست معاویه افتاد. او را به شگفتی واداشت و گفت باید بگوییم این نامهها از ابوبکر است که پیش پسرش بود و نامی از علی (عليهالسلام) نیاوریم. امام (عليهالسلام) در این نامه دستوراتی در مورد برخورد با مردم و رعایت تواضع و مراعات عدالت، ویژگی متقیان و اینکه چگونه توانستند از مواهب الهی بهره ببرند بدون اینکه گرفتار دنیاپرستی شوند و نیز در مورد مرگ بیاناتی آورده است. همچنین در مورد اهمیت حکومت مصر و در نهایت در مورد پیشوایان حق و ضلالت و خطر منافقان بیانات ارزشمندی را ارائه میکنند.)
«در بخش دیگری از این نامه آمده است: امامِ هدایت و امامِ گمراهی هیچگاه یکسان نیستند و دوستان پیامبر و دشمنانش برابر نمیباشند. رسول اکرم (صلیاللهعليهوآله) به من فرمود: «من بر امت خود از ناحیة مؤمن یا مشرک ترسی ندارم؛ زیرا مؤمن را خدا به سبب ایمانش حفظ میکند و مشرک را برای شرکش نابود میسازد. اما بر شما از آنکس که در دل منافق و به زبان عالم است میترسم. آنچه را میپسندید میگوید و آنچه را نمیپسندید عمل میکند».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص550)
(در بر حذر داشتن او، و اهل مصر از منافقين و مردم دو رو)
«و قسمتى از اين عهدنامه است:
(بايد زبان و دل شما يكى بوده دور و نباشيد، و از گمراه كنندگان پيروى ننمائيد) زيرا پيشواى رستگارى (امام عليهالسلام) و پيشواى تبهكارى (معاويه) و دوست پيامبر (صلیاللهعليهوآله) و دشمن پيامبر (صلیاللهعليهوآله) يكسان نيست (پس گول نخورده اين هر دو پيشوا را بهيك چشم ننگريسته مانند پيشواى گمراهى دو روئى را شعار خويش قرار ندهيد.
امام (عليهالسلام) معاويه و مانند او را پيشوا خوانده، چنانكه خداوند نيز مانند او را پيشوايان ضلالت و گمراهى خوانده، در قرآن كريم مىفرمايد: «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ، وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ؛ ما ايشان را پيشوايان گمراهى گذاشتيم كه مردم را بهسوى آتش مىخوانند، و روز رستخيز كسى ايشان را يارى نخواهد نمود (از عذاب رهائى نمىدهد)».[1]
ابن ابى الحديد در اينجا مىنويسد: «اينكه امام (عليهالسلام) معاويه را دشمن پيامبر (صلیاللهعليهوآله) دانسته، منظور دشمنى او در روزهاى جنگ با قريش نبوده، بلكه مقصود آن است كه معاويه اكنون هم دشمن پيامبر (صلیاللهعليهوآله) است.
بهدليل فرمايش پيامبر (صلیاللهعليهوآله): «و عدوّك عدوّى، و عدوّى عدوّ اللَّه؛ دشمن تو دشمن من است، و دشمن من دشمن خدا است.
و رسول خدا (صلیاللهعليهوآله) بهمن فرمود: «من بر امتم از مؤمن و مشرك نمىترسم: زيرا مؤمن را خدا بهسبب ايمانش (از گمراه كردن) باز مىدارد (پس از او بر مسلمانان زيانى نيست) و مشرك را خدا بهسبب شركش (كه مسلمانان گوش به سخنش نداده پيرويش نمىنمايند) ذليل و خوار مىگرداند.
و لكن من بر شما مىترسم از هر دو روئى در دل و داناى به زبان (آنكه دوروئى را در دل پنهان كرده احكام شريعت را به زبان مىآورد) آنچه را كه شما مىپسنديد مىگويد، و بهجا مىآورد آنچه را كه ناشايسته مىدانيد (آرى بايد از منافق و دورو ترسيد، و دفعش را از خدا خواست، چنانكه امام (عليهالسلام) در خطبه يك صد و هشتاد و پنجم روش آنان را شرح داده)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص892)
شروح
(ناهمگونى هدايتگران و گمراهكنندگان)
«و در بخشى از اين نامه آمده است:
بى ترديد رهبر هدايتگر كه موجب هدايت مردمان است با رهبر گمراهكننده كه موجب فرومايگى و هلاكت انسانها است يكسان نيستند. و كسى كه دوستدار پيامبر (صلیاللهعلیهوآله) است با دشمن وى همسانى ندارد.
(خطر منافقان)
پيامبر اكرم (صلیاللهعلیهوآله) به من فرمود: من براى امتم از مؤمن و مشرك هراسى ندارم كه آنها را گمراه كنند و آزار برسانند، چرا كه خداوند مؤمن را به سبب ايمانش از آزار ديگران باز مىدارد و مشرك را به سبب شركش مقهور و منكوب مىكند تا نتواند به مؤمنان آزار برساند، زيرا مردم فرد مشرك را مىشناسند و بدين ترتيب نمىتواند به مؤمنان آسيبى رساند و به بيراهه كشاند، اما، اى مؤمنان، من براى شما از منافقان مىترسم كه شما را گمراه سازند، منافقى كه نفاق و كفر را در دل پنهان كرده و به زبان شريعت و احكام آن آشناست و آنچه را شما مىپسنديد بر زبان مىراند، ولى به گناهان و محرماتى كه از آن پرهيز مىكنيد و نكوهيده مىداريد عمل مىكند. پس او امت را با زبان خود مىفريبد و موجب مىشود كه از عمل او پيروى كنند».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص38)
«قسمت دوم عهدنامه است:
«منظور از پيشواى رستگار و دوست پيامبر (صلیاللهعلیهوآله)، خودش و مراد از پيشواى تبهكار و دشمن پيامبر (صلیاللهعلیهوآله) معاويه است و خبر مشهور را به رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) نسبت داد و از قول آن حضرت نقل كرده است و منظورش از منافق كوردل و دانشمند به زبان، معاويه و يارانش مىباشد، و تمام اين بيانات براى آن است كه مردم را به پيروى از خودش تشويق كند و از كمك و يارى كردن به دشمنش منصرف كند، و اما معناى روايت، امرى است روشن كه مؤمن چون ايمان دارد، از او بيمى بر مسلمانان نيست مشرك را هم كه خداوند به خاطر شركش تا وقتى كه متظاهر به شرك باشد با پيشرفت اسلام و غلبه مسلمانان خوار و ريشهكن مىكند و با اتفاق مسلمين بر دورى كردن از او، و دشمنى با وى و گوش ندادن به هر چه او مىگويد، منزوى و خوار و زبونش مىكند، تنها كسى كه بر مسلمانان بيم آن مىرود، منافق است كه كفر را پنهان مىدارد و تظاهر به اسلام مىكند، احكام اسلام را مىآموزد و با مسلمانان نشست و برخاست مىكند و آنچه آنان مىگويند، مىگويد، اما كردار و اعمالش بر خلاف اسلام و مسلمين است، مسلمانان بايد از او هراسناك باشند به دليل اين كه مسلمان نمايى و آميزش او با ايشان باعث مىشود كه به حرفهايش گوش دهند و با او همنشين شوند و مفتون ادعاهايش شوند و او را راستگو پندارند بديهى است كه زبانآورى و توانايى كه بر ايجاد شبهه و گمراه كردن دارد، و مىتواند مقاصد شوم خود را با كلمات زيبا بيارايد، موجب آن مىشود كه بسيارى از مسلمانان تحت تأثير قرار گيرند و منحرف شوند».
(ترجمة شرح نهج البلاغه، ابن ميثم، ج4، صص743و744)
واژه شناسی
واژه کاوی
یازده مورد از ماده «ردی» در نهج البلاغه آمده است.[7]
«وَلْی» در اصل به معنای نزدیکی است.[8]
«وَلَایَت» به معنای چاره اندیشی امور دیگران و عهده داری جریان زندگی و مرگشان است.[9]
«وَلِىّ» كسى است كه امور را اداره میکند.[10]
تفصیلی:
«وَلْی» در اصل به معنای نزدیکی است.[11]
«وَلِىّ» از واژۀ «وَلْى» مشتق شده است. «وَلِىّ» كسى است كه به تدبير امور از ديگرى سزاوارتر است.[12] هرکس سرپرست امری شود و به آن قیام کند «مولی» و «ولیّ» آن امر است.[13]
«وَلیَ الشیءَ و عَلَیْه» یعنی شخصی، سرپرستی چیزی را به عهده گرفت.[14]
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در خطبة 188 نهج البلاغه میفرمایند:
«وَ لقَد وَلِیتُ غُسلَه (صلی الله علیه و آله)؛ و غسل رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را به عهده گرفتم».
فرمانروا «ولیّ امر» مردم است.[15] کمیت شاعر در مورد امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) اینگونه سروده است:
وَ نِعْمَ وَلِيُ الْأَمْرِ بَعْدَ وَلِيِّهِ وَ مُنْتَجَعُ التَّقْوَى وَ نِعْمَ الْمُقَرَّبُ
«اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب (عليهالسلام) خوب سلطان و کفيل امر امت بعد از سلطان و کفيل اولش رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) بوده است، و خوب دليل و راهنماي تقوا و درستی در بيابان خشک و جهالت، و خوب نزديک کننده امت به خداوند متعال است».[16]
«وَلِیّ» به دو معنا است:
اول: به معنای کسی است که بر دیگری ولایت دارد؛[17] مثل ولایت خدا بر انسان. [18]
دوم: به معنای کسی که ولایت دیگری بر او واقع میشود؛ مثل انسان که ولایت خدا بر او واقع میشود.[19]
واژۀ «مولی» در کلام عرب به چند معنا است؛[20] گاهی در زبان عرب به معنای عبد است؛[21] مثلاً در زیارت خاصّه امام حسین (علیهالسلام) وارد شده است: «اللَّهَ اللَّهَ فِي عَبْدِكَ وَ مَوْلَاكَ.»[22] و همچنین به معنای آقا و سید و مالک عبد است؛[23] مثلاً در دعای توسل آمده است: «یا سادَتی وَ مَوالِیَّ اِنی تَوَجَّهتُ بِکُم اَئِمَّتی.»[24]
از دیدگاه اهل لغت روا است شخصی بگوید: «فُلانٌ مَوْلَايَ» به این معنا که او مالک طاعت فرد است و مولی به معنای «مالک طاعت» همان معنای مد نظر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در حدیث غدیر است که فرمودند: «فَمَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌ مَوْلَاهُ».[25]
به شخص با ايمان «وَلِيُّ اللّه» گفته میشود یعنی خدا دوست.[26]
«اولِیاء» جمع واژة «ولی» است.[27]
خدای متعال میفرماید:
«إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ؛ ولىّ شما، تنها خدا و پيامبر اوست و كسانى كه ايمان آوردهاند: همان كسانى كه نماز برپا مىدارند و در حال ركوع زكات مىدهند».[28]
«وَلِی» در این آیه به معنای کسی است که سرپرستی امور مؤمنان بر عهدۀ او است.[29]
ابوذر غفاری روایت میکند:
روزى با رسول خدا (صلیاللهعليهوآله) نماز ظهر خواندم سائلى در مسجد چيزى خواست به او چيزى ندادند، دست به آسمان برداشت و گفت: خدايا گواه باش من در مسجد رسول خدا (صلیاللهعليهوآله) اظهار حاجت كردم كسى چيزى به من نداد، على (عليهالسلام) آن هنگام در ركوع نماز بود با انگشت كوچک دست راست كه به آن انگشتر میكرد به سائل اشاره نمود، سائل آن را از انگشت على (عليهالسلام) گرفت، رسول خدا (صلیاللهعليهوآله) در نماز اين عمل را ميديد، هنگامی که از نماز فارغ شد سر به آسمان كرد و گفت: خدايا برادرم موسى از تو خواست و گفت:
«رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَ يَسِّرْ لِي أَمْرِي ... وَ اجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي. هارُونَ أَخِي اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَ أَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي».
در جوابش قرآن ناطق نازل فرمودى:
«سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَ نَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما».
خدايا من برگزيده و پيامبر تو محمد هستم، سينة مرا فراخ گردان. كارم را آسان كن. براى من وزير و يارى از اهلم معيّن كن على برادرم را، با او مرا تقويت فرما.
ابوذر میگويد: به خدا قسم رسول خدا (صلیاللهعليهوآله) سخن خويش را تمام نكرد تا جبرئيل نازل شد و گفت: اى محمد بخوان. فرمود چه بخوانم؟ گفت بخوان:
«إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا».[30]
این آیه طبق نظر شیعه و مخالفان در حق حضرت علی بن ابی طالب (علیهالسلام) نازل شده است.[31][32]
تفاوت «ولایت» و «وکالت»:
انسان با اختیار، شخصی را «وکیل» خویش قرار میدهد؛ اما گاهی «ولایت» فردی بر انسان بدون اختیار او است؛ مانند «ولایت» پدر یا پدر بزرگ بر انسان.[33]
واژه عَدْو به چند معنا است:
1. به معنای كينه توزى، که به آن «عَدَاوَة» و «مُعَادَاة» میگویند:
· عداوت به قصد دشمنى و خصومت.
· دشمنى كه از روى قصد نباشد بلكه حالتى برای مخاطب حاصل شود كه آزرده شود؛ همانگونه كه انسان از دشمنان مورد آزار قرار مىگيرد.[37]
2. به معنای دویدن و هروله، که به آن «عَدْو» میگویند.
3. به معنای بیعدالتی و ستم در معامله است که به آن «العُدْوَان و العَدْو» میگویند.
به اعتبار آرام و قرار گرفتن به مکان ناآرام «العَدْوَاء» میگویند.[38]
عدوّ کسی که است که در قلبش نسبت به شخصی دشمنی دارد و در ظاهر بر اساس آن دشمنی رفتار مینماید.[39] دایره دشمنی از دایره نفرت کوچکتر است؛ هرکسی که دشمن فردی است از او تنفّر دارد ولی گاهى آن کسی که نسبت به فرد عداوت ندارد از او نفرت دارد.[40]
تفاوت «عداوت» و «بغض»:
«عداوت» دوری جستن و فرار کردن از یاری شخصی و «بغض» طلب حقیر شدن و اهانت به او است. «بغض» نقیض محبت نمودن و بزرگ شمردن فرد است. [41]
تفاوت «عداوت» و «مخاصمه»:
«معادات» در مورد حالات قلب است. ممکن است انسان با شخصی مشاجره کند اما در دل با وی دشمنی نداشته باشد یا در دل با او دشمن باشد اما با او جدل ننماید.
«مخاصمه» گفت و گوی همراه با پرخاش و ستیزه است.[42]
نکتهها و پیامها
1. به نظر میرسد در کلام حضرت (علیهالسلام)، مراد از پیشوای هدایت و دوست پیامبر (صلى الله عليه وآله)، شخص خودشان، و پیشوای گمراهی و دشمن پیامبر (صلى الله عليه وآله)، معاویه است (فَإِنَّهُ لَا سَوَاءَ إِمَامُ الْهُدَى وَ إِمَامُ الرَّدَى وَ وَلِيُّ النَّبِيِّ وَ عَدُوُّ النَّبِيِّ).
2. همانطور که پیشوای هدایت و ضلالت یکی نیستند، مسیر و سرانجام پیروانشان نیز یکی نیست.
3. لازم است، اهل ایمان در انتخاب پیشوا و رهبر دقت کنند، تا از گزند منافقین در امان باشند.
4. منافق، کسی است که کفرش را پنهان و به ایمان تظاهر میکند، تا در بین اهل ایمان نفوذ کرده و آنها را گمراه کند (كُلَّ مُنَافِقِ الْجَنَانِ عَالِمِ اللِّسَانِ يَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ وَ يَفْعَلُ مَا تُنْكِرُون).
5. سزاوار است، انسان مؤمن، نیات و اعمال خود را با توجه به این دو نشانة منافق، ارزیابی کند تا خود دارای چنین صفاتی نباشد.
نویسنده
هبهالدین شهرستانی
چکیده
کتاب «در پیرامون نهج البلاغه» نوشته هبهالدین شهرستانی اثری پژوهشی است که به بررسی ریشهها، اصالت و ویژگیهای کتاب «نهجالبلاغه» و گردآورنده آن، سید رضی، میپردازد. نویسنده در آغاز، جایگاه و اهمیت نهجالبلاغه را به عنوان مجموعهای از سخنان امیرالمؤمنین (علیهالسلام) شرح میدهد و بر جنبههای ادبی، معنوی و فکری این اثر تأکید میکند. از نظر او سخنان امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نه تنها در حوزه دین و اخلاق، بلکه در عرصه فصاحت و بلاغت، مقامی ممتاز در ادب عرب یافته و الهامبخش اندیشمندان مسلمان و حتی غیرمسلمان بوده است.
کتاب سپس زندگی سید رضی را بازگو میکند و ضمن معرفی ویژگیهای اخلاقی و جایگاه علمی او، توضیح میدهد که تربیت سید رضی در محیطی شکل گرفته که محور آن علم، تقوا و فرهنگ بوده است و تلاشهای ادبی و تحقیقاتیاش در گردآوری نهجالبلاغه نمایانگر استعداد و ذوق کمنظیر اوست.
در ادامه، نویسنده نگاه پژوهشگران مختلف به اعتبار و اصالت نهجالبلاغه را بررسی و آرای موافقان و مخالفان را مطرح میکند. با استناد به اظهارات اندیشمندان مسلمان، مستشرقان و حتی برخی دانشمندان مسیحی، تأثیر عمیق و شگرف نهجالبلاغه بر فرهنگ و اندیشه جهانی را برجسته میسازد و با استفاده از دلایل ادبی و تاریخی، به شبهات و تردیدها درباره اصالت این متن پاسخ میدهد.
بخشی از کتاب به این اختصاص دارد که خطبهها و نامههای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) پیش از تدوین در نهجالبلاغه در آثار علما و محدثان نقل و ثبت شده بود و نقش سید رضی، گزینش و انتخاب بلیغترین نمونههای این سخنان برای انتقال به آیندگان بوده است. همچنین تأکید میشود انتساب نهجالبلاغه به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) تنها معطوف به نقل سید رضی نیست و منابع معتبر تاریخی و ادبی متعددی این انتساب را تأیید میکنند.
در نهایت، نویسنده ارزش علمی، فرهنگی و معنوی نهجالبلاغه را فراتر از یک کتاب صرفاً دینی دانسته و به ضرورت فهم ژرفتر آموزههای این اثر اشاره میکند. او مخاطب را به درک دقیق دیدگاههای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در زمینههای انسانی، اجتماعی، الهی و اخلاقی دعوت میکند و با بیانی شفاف و مستدل، جایگاه واقعی نهجالبلاغه و مؤلف آن را روشن ساخته و با گردآوری مستندات علمی و تاریخی، مسیر پژوهش بیشتر در این عرصه را هموار نموده است.
هشتگ
#نهج_البلاغه #امیرالمؤمنین #سید_رضی #بلاغت_عربی #هبه_الدین_شهرستانی #متن_کلاسیک #ادبیات_دینی #پژوهش_اسلامی #سخنان_علی #اصالت_متن #مقدمه #شبهات_متنی #مرکز_تحقیقات_رایانه_ای #بنیاد_نهج_البلاغه #تاریخ_اسلام #منابع_شیعه #معارف_اسلامی #شرح_نهج_البلاغه #اخلاق_اسلامی #مباحث_فلسفی
نویسنده
آیتالله مکارم شیرازی
چکیده
نهجالبلاغه جایگاهی ویژه در تاریخ اندیشه اسلامی دارد و همواره به عنوان مجموعهای از عمیقترین آموزهها درباره ایمان، اخلاق، سیاست و جامعه مورد توجه بوده است؛ اما بعد فقهی این کتاب، کمتر به صورت عمومی شناخته شده و فهم شده است. نویسنده تلاش میکند نشان دهد که نهجالبلاغه تنها یک اثر عقیدتی یا معنوی نیست، بلکه در حوزه فقه اسلامی نیز میتواند منبعی غنی و الهامبخش به شمار آید. بسیاری از سخنان امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در این اثر، به بیان احکام عملی، راهبردهای عبادی، حقوق اجتماعی و روابط انسانی میپردازد و حتی در مواردی به تبیین فلسفه برخی احکام شرعی توجه دارد. البته استفاده فقهی از این کتاب، مانند هر منبع حدیثی دیگر، وابسته به اطمینان از اعتبار سند روایات است.
در حوزه مسائل اعتقادی و اخلاقی، بیشترین تاکید بر محتوا و استدلالهای عقلی و قرآنی موجود در نهجالبلاغه دیده میشود و نیازی به تکیه شدید بر سند نیست؛ زیرا این آموزهها با عقلانیت و اصول مسلّم دینی هماهنگاند. اما آنجا که به فقه و فتوا میرسیم، اعتبار سندی سخن نقش تعیینکننده دارد. در این زمینه، روشهای مختلفی برای سنجش اعتبار وجود دارد؛ از جمله تحقیق درباره رجال سند و تطبیق آن با منابع معتبر علمی، عرضه مضمون روایت بر قرآن کریم به عنوان اصلیترین معیار، و سنجش میزان مقبولیت و شهرت روایت میان اصحاب و علمای برجسته، که خود بر اعتبار آن میافزاید.
امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در نهجالبلاغه به مسائلی چون زکات، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، قضاوت، فلسفه اجتماعی احکام و جزئیات بسیاری از دستورهای شریعت میپردازد و در کنار تبیین مبانی نظری، به دستورهای عملی نیز اشارههای روشن دارد. نکته مهم این است که ایشان، همواره بر پیوند عمیق میان احکام اسلامی با عدالت، عقلانیت، انسانیت و مصلحت اجتماعی تاکید میکند و حتی در دستورهای عبادی، پاسخگویی به نیازهای معنوی و دنیوی انسان را مورد توجه قرار میدهد.
بنا بر تحلیل نویسنده، اگرچه گردآورنده نهجالبلاغه یعنی سید رضی بر حفظ سند و ذکر جزئیات نقل تاکید نداشته، اما انسجام معنوی، اعتبار معنایی و قرابت با معارف قرآن، ارزش فقهی نهجالبلاغه را حفظ کرده است، به ویژه آنکه بخش زیادی از آموزههایش هم با قرآن و هم با سنت نبوی هماهنگ است و مضمون آنها شهرت فراوان دارد. بنابراین فقیهان برای استفاده از این گنجینه، باید هم به اسناد رجوع کنند و هم جنبههای محتوایی را در بوته آزمون عقل و وحی قرار دهند.
در پایان، کتاب به این نتیجه میرسد که نهجالبلاغه نهتنها برای فقیهان، که برای هر مسلمانی که به دنبال زندگی اصیل و مبتنی بر آموزههای دینی است، منبعی راهنماست که تعالی فردی و اجتماعی و تنظیم رفتار فردی و جمعی را هدف قرار داده است. بهرهگیری از این اثر بزرگ، نیازمند مطالعه دقیق و شناخت عمیق اصول و مبانی فقهی است، اما هر کس با توجه به سطح دانش خود، میتواند راهکارهای عملی زندگی دینی و اخلاقی را از سخنان امیرالمؤمنین(علیهالسلام) به دست آورد و از آن بهره ببرد.
هشتگ
#نهج_البلاغه #فقه_اسلامی #احکام_شرعی #امیرالمؤمنین_علیهالسلام #استنباط_احکام #سند_حدیث #قرآن #سنت #زکات #جهاد #امر_به_معروف #نهی_از_منکر #قضاوت_اسلامی #علم_معصَن #عدالت_اسلامی #اخلاق_اسلامی #اجتهاد #منابع_فقهی #معارف_اسلامی #کتاب_فقهی
نویسنده
کاظم ارفع
چکیده
کتاب «از منظر نهج البلاغه» تلاش دارد ابعاد مختلف معارف، آموزهها و حکمتهای امیرالمؤمنین(علیهالسلام) را با تأکید بر نهجالبلاغه مورد واکاوی قرار دهد. نویسنده با زبان علمی و مستند، مفاهیم بلند این اثر را به نیازهای معاصر بشر گره میزند و نشان میدهد چگونه سخنان امیرالمؤمنین(علیهالسلام) پاسخگوی پرسشهای بنیادین انسان امروز است؛ از چیستی و فلسفه زندگی گرفته تا ابعاد اجتماعی، اخلاقی و الهی حیات.
در این مجموعه تأکید میشود که نگاه امیرالمؤمنین(علیهالسلام) به خدای متعال، توحید، عدالت، حکمت، عبودیت و رابطه انسان با هستی، نگاه جامعی است که هم فرد و هم جامعه را به تعالی دعوت میکند. تفسیر عمیق عدالت الهی و انسانی، اهمیت مسئولیتپذیری اجتماعی، معنا و هدفداری زندگی، جایگاه عقل و علم، اهمیت پرهیزگاری و اخلاق در مدیریت و سیاست، محورهای اصلی این کتاب را تشکیل میدهد. نویسنده با بهرهگیری از روایات، خطبهها و نامههای نهجالبلاغه، نشان میدهد که دغدغههای امیرالمؤمنین(علیهالسلام) همواره تعالی فکری و عملی جامعه است؛ او انسانی میخواهد که با عقلانیت، وجدان اخلاقی، عشق به علم و جستوجوی عدالت، مسیر رشد و کمال را بپیماید.
نگرش امیرالمؤمنین(علیهالسلام) به سیاست، حکومت و رهبری نیز مبتنی بر تعالی معنوی، نفی ظلم و فساد، حمایت از محرومان و مسؤولیتپذیری در برابر مردم است. او بارها یادآور میشود که عدالت پیششرط سلامت جامعه و قرب به خدای متعال است و هر حکومتی که بر غیر عدالت بنا شود، محکوم به فروپاشی است. در این کتاب، فلسفه حوادثی چون سکوت یا مبارزه امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، اصولی چون امر به معروف و نهی از منکر، نقش علم و دانش در پیشرفت و رشد فرد و جامعه و رابطه انسان با مقدرات الهی، با دقت تبیین میشود.
همچنین به ابعاد شخصیتی و روحی امیرالمؤمنین(علیهالسلام) پرداخته میشود؛ عبودیت، زهد، شجاعت، حلم و حلمورزی در کنار قاطعیت، درک عمیق از معنویت و پیوند با خدای متعال، همگی ویژگیهایی است که نه تنها الگویی برای انسان مؤمن، بلکه دستمایهای برای فهم بهتر جهان و مسؤولیت انسان در مواجهه با آن است.
کتاب با تأکید بر پیوند نیازهای معنوی بشر معاصر با آموزههای نهجالبلاغه، توصیه میکند که شناخت واقعی از امیرالمؤمنین(علیهالسلام) تنها با عمل به دستورات او و فهم حکمتهای نهفته در سخنانش ممکن است؛ زیرا او نه تنها امام مسلمانان، بلکه میراثدار حکمت و انسانیت برای همه زمانهاست. نتیجه نهایی کتاب این است که آموزههای امیرالمؤمنین(علیهالسلام) میتواند راهنمای عملی و فکری برای انسان امروز باشد تا به سوی جامعهای توحیدی، عادلانه و سرشار از آگاهی و معنویت حرکت کند.
هشتگ
#نهج_البلاغه #امیرالمؤمنین #معرفت #حکمت_علوی #عدالت #توحید #آموزه_های_دینی #رهبری_اسلامی #اخلاق #علم_و_عقل #سبک_زندگی_اسلامی #معنویت #جامعه_اسلامی #عدالت_اجتماعی #زهد #مسئولیت_اجتماعی #تعلیم_و_تربیت #اندیشه_اسلامی #پژوهش_دینی #الهیات
نویسنده
ابن ابی الحدید
چکیده
کتاب «شرح نهج البلاغه» ابن ابی الحدید یکی از بزرگترین و جامعترین آثار تفسیری در تاریخ اسلام است که به صورت کامل و با رویکردی تحقیقی و انتقادی به تبیین خطبهها، نامهها و کلمات حکمتآمیز امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در نهج البلاغه میپردازد. ابن ابی الحدید، ادیب و متکلم برجسته قرن هفتم هجری، با تسلط بر ادبیات، تاریخ، فلسفه، کلام و فقه، نهج البلاغه را نه فقط در سطح لغوی و بلاغی، بلکه در بستر تاریخی و فکری عصر امیرالمؤمنین(علیهالسلام) بررسی کرده است.
او با مراجعه به منابع متعدد از اهل سنت و شیعه، باورها و اختلافات کلامی را بیان و نقد میکند و در بسیاری مواقع با انصاف علمی، دیدگاههای گوناگون را واکاوی میکند. علاوه بر شرح و توضیح آیات و مفاهیم، ابن ابی الحدید به ریشهیابی بسیاری از حوادث تاریخی، چگونگی شکلگیری فرقهها، تبیین جایگاه امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در تاریخ اسلام، نقد و بررسی طلحه و زبیر، عثمان، معاویه و دیگر شخصیتهای محوری میپردازد و مسائل بنیادین کلامی مانند توحید، عدل، امامت، جبر و اختیار، جایگاه علم، معرفت و اخلاق را به تفصیل تشریح میکند.
او نهج البلاغه را حلقه اتصال معارف ناب اسلامی، حکمت و سیاست علوی با دغدغههای روزگار میداند و همواره تلاش میکند آموزههای عمیق آن را به زبان ساده برای مخاطب شرح دهد. این اثر فقط یک شرح ساده نیست، بلکه گنجینهای از فرهنگ، معارف و آگاهی تاریخی است که هم در میان محققان شیعه و هم اهل سنت مورد احترام است و هنوز به عنوان اثری بیبدیل برای فهم دقیق شخصیت امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، جایگاه او در اسلام و آموزههای بنیادین نهج البلاغه شناخته میشود.
شرح ابن ابی الحدید، علاوه بر آشنایی با نهج البلاغه، دریچهای به شناخت و نقد جامعه اسلامی نخستین، تحولات پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله)، و بررسی عمیق ریشههای اختلاف امت اسلامی نیز باز میکند و همواره یکی از منابع اصلی پژوهش در تاریخ، کلام، سیاست و اخلاق اسلامی است.
هشتگ
#نهج_البلاغه #شرح_نهج_البلاغه #ابن_ابی_الحدید #امیرالمؤمنین #کلام_اسلامی #تاریخ_اسلام #فلسفه_اسلامی #امامت #عدالت #حق_طلبی #حکومت_علوی #جامعه_اسلامی #حکمت_اسلامی #مبانی_معرفت #انصاف_علمی #رهبر_الهی #تحولات_سیاسی #انتقاد_خلفا #تفسیر_تاریخی #شخصیت_امیرالمؤمنین #عدالت_اجتماعی #ادبیات_عربی #توحید #انسان_در_اسلام #اخلاق_سیاسی #علم_دینی #روش_تحقیقی #فرهنگ_اسلامی #اندیشه_اسلامی #اختلافات_کلامی
نویسنده
جعفر سیدان
چکیده
کتاب «شرح خطبه ۱۵۲ نهجالبلاغه امیرالمؤمنین(علیهالسلام)» اثر جعفر سیدان، با محوریت شرح و تبیین بخشی از کلمات امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در خطبه ۱۵۲ نهجالبلاغه، به بررسی مباحث مهم اعتقادی در حوزه توحید میپردازد و با رویکردی تحلیلی، مفاهیمی بنیادین همچون حمد خدای متعال، اثبات وجود خالق، نسبت بین خالق و مخلوق و جایگاه مخلوق اول را به صورت روان، مستند و متکی به آیات و روایات روشن میسازد.
در آغاز کتاب بر اهمیت حمد و ستایش خدای متعال تأکید شده و تفاوت مفاهیم حمد، شکر و مدح تبیین میگردد. نویسنده با بهرهگیری از سخنان بزرگان دین، بیان میکند که حمد و ستایش خدای متعال یکی از عالیترین حالات روحی انسان است که ریشه در عقل، فطرت و آموزههای دینی دارد و آثار تربیتی فراوانی بر جان آدمی میگذارد. تحلیل موانع تحقق این حالت و راهکارهای تقویت آن، همراه با اشاره به بیاناتی از ادعیه امامان هم از بخشهای ابتدایی کتاب است.
در ادامه، مسئلهی اثبات وجود خدای متعال مطرح میشود. نویسنده با اشاره به راههای فطری و عقلی، برهان نظم و نشانههای موجود در جهان هستی را به عنوان دلایلی روشن برای اثبات وجود خالق یگانه ذکر میکند و جایگاه امیرالمؤمنین(علیهالسلام) را در تبیین توحید و رد هرگونه تشبیه یا شراکت در ذات الهی برجسته میسازد. همچنین به طور مبسوط نسبت بین خالق و مخلوق و ویژگی استقلال ذاتی خدای متعال پرداخته میشود و نظریات مختلف فلاسفه و متکلمان درباره رابطه خالق و خلق واکاوی میگردد.
مسئله “اولین مخلوق” از دیگر مباحث کلیدی است که نویسنده با دقت نظر آن را بررسی میکند. ضمن شرح دیدگاهها و نقل روایات متعدد، تأکید میشود که خدای متعال از هرگونه محدودیت زمانی و مکانی و وجود شریک یا شبیه، منزه است. نویسنده به نقد نظریه وحدت وجود و تبیین دقیق استقلال خالق از مخلوقات میپردازد و بیان میکند که اولین مخلوق، نشانهای از فیض و ربوبیت خدای متعال است و هرگز با ذات الهی یکی نیست.
در بخشهای انتهایی کتاب به موضوع صفات الهی پرداخته میشود و بیان میشود که صفات زائد بر ذات خدای متعال برای او قابل قبول نیستند و ذات اقدسش بسیط و فارغ از هر گونه ترکیب است. تمایز مطلق میان خالق و مخلوق، عدم امکان تشبیه و نفی هر نوع مکان و زمان برای خدای متعال تبیین میشود. همچنین پرهیز از تعمق بیش از حد در ذات اقدس الهی و توجه به نقش عقل و اعتدال در مسیر شناخت خداوند مورد تأکید قرار میگیرد.
هشتگ
#شرح_نهج_البلاغه #شرح_خطبه_۱۵۲ #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #توحید #خدای_متعال #حمد_الهی #کلام_اسلامی #فلسفه_الهی #برهان_وجودی #خالق_و_مخلوق #صفات_الهی #اوّلین_مخلوق #استقلال_خالق #علم_کلام #مبانی_عقیدتی #رد_تشبیه #بینونت_خالق_و_مخلوق #بینیازی_خدای_متعال #نهجالبلاغه_پژوهی #جعفر_سیدان
نویسنده
صفر فلاحی
چکیده
کتاب «هدیه معصومیه» نوشته صفر فلاحی، اثری است که با رویکردی روایی و تحلیلی به ابعاد مختلف حیات، شخصیت و جایگاه حضرت فاطمه معصومه(سلاماللهعلیها) میپردازد. نویسنده از نخستین لحظات ولادت حضرت، یعنی فضای معطر مدینه و شکفتن «غنچهای» از تبار نبوت، داستان را آغاز میکند و به شرح معنای اسم فاطمه و نسبت آن با روح کوثری و جایگاه ممتاز آن حضرت نزد اهلبیت(علیهمالسلام) اشاره میکند. جایگاه ویژه حضرت معصومه(سلاماللهعلیها) از زاویه پیوند با امیرالمؤمنین(علیهالسلام) و اهلبیت(علیهمالسلام)، و نقش علمی و معنوی ایشان، محور اصلی اثر را شکل میدهد. در بخشهایی از کتاب، جایگاه حدیث و روایت و ارزش تعلیم و نشر معارف از زبان بانوان اهلبیت(علیهمالسلام) بهویژه حضرت معصومه(سلاماللهعلیها) برجسته شده است.
نویسنده با ذکر آیات و روایات، مقام عصمت و برگزیدگی این خاندان را تبیین میکند و با آوردن مواردی از اسناد روایی درباره ولایت امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، جایگاه کلیدی غدیر و خطبه معروف پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) را شرح میدهد. در این بستر، کتاب به تبیین نگاه شیعی نسبت به امامت، ریشههای تاریخی و اعتقادی آن و استمرار خط هدایت اهلبیت(علیهمالسلام) میپردازد. فصولی از اثر با موضوع الگوهای حسنه، محبت واقعی اهلبیت(علیهمالسلام)، نشانههای شیعه راستین و نقش فضایل اخلاقی در هویت شیعی تدوین شده است.
در ادامه، نویسنده به جایگاه شهر قم، ویژگیهای این سرزمین مقدس بهعنوان خاستگاه انقلاب فکری و کیفیت تبدیل شدن آن به مرکز نشر معارف اهلبیت(علیهمالسلام) میپردازد. این روند با شرح مهاجرت تاریخی حضرت معصومه(سلاماللهعلیها) از مدینه تا قم، علت هجرت، شرایط اجتماعی شیعیان و ثمرات این حرکت همراه است. همچنین جایگاه روایات مربوط به فضایل زمین و تربت کربلا و آثار معنوی زیارت در فرهنگ شیعه مورد توجه قرار گرفته و زیارت حضرت معصومه(سلاماللهعلیها) به عنوان امر مهم تربیتی و معرفتی شرح داده شده است.
کتاب سعی دارد با زبانی ساده و پیوسته، زمینههای تاریخی، علمی، حدیثی و اجتماعی شکلگیری منزلت حضرت معصومه(سلاماللهعلیها) را به مخاطب معرفی کند و نسبت این منزلت را با سیمای کلی اهلبیت(علیهمالسلام) و فرهنگ شیعه روشن سازد؛ به طوریکه خواننده ضمن آشنایی با سیره و کرامت حضرت معصومه(سلاماللهعلیها)، به پیوند هویت شیعی با حقیقت ولایت و محبت اهلبیت(علیهمالسلام) واقف شود و قم را به عنوان مرکز نورانیت و نشر این معارف در طول تاریخ دریابد.
در مجموع، این کتاب تصویری گویا و مستند از ابعاد الهی، اخلاقی و اجتماعی حضرت معصومه(سلاماللهعلیها) ارائه میدهد و با تمرکز بر پیوند این بانو با امیرالمؤمنین(علیهالسلام) و اهلبیت(علیهمالسلام)، راهبردی جامع برای فهم جایگاه علمی و معنوی ایشان در منظومه اندیشه شیعی فراهم میسازد.
هشتگ
#حضرت_معصومه_سلام_الله_علیها #هجرت_حضرت_معصومه #قم_در_تاریخ_شیعه #جایگاه_زن_در_اسلام #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #اهل_بیت_علیهم_السلام #روایت_شیعی #کرامت_اهل_بیت #تربیت_ولایی #علوم_اسلامی #سیره_معصومین #تاریخ_اسلام #نقش_بانوان_در_تشیع #زیارت_و_آداب #شهر_مقدس_قم #حدیث_و_ولایت #پژوهش_شیعی #فرهنگ_شیعی
نویسنده
الميرزا حبيب الله الخوئي
چکیده
کتاب «منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة» تألیف میرزا حبیبالله خویی، باید به چند محور اساسی این اثر ۱۴ جلدی اشاره کرد که حول شرح، تحلیل و تبیین مفاهیم ژرف و عبارات بلندمرتبه نهج البلاغه میگردد. مؤلف کتاب با تبحری ویژه و نگاه تفصیلی، سخنان امیرالمؤمنین(علیهالسلام) را مورد واکاوی قرار داده و با تکیه بر منابع متقن حدیثی، تاریخی، کلامی و ادبی، به شرح دقیق خطبهها، نامهها و کلمات قصار پرداخته است.
در این اثر، علاوه بر تبیین ظواهر الفاظ، به ابعاد مختلف معنایی، فلسفی، کلامی و عرفانی سخنان امیرالمؤمنین(علیهالسلام) پرداخته شده و تلاش شده از برداشتهای سطحی پرهیز شود و ژرفنگری خاصی در تحلیل مفاهیم صورت گیرد. نویسنده همزمان با شرح عبارات، به اختلاف اقوال در تفاسیر نهجالبلاغه اشاره کرده و دیدگاه دانشمندان شیعه و اهل سنت را طرح نموده است تا خواننده تصویری جامع و متعالی از جایگاه امیرالمؤمنین(علیهالسلام) و میراث علمیاش به دست آورد.
از ویژگیهای شاخص این شرح، نقد مستدل دیدگاههای مخالف و دفاع از اصالت و حقانیت سخنان امیرالمؤمنین(علیهالسلام) بر اساس منابع اصیل شیعی است. همچنین، به نکات دقیق بلاغی، واژهشناسی، ریشههای تاریخی، اسباب صدور خطبهها و نقش اجتماعی و سیاسی آنها توجه ویژه شده است. مسائل کلامی همچون توحید، امامت، عدل، جایگاه اهلبیت(علیهمالسلام)، بررسی مقامات روحی و علمی امیرالمؤمنین(علیهالسلام) و دفاع از اصول و مبانی شیعه، جزء مباحث کلیدی این شرح محسوب میشود.
در بخشهایی، تحلیلهای روانشناختی و اجتماعی درباره مخاطبان امیرالمؤمنین(علیهالسلام) و شرایط اجتماعی دوران آن حضرت ارائه شده و کاربرد آموزههای نهجالبلاغه در زندگی فردی و اجتماعی با زبانی علمی و استنادی ترسیم گردیده است. توضیح لغات دشوار، بیان سیاق و ساختار جملات، نقل احادیث و روایات مرتبط، مقایسه خطبهها و نامهها با سایر منابع تاریخی، و آوردن پاسخ به اشکالات و شبهات مطرحشده درباره نهج البلاغه، ساختار اصلی این مجموعه مفصل را تشکیل داده است.
در مجموع، کتاب «منهاج البراعة» نه تنها به شرح الفاظ نهجالبلاغه میپردازد، بلکه تحلیلی عمیق از مفاهیم و پیامهای جاودانه امیرالمؤمنین(علیهالسلام) ارائه میدهد و تلاش میکند جانمایه معرفتی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی سخنان ایشان را به صورتی علمی و قابل درک برای پژوهشگر و علاقهمند به اندیشه ناب شیعی، بیان کند. این اثر، یکی از جامعترین و معتبرترین شروح نهجالبلاغه و منبعی وزین برای شناخت ابعاد مختلف شخصیت و آموزههای امیرالمؤمنین(علیهالسلام) به شمار میآید.
هشتگ
#نهج_البلاغه #تفسیر_نهج_البلاغه #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #فلسفه_شیعه #بلاغت_عربی #تاریخ_اسلام #علم_کلام #تحلیل_سخنان_امیرالمؤمنین #مفاهیم_شعری #پیام_اخلاقی #امامت #عدالت_اجتماعی #توحید #اهل_البیت #اندیشه_شیعه #علمی _ادبیات
نویسنده
ابوالقاسم حمیدی
چکیده
کتاب «امید حرم» نوشته ابوالقاسم حمیدی، با محور قرار دادن زندگی حضرت عباس(علیهالسلام)، تصویری روشن از شخصیت، منش و جایگاه معنوی آن حضرت ارائه میدهد. مولف با مروری بر دوران کودکی حضرت عباس(علیهالسلام) در دامان امیرالمؤمنین(علیهالسلام) (صلاللهعلیهوآله) و مادر بزرگواری چون حضرت امالبنین(سلاماللهعلیها)، تأکید میکند که تربیت و رشد او در فضایی سرشار از ایمان، محبت به اهلبیت(علیهمالسلام) و روحیه ولایتمداری صورت گرفت. حضرت عباس(علیهالسلام) از ابتدا همواره یار و پشتیبان برادران و اهلبیت(علیهمالسلام) بود و ویژگیهایی چون وفاداری، شجاعت و ادب را به عالیترین شکل در خود مجسم ساخت.
نویسنده ضمن شرح شرکت حضرت عباس(علیهالسلام) در وقایع مهمی مانند جنگ صفین و حضورش کنار امیرالمؤمنین(علیهالسلام) (صلاللهعلیهوآله)، به نقش برجسته ایشان در دوران امامت امام حسن و امام حسین(علیهماالسلام) اشاره میکند. حضرت عباس(علیهالسلام) در نهایت اطاعت و اخلاص به امام زمانش، به ویژه نسبت به امام حسین(علیهالسلام)، در همه لحظات سخت و آزمونهای مهم تاریخ اسلام، مظهر ایثار و حمایت از ولایت بود.
در ادامه، کتاب به ویژگیها، کمالات و القاب حضرت عباس(علیهالسلام) مانند قمر بنیهاشم، بابالحوائج و پرچمدار کربلا میپردازد و هر یک را با ذکر نمونههایی از شجاعت، ایثار و فداکاری آن حضرت شرح میدهد. حضرت عباس(علیهالسلام) با علم، عبادت و ولایتمداری خود نه فقط مورد احترام خاندان نبوت بلکه الگویی برای همه آزادگان و جویندگان حقیقت شد.
اوج روایت کتاب، شرح حضور جانانه حضرت عباس(علیهالسلام) در واقعه کربلاست؛ از ماجرای پرچمداری سپاه، تلاش خستگیناپذیر برای تامین آب خیمههای اهلبیت(علیهمالسلام)، حمایت بیدریغ از کودکان و زنان و نهایتاً مقاومت و شهادت جانسوزش. مولف، قاطعانه به وفاداری حضرت عباس(علیهالسلام) به امام حسین(علیهالسلام) و رد هرگونه اماننامه و پیشنهاد اسرارآمیز دشمن اشاره میکند و رشادت، ادب و فداکاری آن حضرت را نقطه اوج انسانیت و ایمان معرفی مینماید.
کتاب همچنین با ذکر کرامات و شواهد پس از شهادت حضرت عباس(علیهالسلام)، او را به عنوان بابالحوائج و پناه دادرس نیازمندان در میان شیعیان میشناساند. در نهایت، تأکید میشود که معرفت و شناخت حضرت عباس(علیهالسلام) نهتنها بر پایه روایات و تاریخ، بلکه به عنوان الگویی الهامبخش در ایمان، مقاومت و وفاداری واقعی به ولایت میتواند راهگشای انسان معاصر باشد.
هشتگ
#حضرت_عباس_علیهالسلام #امید_حرم #قمر_بنی_هاشم #باب_الحوائج #سقا_کربلا #پرچمدار_کربلا #ایثار_حضرت_عباس #وفاداری_به_ولایت #امیرالمؤمنین_علیهالسلام_صلاللهعلیهوآله #نهضت_عاشورا #شهید_کربلا #ادب_عباسی #کمالات_عباس_علیهالسلام #شجاعت_اسلامی #وصیت_علوی #حمایت_از_اهلبیت #ولایت_پذیری #کرامات_حضرت_عباس #حماسه_صفین #نورانیت_عباس #رد_امان_نامه #مواسات_برادری #وصال_الهی #وفای_برادری #حمایت_از_کودکان_کربلا #دفاع_از_حریم_اهلبیت
نویسنده
آیتالله سید ابوالقاسم خوئی
چکیده
مجموعهی «منهاجالبراعة فی شرح نهجالبلاغه» تألیف آیتالله سید ابوالقاسم خوئی، از جامعترین و علمیترین شروح نهجالبلاغه در تاریخ معارف شیعه است. این اثر ارزشمند بر پایهی وفاداری کامل به متن اصلی و احترام به فضای کلام امیرالمؤمنین(علیهالسلام) (صلاللهعلیهوآله) تدوین شده و در بیستویک جلد، شرحی دقیق، روان و ژرف بر خطبهها، نامهها و کلمات قصار نهجالبلاغه ارائه میدهد.
نویسنده در مجلدات آغازین، اهمیت نهجالبلاغه و ضرورت شرح آن را تبیین میکند و سپس با بهرهگیری از مباحث لغوی، ادبی و بلاغی، ابزار مناسبی برای فهم بهتر سخنان امام فراهم میسازد. توجه جدی به صنایع بلاغی، واژهشناسی، تشبیه، استعاره و ساختار نحوی، پایهی کار اوست. استاد خوئی در کل اثر همواره به بستر تاریخی صدور هر سخن، زمینههای اجتماعی و فلسفی و ارتباط این کلام با قرآن و سنت پیامبر و اهلبیت(علیهمالسلام) توجه ویژه دارد.
با ورود به شرح خطبهها و نامهها، هر فراز با واکاوی دقیق معنا، ترجمه روان و تحلیل کلامی و تاریخی معرفی میشود و نه تنها به مباحث اعتقادی و فلسفی بنیادین چون توحید، عدل، جبر و اختیار، امامت، عصمت و قضا و قدر میپردازد، بلکه کارکردهای اخلاقی و اجتماعی برای انسان و جامعه معاصر را برجسته میسازد. استاد خوئی در بسیاری از بخشها با نقد آرای مفسران پیشین و تأکید بر کاربردپذیری نهجالبلاغه در زندگی، پیام کلام امام را فراتر از قالب ادبی، به منزلهی راهنمایی عملی برای تهذیب فرد و اصلاح جامعه ارائه میکند.
در مجلدات پایانی، شرح کلمات قصار و حکمتهای آخر نهجالبلاغه با همان دقت و انصاف ادامه مییابد و معانی ژرف تربیتی، اخلاقی، معنوی و اجتماعی آنها تبیین میشود. خوئی با استناد به قرآن، روایات و منابع فلسفی و کلامی، پیوند میان حکمت علوی و نیازهای فکری و معنوی عصر جدید را بهخوبی نمایان ساخته است. سراسر اثر بر تحکیم عقلانیت دینی، مسئولیت اخلاقی، خودسازی، قناعت، صبر، عزت نفس و توجه به عدالت اجتماعی مبتنی است و ادبیات روان، لحن آموزشی و تحقیق محور بودن آن راه را برای پژوهشگران و علاقهمندان نهجالبلاغه هموار میکند.
در نهایت، «منهاجالبراعة» نه فقط یک شرح و تفسیر صرف است، بلکه مرجعی زنده برای تعمیق معرفت دینی، الهامبخشی به اندیشه پژوهشی و اخلاق عملی، و پلی میان فهم سنت و نیازهای امروز جامعه اسلامی است؛ اثری بینظیر زیر لوای شخصیت و معارف جاودان امیرالمؤمنین(علیهالسلام).
هشتگ
#نهج_البلاغه #شرح_نهج_البلاغه #منهاج_البراعه #سید_ابوالقاسم_خوئی #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #حکمت_اسلامی #معرفت_علوی #اخلاق_دینی #کلام_شیعه #فلسفه_اسلامی #تاریخ_اسلام #ادبیات_عربی #پژوهش_شیعی #اصول_اعتقادی #حکومت_علوی #نامه_مالک_اشتر #تحلیل_بلاغی #تحلیل_لغوی #عدالت_اجتماعی #تفسیر_قرآن #روایات_اهل_بیت #مطالعات_دینی #علم_کلام #حکمت_عملی #اخلاق_اجتماعی #تربیت_اسلامی #تحلیل_تاریخی
نویسنده
سید محمد رضا الخرسان
چکیده
کتاب «الأربعون حدیثاً» مجموعهای است از چهل حدیث نبوی شریف که نویسنده با دقت و تأمل آنها را انتخاب و گردآوری کرده است. هدف او از این کار، توجه دادن نسل جوان و علاقهمندان به معارف اسلامی به کلام پیامبر اکرم(ص) و ارزشگذاری بر نقش امیرالمؤمنین(علیهالسلام) به عنوان الگوی برتر انسانی، رهبر فکری و محور وحدت مسلمانان بوده است. نویسنده با اشاره به دشواریهای انتشار کتابهای اصیل اسلامی در برخی مقاطع تاریخی، تأکید میکند که این مجموعه تلاشی برای زنده نگه داشتن معارف اسلامی در بین مردم، به ویژه جوانان است.
در مقدمه و تعهدنامه کتاب، با یاد خدا و درود بر پیامبر و خاندان پاکش، هدف اصلی اثر را ترویجِ تاکید بر جایگاه و نقش امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در تفسیر و شرح معارف اهلبیت(علیهمالسلام)، تبیین شیوه رهبری، و تأثیر مثبت آن بر جامعه اسلامی بیان میکند. مؤلف با نگاهی واقعگرایانه و دغدغهمند نسبت به وضعیت فرهنگی و فکری مسلمانان، بهویژه در دوران معاصر، بر ضرورت بازگشت به آموزههای اصیل اسلامی و تأسی به سیره امیرالمؤمنین(علیهالسلام) به عنوان نقطه اتکای هویت و اخلاق اسلامی اشاره دارد.
محتوای کتاب از احادیثی تشکیل شده که هر یک ناظر به جنبهای از اعتقادات، اخلاق، تربیت فردی و اجتماعی است. این احادیث علاوه بر ترغیب مخاطب به حفظ و یادگیری معارف نبوی، افقهای نوینی از فهم دینی و مسائل تربیتی را میگشاید. نویسنده در هر بخش، با نثر عرفانی و آموزنده، توضیحاتی درباره ارزش آن حدیث و نقش الگویی امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در تحقق مفاهیم آن ارائه میدهد. او نشان میدهد که سیره و گفتار امیرالمؤمنین(علیهالسلام) تفسیر عملی و زندهای از آموزههای پیامبر اکرم(ص) است و پیمودن راه اهلبیت(علیهمالسلام)، راهی برای تحقق عدالت، ایمان، اتحاد و کمال انسانی در جامعه اسلامی است.
در مجموع، این کتاب ضمن وفاداری به متن احادیث و شرح آنها، نمونهای روشن از رویکرد شیعی در بازخوانی سنت نبوی و تأکید بر جایگاه والای امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در هدایت فکری و فرهنگی امت اسلامی است. خواننده در فضای کتاب، بار دیگر به اهمیت پایبندی به اصول معنوی، اخلاقی و عقلانی اسلام اصیل بازمیگردد و درک میکند که وفاداری به راه پیامبر(ص) و اهلبیت(علیهمالسلام)، راهی برای ساختن آیندهای پاکتر و پویاتر است.
هشتگ
#حدیث_شیعه #حدیث_پیامبر #امام_علی_علیهالسلام #ولایت #ریشه_های_اعتقادی #آموزه_های_دینی #علم_حدیث #دانش_اسلامی #رهبران_دینی #الگوهای_اخلاقی #فضائل_امام_علی #آموزش_دینی #معرفت_اسلامی #انس_با_حدیث #حفظ_حدیث #هویت_اسلامی #پیروی_از_اهل_بیت #سنت_نبوی #عقاید_اسلامی #اصلاح_اخلاق #کمال_انسانی #تفسیر_حدیث #مسیر_حق #الهام_از_اهل_بیت #پایداری_ایمان #پیام_حدیث #جنبش_فرهنگی #نقش_امام_علی_در_اسلام #جوانان_و_دین #ترویج_فرهنگ_اسلامی #رسالت_پیامبر
نویسنده
چکیده
کتاب «تمسک العترة الطاهرة بالقرآن الکریم»، اثری پژوهشی در حوزه شناخت نسبت اهل بیت پیامبر (علیهمالسلام) با قرآن کریم و تبیین اهمیت تمسک همزمان به کتاب خدا و عترت طاهره است. نویسنده با تکیه بر حدیث ثقلین که پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) فرمودند: «من دو چیز گرانبها را در میان شما میگذارم؛ کتاب خدا و عترتم، اهل بیتم، اگر به آن دو تمسک جویید هرگز گمراه نخواهید شد»، در آغاز کتاب اثبات میکند که همواره باید قرآن و عترت را در کنار هم مرجع حق و هدایت دانست.
کتاب با بازخوانی دقیق این حدیث از منظر منابع شیعی و اهل سنت، ثابت میسازد که اهل بیت (علیهمالسلام) مفسران واقعی و حافظان اسرار قرآناند و تمسک به ایشان نه فقط یک توصیه بلکه وظیفهای دینی برای سلامت امت اسلامی تلقی میشود. نویسنده با استناد به روایات متعدد، جایگاه اهل بیت (علیهمالسلام) را در تبیین علوم و معارف قرآن تبیین میکند و نشان میدهد علم و عصمت ایشان ضامن فهم صحیح دین و محفوظ ماندن از انحراف است. در این نوشته، تأکید ویژهای بر نقش علمی، معنوی و تفسیری عترت طاهره شده و تبیین میشود که فهم حقیقت دین و کامل شدن معارف شریعت جز از رهگذر آنان میسور نیست.
در بخشهایی از کتاب، به چالشهای مطرح از سوی مخالفان این اندیشه نیز پرداخته و با نگاهی روشمند و تحلیلی، پاسخهایی دقیق و مستدل ارائه گردیده است؛ بهویژه در بحث تمسک به ظاهر قرآن بدون عترت، نویسنده با دلایل نقلی و عقلی نتیجه میگیرد که این رویکرد ممکن است زمینهساز تحریف، تفرقه و برداشت ناصواب از دین شود. در مقابل، آموزه امامت و بهرهگیری از علم اهل بیت (علیهمالسلام)، امت را در مسیر هدایت تضمین میکند.
در پایان، نویسنده با بیانی روان و علمی، مخاطب را متذکر میسازد که وفاداری به پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) جز با تمسک همزمان به قرآن و عترت تحقق نمییابد. احترام به منزلت بیمانند اهل بیت (علیهمالسلام) و تربیت دینی و اجتماعی مبتنی بر آموزههای ایشان، راهکار حفظ وحدت و سلامت معنوی جامعه اسلامی است. این کتاب تلاشی است برای بازگرداندن جایگاه اصلی عترت طاهره (علیهمالسلام) در کنار قرآن، و تأکید بر اینکه امت اسلامی برای رستگاری، باید این دو سرمایه الهی را همزمان و پیوسته مورد عمل و توجه قرار دهد.
هشتگ
#تمسک_به_قرآن_و_عترت #حدیث_ثقلین #اهل_بیت_علیهم_السلام #مرجعیت_علمی_عترت #تفسیر_قرآن #هدایت_امت #پیامبر_اکرم_صل_الله_علیه_وآله #عصمت_اهل_بیت_علیهم_السلام #پیوند_قرآن_و_عترت #حفظ_وحدت_اسلامی #علوم_وحیانی #پاسخ_به_شبهات #امامت #معارف_دینی #تربیت_دینی #سلامت_معنوی_جامعه
ترجمهها
(و این نامه از نامههای خوب و پسندیده است)
«و پنداشتهاى كه فاضلترين مردم بعد از اسلام فلان و فلان هستند،[1] تو در اين باره، چيزى را ذكر كردهاى كه اگر تمام و صحيح باشد، تو به كلى از آن بر كنارى و اگر ناقص و ناصحيح باشد، عيب آن به تو نمىرسد (زيرا اين امر هيچ ربطى به تو ندارد) تو را به فاضل و مفضول و فرمانروا و فرمانبر، چه كار است؟»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص522)
«و پنداشتهای که برترین کس در اسلام فلانی و فلانی (ابوبکر و عمر) اند. از مطلبی یاد کردهای که اگر درست باشد هیچ ربطی به تو ندارد و اگر نادرست باشد عیب و ایرادی به تو نمیرسد. تو را به برتر و غیر برتر و سیاستمدار و رعیت چه کار؟!»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، صص 385 و 386)
(معاویه به پیشنهاد عمروعاص نامهای به مولا نوشت و با بیان فضایل یاران پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) و تعریف و تمجید فراوان از خلفای سه گانه و متهم ساختن حضرت (علیهالسلام) به حسادت در مورد ایشان، سعی در تحریک حضرت (علیهالسلام) نمود تا جواب تند حضرت (علیهالسلام) را ضمیمۀ پیراهن عثمان نماید؛ اما امام (علیهالسلام) در جواب معاویه ادعای دروغین معاویه را افشا میکند که ساکت باش و از فضایل ما نگو که ما به فضایل خاندان خود آگاهتریم. در ادامه با شمردن فضایلی از خاندان خود دلیل برتری خاندان بنیهاشم بر بنیامیه را برشمرده و نقش معاویه در قتل عثمان را برای همگان روشن ساخته است و در نهایت به تهدید معاویه در مورد جنگ اشاره میکند و میفرماید: تو با این سخن مرا به خنده واداشتی چرا که فرزندان عبدالمطلب هرگز پشت به دشمن نمیکنند).
رسوایی ادعاهای معاویه
«و پنداشتی که فلان کس (ابوبکر) و فلان شخص (عمر) در اسلام از همه بالاترند و چیزی را مطرح کردی که اگر درست باشد به تو ربطی ندارد و اگر دروغ باشد به تو مربوط نمیشود. تو را چهکار، که چه کسی برتر است و چه کسی پایینتر یا چه کسی، رئیس و چه کسی زیردست است».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص551)
(كه در آن دعاوى نادرست و سخنان بيهوده او را گوشزد نموده و پیروان خود را به حقایقى كه در مقام احتجاج، اهميتى بهسزا دارد متوجه ساخته، از اينرو سيد رضى «عليهالرحمه» فرموده:) و آن از نيكو نامهها است (با اينكه هر نامه و هر سخنى از آن بزرگوار در جاى خود، در منتهى درجه نيكویى است).
«و گمان كردى كه بهترين مردم در اسلام فلان و فلان (ابو بكر و عمر) است؛ پس چيزى (آنان) را يادآورى نمودى (ستايش كردى) كه اگر درست باشد ترا از آن بهرهاى نيست و اگر نادرست باشد زيان و ننگى به تو ندارد و چه كار است ترا با برتر و كهتر و باز بردست و زيردست».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص895)
شروح
(سيد رضى مىفرمايد: اين نامه از زيباترين نامههاى موجود است).
«تو گمان كردى كه در جامعه اسلامى فلانى و فلانى بهترين مردمان هستند. معاويه درنامه خود به امام (عليهالسلام) پس از كوچك شمردن آن حضرت (علیهالسلام)، از دو نفر ياد كرده و آنان را برترين افراد در جامعه اسلامى خوانده بود. تو مطالبى ذكر كردهاى كه اگر درست و كامل باشند، تو كاملاً از اين مطالب دور هستى و فضيلت آنها تو را سودى نبخشيده و از آن بهرهاى نمىبرى و اگر نادرست باشد و دروغ گفته باشى، كه چنين است، عيب و نقص آن متوجه تو نخواهد بود؛ چون بىفضيلتى كسى، فضيلت ديگرى را خدشهدار نمىكند. تحقير شديد معاويه و خاندان او تو را نرسد كه چه كسى فاضل و چه كسى مفضول است؛ يعنى تو اى معاويه از فهم و درك و تعيين چنين مطلبى ناتوانى؛ زيرا فضل ديگران را انسانهاى داراى فضل و فهم مىفهمند نه تو كه از فضيلت هيچ بهرهاى ندارى. تو چه مىفهمى كه چه كسى بايد سياست و حاكميت را در دست بگيرد و چه كسى تحت حاكميت و سياست در آيد؟»
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج4، صص40 و 41)
امام (علیهالسلام) در اين نامه به هر قسمتى از نامه معاويه، يك فصل پاسخ داده است و اين نامه فصيحترين نامهاى است كه مرحوم سيد، از ميان نامههاى حضرت (علیهالسلام) انتخاب كرده و نكتههايى چند در آن وجود دارد كه در ذيل به آنها اشاره مىكنيم:)
«2- معاويه با ذكر نام عدهاى از صحابه و بيان برترى آنها بر ديگران، با اين كه خود از آن بىبهره است، با گوشه و كنايه مىخواهد امام (علیهالسلام) را تحقير كند و آنان را بر آن حضرت (علیهالسلام) نيز فضيلت دهد؛ بهايندليل امام (علیهالسلام) در جوابش فرمود: برترى آنان به ترتيبى كه تو بيان كردى به فرضى كه درست باشد، ربطى به تو ندارد و تو از آن بر كنارى؛ زيرا تو، نه در، درجه و مقام آنهايى و نه سابقه اسلامى آنان را دارى، بنابراين براى امرى دستوپا مىكنى كه به تو سودى نمىبخشد؛ اما اگر آنچه كه در فضيلت آنها گفتى نادرست باشد، باز هم به تو ربطى ندارد و عار و ننگ آن، خوارى و ذلت براى تو، نمىآورد؛ پس با اين دليل، نيز، دخالت تو، در اين امر، فضولى است».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابن میثم، ج4، ص754)
واژه شناسی
واژه کاوی
یکی از معانی «زَعَم» قولی[9] است که همراه با صحت و یقین نباشد.[10]
«زعْم» به خبری گفته میشود که حق یا باطل بودنش، شناخته نمیشود.[11]
تفصیلی:
«زَعَم» بهمعنی اعتقادِ خاصی است[12] که بر اساس محکمی مستند، نیست و از مقدمات و اصول یقینی، گرفته نشده است.[13]
«زعْم» مصدر «زَعَم»[14] قول باطل، یا حقی است[15] که در معرض دروغ و بطلان است؛ از اين روى در قرآن در همه جا از این واژه بهصورت توبیخ نسبت به مخاطبینش سخن گفته است؛[16] در قرآن آمده است: «قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ؛ بگو: كسانى را كه جز خدا [معبود خود] پنداشتهايد بخوانيد[17]»؛ [18] اما اکثر اوقات در قول باطل[19] بهکار میرود و از عادت عرب بوده که هرگاه دروغگویی برایشان سخنی نقل میکرده، این گفته را «زعم» میگفتند.[20]
هفده مورد از ماده «زَعَم» در نهج البلاغه بهکار رفته است.[21]
«عَزَل» در اصل بهمعنی خمیده کردن یا برکنار کردن از چیزی است.[22]
«اعْتَزَلَ الشَّیءَ» بهمعنی این است که شخص از چیزی کناره گرفت.[23]
تفصیلی:
«عَزَل» یعنی شخص ازکاری که در محیط انجام آن قرار دارد، برکنار شود.[24]
«عُزْلَه» بهمعنی گوشهگیری[25] و کنارهگیری نفس از آن چیز است.[26]
«اعْتِزَال» مصدر «اعْتَزَلَ»[27] بهمعنی دور کردن یا دور شدن از چیزی است؛ و دوری با جسم یا قلب، و از نظر عملی، فکری، روحی و.. را در برمیگیرد؛[28] همانطور که در قرآن کریم هم آمده است: «فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ؛ پس اگر از شما كناره گرفتند و با شما به جنگ برنخاستند و پيشنهاد صلح و آشتى دادند...»،[29] بهاین معنا که خدا به مؤمنان امر میفرماید باید از محیط جنگ و قتال کنارهگیری کنید. [30]
«اعْتَزَلْتُهُ فَاعْتَزَلَ» یعنی فرد را دور کردم و دور شد.[31]
پنج مورد از ماده «عزل» در نهج البلاغه بهکار رفته است.[32]
نکتهها و پیامها
1. انسانهای صاحب علم، برتری صاحبان فضل را درک میکنند. (وَ مَا أَنْتَ وَ الْفَاضِلَ وَ الْمَفْضُولَ)
2. هرکس باید خود بهدنبال کسب فضائل باشد؛ فضیلت یا ننگ دیگران، بر ما اثری ندارد.
3. فخر فروشی به فضایل دیگران دور از خرد است.
4. دشمنان اهل بیت (علیهمالسلام) در طول تاریخ، در صدد ساختن فضایل ساختگی برای خود بودند.
5. اندیشه آینۀ گفتار است و شخص مطلبی را بیان میکند که قبلا به آن فکر کرده است. (وَ زَعَمْتَ... فَذَكَرْتَ ...)
6. دشمن با ایجاد شبهه سعی میکند در میان شیعیان تفرقه ایجاد کند.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی
1- برای دوری از پرسشهای بیهوده، میتوان این معیار و ملاک را قرار داد: پرسشهایی را بپرسیم که سود یا ضررِ ندانستن آن، به ما بازمیگردد.
2- بکوشیم که انرژی خود را در مسیر کارهای پراهمیت، جهت دهی کنیم و آن را با سؤال و جوابهای بیهوده هدر ندهد.
3- زمانی انسان به آرامش حقیقی دست می یابد که روز خود را در امور مهم و خداپسندانه سپری کند.
نویسنده
علامه عبدالحسین امینی
چکیده
کتاب «فاطمه زهرا سلاماللهعلیها»، تلاشی عالمانه برای بازشناسی جایگاه و منزلت حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها از منظر قرآن، روایات و تاریخ اسلامی است. نویسنده در مقدمه، با معرفی زمینههای پژوهشی خود و جایگاه ممتاز حضرت زهرا سلاماللهعلیها در نگاه اهلبیت (علیهمالسلام) و امت اسلامی، راه را برای مباحث دقیقتر میگشاید. کتاب با رویکرد تحلیلی و نقادانه، ابتدا به تفسیر آیات برجسته قرآن که شأن و منزلت آن حضرت را نشان میدهد میپردازد؛ از جمله آیه تطهیر که پاکی و عصمت اهلبیت (علیهمالسلام) را اثبات میکند و دیدگاههای مفسران اهل شیعه و اهل سنت را در این زمینه به بحث میگذارد.
در ادامه، موضوع آیه مباهله و جایگاه حضرت زهرا سلاماللهعلیها در این واقعه مورد توجه قرار میگیرد و تفسیر آیات مودت، اطعام و امانت نیز با استناد به منابع معتبر بررسی میشود. نویسنده با دقت، به برجستهترین روایات درباره علل آفرینش حضرت زهرا سلاماللهعلیها، درج نام او بر عرش الهی، و تصویر او در بهشت اشاره و فضایل بیمانند آن حضرت در دنیا و آخرت را مطرح میکند. همچنین بیان میشود که دوستی و دشمنی با حضرت زهرا سلاماللهعلیها، در روایات همانند دوستی و دشمنی با پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) دانسته شده است.
کتاب جایگاه حضرت زهرا سلاماللهعلیها به عنوان اسوه علمی و معنوی را تبیین نموده و منزلت او به عنوان «محدثه» و دریافتکننده سخن فرشتگان برجسته شده است. حق ویژه حضرت در ورود و توقف در مسجدالنبی که نشانه شأن اجتماعی و معنوی اوست، به استناد متون تاریخی و روایی تفسیر گشته و جایگاه او در بهشت و نزد خداوند، همرتبه با پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله)، امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) و امام حسین (علیهالسلام) معرفی و بررسی میشود.
یکی از نکات برجسته کتاب، شرح فضایل اختصاصی و کرامات حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیهاست؛ از جمله نزول برکات الهی به سبب وجود او، احترام ویژه در ملأ اعلی، شفاعت و پناه آوردن مؤمنان به مقام او در قیامت و پاداش ویژه برای محبان و شیعیانش. علامه امینی با ارائه اسناد متعدد، اهمیت صلوات بر حضرت زهرا سلاماللهعلیها و نقش آن در نزدیکی به خداوند را توضیح میدهد.
نویسنده سرانجام با بیان مظلومیت حضرت زهرا سلاماللهعلیها پس از رسول خدا (صلاللهعلیهوآله) و نقش تاریخی او در دفاع از امامت و ولایت، از جایگاه تکاندهنده آن حضرت در واقعههای پس از رحلت پیامبر پرده برمیدارد و تأثیر کلام و رفتار ایشان را بر هدایت امت شرح میدهد. اثر حاضر ضمن استناد به منابع موثق و پرهیز از اغراق، تصویری جامع و عمیق از شخصیت، کمالات، جایگاه الهی و نقش اجتماعی و فرهنگی حضرت زهرا سلاماللهعلیها ارائه میدهد که مطالعهی آن برای پژوهشگران و علاقهمندان تاریخ اسلام و معارف اهلبیت (علیهمالسلام) بسیار سودمند است.
هشتگ
#هویت_فاطمه_زهرا_سلاماللهعلیها #مقام_اهل_بیت_علیهمالسلام #آیه_تطهیر #آیه_مباهله #آیه_مودت #آیه_اطعام #آیه_امانت #فضایل_حضرت_فاطمه_سلاماللهعلیها #مقام_علمی_حضرت_زهرا #محدثه_بودن_فاطمه_سلاماللهعلیها #محبت_و_دشمنی_با_حضرت_زهرا #شفاعت_فاطمه_سلاماللهعلیها #حقوق_حضرت_زهرا_سلاماللهعلیها #نقش_تاریخی_حضرت_زهرا #مظلومیت_حضرت_زهرا #خطبه_فاطمیه #مصائب_فاطمه_زهرا #کرامات_حضرت_زهرا_سلاماللهعلیها #قبولی_شفاعت #شیعیان_حضرت_زهرا_سلاماللهعلیها #برتری_اخلاقی_و_معنوی #یادگار_پیامبر_صلاللهعلیهوآله #ولایت_اهل_بیت_علیهمالسلام #جایگاه_زن_در_اسلام #حمایت_از_امامت
نویسنده
مهدی فقیه ایمانی
چکیده
کتاب «امام امیرالمؤمنین علی علیهالسلام از دیدگاه خلفا» با رویکردی تحلیلی، جایگاه و شخصیت والای امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) را از منظر خلفای سهگانه و دیگر شخصیتهای صدر اسلام بررسی میکند. نویسنده با استناد به منابع معتبر اهل سنت و مجموعه سخنان خلفا و سایر بزرگان، فضایل بیشمار امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، ویژگیهای اخلاقی، دانشی و مدیریتی ایشان و نقش کلیدی ایشان در تاریخ اسلام را با دقت و استحکام طرح میکند.
در بخشی از کتاب، به بیعتهای مکرر و تهنیتهایی که خلفا و صحابه نسبت به ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) ابراز داشتند اشاره شده و حضور قاطع و مداوم ایشان در کنار پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) در رخدادهای بزرگ مانند جنگها و قضاوتها، اثبات شده است. به نقش امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در حل گرههای علمی، اجتماعی و دینی و مراجعه مکرر خلفا به ایشان در موضوعات پیچیده، به طور ویژه تاکید شده و جایگاه علمی و معنوی او به عنوان مرجع نهایی پس از پیامبر (صلاللهعلیهوآله) به روشنی نشان داده میشود.
بخش مهمی از کتاب، اذعان خلفا به برتری، عصمت، شجاعت، عدالت و علم امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و اینکه هیچکس شایستگی و مرتبه او را نداشته است، روایت میشود. نویسنده ضمن نقل سخنان عمر و ابوبکر و عثمان درباره ماموریتهای بزرگ امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، به بیان تاثیرات اقدامات ایشان بر وحدت، بقای اسلام و جلوگیری از انحرافات اساسی جامعه اسلامی میپردازد. در همین راستا، حدیث غدیر و تصریح پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) بر ولایت مطلقه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نیز مورد تاکید قرار گرفته و جایگاه ایشان در ادامه راه پیامبر و راهبری امت اسلامی اثبات میشود.
در بخشهای بعدی با استناد به اقرارهای عثمان و حتی معاویه در خصوص فضایل منحصر به فرد علی (علیهالسلام)، به نمونههای متعددی در عدالتورزی، قضاوتهای برجسته، شجاعت کمنظیر، زهد، عبادت و توجه ویژه پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) به ایشان اشاره شده است. نویسنده نشان میدهد که نه تنها در زمان پیامبر (صلاللهعلیهوآله) بلکه حتی پس از ایشان نیز، خلفا و بزرگان اسلامی همواره در مسائل مهم به دانش، رای و تدبیر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نیازمند بودند و با صراحت به این جایگاه اقرار کردهاند.
در جمعبندی، کتاب به صورت منسجم و بهدور از تعصب، با روایت سخنان و مستندات تاریخی و نقل اقوال خلفا و صحابه، اثبات میکند که امام علی (علیهالسلام) تنها شخصیت بیبدیل و ممتاز صدر اسلام است که مورد تصریح پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) و اعتراف همگان به برتری، دانش، ایمان و شایستگی او برای امامت و رهبری امت اسلامی قرار گرفته و فقدان او را به عنوان نقطه عطفی برای نابسامانیها و افول فضایل در جامعه اسلامی معرفی میکند. کتاب، تصویری روشن و مستند از جایگاه رفیع امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نزد همگان ارائه داده و با زبانی روان و علمی، اهمیت بازخوانی شخصیت و راه و روش آن حضرت را نیز برای امروز تبیین مینماید.
هشتگ
#امیرالمؤمنین_علی_علیهالسلام #فضایل_علی_علیهالسلام #خلفا_و_امام_علی_علیهالسلام #ولایت_امیرالمؤمنین_علی_علیهالسلام #شجاعت_و_عدالت_علی_علیهالسلام #مرجعیت_علمی_علی_علیهالسلام #اعتراف_خلفا_به_مقام_علی_علیهالسلام #حدیث_غدیر #نقش_امام_علی_علیهالسلام_در_تاریخ_اسلام #امامت_و_رهبری_اسلامی #توحید_و_عدالت_در_کلام_علی_علیهالسلام #شخصیت_بیبدیل_علی_علیهالسلام
ترجمهها
«آيا کسیکه ياری خود را به وی پيشنهاد کرد اما او نپذيرفت و خواست که وی از ياری او خودداری کند و باز ايستد يا کسیکه عثمان از او ياری خواست، ليکن وی در ياری او سستی ورزيد و مرگ را بهسوی او کشانيد تا آن زمان که آنچه سرنوشت او بود به وی رسيد؟»[1]
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص526)
«آیا کسیکه به یاری او شتافت اما وی از او خواست که سرجایش بنشیند و دست از یاریش بردارد، یا کسیکه وی از او یاری خواست اما او دست دست کرد و مرگ را بهسوی وی براند تا سرنوشتش فرا رسید؟!».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص388)
(معاویه به پیشنهاد عمروعاص نامهای به مولا نوشت و با بیان فضایل یاران پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) و تعریف و تمجید فراوان از خلفای سه گانه و متهم ساختن حضرت (علیهالسلام) به حسادت در مورد ایشان، سعی در تحریک حضرت (علیهالسلام) نمود تا جواب تند حضرت (علیهالسلام) را ضمیمۀ پیراهن عثمان نماید؛ اما امام (علیهالسلام) در جواب معاویه ادعای دروغین معاویه را افشا میکند که ساکت باش و از فضایل ما نگو که ما به فضایل خاندان خود آگاهتریم. در ادامه با شمردن فضایلی از خاندان خود دلیل برتری خاندان بنیهاشم بر بنیامیه را برشمرده و نقش معاویه در قتل عثمان را برای همگان روشن ساخته است و در نهایت به تهدید معاویه در مورد جنگ اشاره میکند و میفرماید: تو با این سخن مرا به خنده واداشتی چرا که فرزندان عبدالمطلب هرگز پشت به دشمن نمیکنند.)
مظلومیت امام (علیهالسلام) و اتهامات معاویه
«آیا کسیکه یاری خود را به عثمان پیشنهاد کرد (که من بودم) ولی او نپذیرفت و گفت بهجای خودت بنشین و از یاری من اعلام بینیازی کرد. یا کسیکه عثمان از او یاری خواست و او دریغ کرد و امروز و فردا کرد تا مرگش اتفاق افتاد و تقدیر الهی بر او واقع شد (اشاره به نامهای است که عثمان به معاویه نوشت: برای یاریم لشکر بفرست؛ ولی او کاری نکرد)».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، صص555 و 556)
(كه در آن دعاوى نادرست و سخنان بيهوده او را گوشزد نموده و پیروان خود را به حقایقى كه در مقام احتجاج، اهميتى بهسزا دارد متوجه ساخته، از اينرو سيد رضى «عليهالرحمه» فرموده:) و آن از نيكو نامهها است (با اينكه هر نامه و هر سخنى از آن بزرگوار در جاى خود، در منتهى درجه نيكویى است.)
«آيا كسيكه خواست او را يارى كند نگذاشت و خواهش خوددارى نمودن كرد؟ يا كسيكه از او يارى خواست و او از ياريش دريغ نمود و (اسباب) مرگ (كشته شدن) را بهسوى او كشاند تا اينكه قضاء و قدرش (حكم الهى) به او رو آورد (كشته شد)؟! (گفتهاند: حضرت (علیهالسلام) خواست بين عثمان و مردم آشتى داده فتنه و آشوب را بخواباند، عثمان از اعتمادى كه به يارى معاويه داشت راضى نشد و درخواست كنارهگيرى حضرت (علیهالسلام) را نمود و كس نزد معاويه فرستاده با شتاب او را به يارى خواست، معاويه درنگ بسيارى نمود و چون از شام بيرون آمد بسيار آهسته راه را طى ميكرد تا از كشته شدن عثمان آگهى يافته به شام بازگشت و از استقلال و حكومت دم زد)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص901)
شروح
تبيين رفتار امام (عليهالسلام) با عثمان
«يا اينكه كدام يك از ما به عثمان كمك كرديم، ولى او درخواست كنارنشستن و دست برداشتن از يارى نمود؟
امام (عليهالسلام) به عنوان ميانجى بين عثمان و شورشيان بارها او را نصيحت كرد و از وى خواست كه دست از ظلم بردارد، ولى او از امام (عليهالسلام) خواست گوشهاى بنشيند و دست از يارى او بردارد و حتى امام (عليهالسلام) را از مدينه اخراج كرد تا از دخالت در امور حكومتى خوددارى كند، درحالىكه امام (عليهالسلام) انقلابيون را آرام كرد و از آنان خواست دست از عثمان بردارند و هنگامى كه عثمان در محاصره بود، بهوسيله امام حسن (عليهالسلام) براى او آب فرستاد.
كدام يك از ما دو نفر بود كه عثمان از او يارى خواست، ولى كوتاهى نمود و مرگ را بهسوى او گسيل كرد تا آنگاه كه تقدير و سرنوشت او رقم خورد و كشته شد؟
عثمان از معاويه طلب كمك كرد و او نيز گروهى را فرستاد و دستور داد به سمت مدينه بروند، ولى هرگز وارد شهر مدينه نشوند تا آنكه دستور معاويه برسد، و اين مطلب را اكيداً به آنان اعلام كرد كه نگويند: چيزى را كه تو نديدى، ما ديديم، بلكه گفت: من حاضر بودم و شما غايب، و با اين عمل مىخواست زبان مردم را ببندد تا نگويند: چرا معاويه او را يارى نكرد و از طرف ديگر نمىخواست عثمان را كمك كند تا كشته و ميدان براى معاويه خالى شود. پس به سبب يارى نرساندن به عثمان و وانهادنش، مرگ را براى وى فراهم كرد تا آنكه قَدَر، سررسيد و او كشته شد».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج4، صص51 و 52)
امام (علیهالسلام) در اين نامه به هر قسمتى از نامه معاويه، يك فصل پاسخ داده است و اين نامه فصيحترين نامهاى است كه مرحوم سيد، از ميان نامههاى حضرت (علیهالسلام) انتخاب كرده و نكتههايى چند در آن وجود دارد كه در ذيل به آنها اشاره مىكنيم:)
«أَ مَنْ بَذَلَ لَهُ نُصْرَتَهُ... وَ اسْتَكَفَّهُ؛ امام (علیهالسلام) با اين استفهام توبيخى، معاويه را سرزنش مىفرمايد، بهاينبيان كه عثمان، على (علیهالسلام) را دشمن خود مىدانست و او را متهم مىكرد كه در كار وى دخالت دارد، لذا هنگامى كه در محاصره شديد قرار گرفته بود و حضرت (علیهالسلام) آماده شد كه به ياريش قيام كند و كسى را بهاينمنظور پيش او فرستاد، عثمان سفارش كرد كه نيازى به يارى تو ندارم، فقط دست از من بردار و عليه من كارى مكن، امام (علیهالسلام) مىفرمايد من كه براى يارى او حاضر شدم ولى او نپذيرفت و به اين طريق با يك قياس مضمر، استدلال مىفرمايد بهاينكه نسبت دادن دخالت وى در خون عثمان تهمتى بيش نيست. صغراى مقدر قياس اين است: من، يارى خود را براى او آماده كردم، و كبرايش اين است: هر كس براى يارى ديگرى حاضر شود، سزاوار نيست كه به دشمنى با او متهم شود و مشاركت در خون آن ديگرى را به وى نسبت دهند.
أَمْ مَنِ اسْتَنْصَرَهُ فَتَرَاخَى عَنْهُ وَ بَثَّ الْمَنُونَ إِلَيْه؛ در اين جمله اشاره فرموده است كه معاويه در خون عثمان دخالت داشته، و آن چنان است كه عثمان در حال شدت گرفتارى و محاصره كسى را به شام فرستاد و معاويه را به يارى خود طلب كرد، او هم پيوسته وعده يارى مىداد اما چون دلش مىخواست هر چه زودتر عثمان كشته شود و او فرمانرواى مطلق شود، نصرت و يارى خود را از وى به تأخير مىانداخت. در آخر اين عبارت امام (علیهالسلام) از مقدرات نام برده و كشتن عثمان را به تقدير نسبت داده و به اين تعبير نيز خود را از دخالت داشتن در خون وى بهدور مىداند».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابن میثم، ج4، صص765 و 766)
از واژه بذل میتوان چنین برداشت کرد که حضرت (علیهالسلام)، بدون درخواست یاری از طرف عثمان، وی را یاری مینمود؛ دراینصورت مسلماً نمیتوان خون عثمان را به چنین شخصی نسبت داد. ازجمله موارد یاری حضرت:
1. با نصیحتورزی؛ امام (علیهالسلام) همواره عثمان را پند و اندرز داده، وی را از ظلم و ستم بازمیداشتند؛ بهطوریکه، دیگر عثمان ملاقات با حضرت را خوش نداشت و دستور تبعید حضرت (علیهالسلام) از مدینه را صادر کرد.
2. با فرستادن حسنین (علیهمالسلام). امام (علیهالسلام) در سختیها با فرستادن فرزندان خویش، عثمان را یاری نمودند.
3. با میانجیگری. حضرت (علیهالسلام) مکرراً بین عثمان و شورشیان واسطه شدند تا آشتی بین آنها برقرار شود؛ درحالیکه معاویه برای یاری عثمان، هیچ اقدامی انجام نداد.
اما در برابر همه رفتارهای دلسوزانه و ناصحانۀ حضرت (علیهالسلام)، عثمان نه تنها از ایشان قدردانی نمیکرد؛ بلکه مُهر اتهام به دخالت در امورش را به حضرت (علیهالسلام) بست و ایشان را وادار کرد که سرجای خود بنشینند.
أَمْ مَنِ اسْتَنْصَرَهُ فَتَرَاخَى عَنْهُ وَ بَثَّ الْمَنُونَ إِلَيْه؛ کدام یک از ما دو نفر بود که عثمان از او یاری خواست اما او کار را به تأخیر انداخت و آن را جدی نگرفت؛ درنتیجه او تنها ماند تا زمانیکه تقدیر الهی در موردش صورت گرفت و به دست مسلمانان کشته شد؟
با بررسی تاریخ، میتوان به شواهدی دست یافت که معاویه خود در خون عثمان دست داشت؛ از جمله مواردی که به این نکته اشاره دارد:
1) عدم یاریرسانی؛ عثمان به هنگام شورش شورشیان، از معاویه درخواست یاری کرد؛ اما معاویه با اینکه لشکر شام را در دست داشت به دلایلی از یاری او سربرتافت. یکی از دلایل رویگردانی معاویه از یاری عثمان، طمع او به خلافت بود؛ دلیل دیگر، سیاست مکارانۀ او بود که نمیخواست با طرفداری از عثمان، در ظاهر با مهاجرین و انصار مخالفت کند؛ درنتیجه زمانیکه عثمان به وی نامه نوشت و از وی یاری خواست، به نامۀ او پاسخی نداد و از ارسال نیروی کمکی خودداری کرد، به این ترتیب زمینۀ مرگ او را فراهم کرد. پس از آن، زمانی که عثمان برای یزید بن اسد و اهل شام نامه نوشت و از آنان یاری خواست، معاویه (برای تظاهر به یاری عثمان) از شام خارج شد؛ ولی سپاه خود را به آرامی میراند، تازمانیکه خبر مرگ عثمان به وی رسید، درآن هنگام به شام برگشت و از حکومت دم زد.
2) منع از یاری رساندن دیگران به عثمان؛ معاویه نه تنها زمینۀ یاری عثمان را فراهم نکرد، بلکه سپاه خود را نیز از یاریرسانی به وی بازداشت.
معاوبه، علیرغم دستهای پنهانی که در قتل عثمان داشت، پس از مرگ وی به شام بازگشته، پیراهن او را علم کرد و به خونخواهیاش پرداخت! فریبکاریهای معاویه از آن روی بود که حکومت را، که حق مسلم امیرمؤمنان (علیهالسلام) بود، از ایشان بستاند و به تنهایی بر مسند خلافت تکیه زند.
واژه شناسی
واژه کاوی
تفاوت «کَفّ» و «منع»:
در «منع» شخص قدرت بر انجام کار دارد؛ ولی بهدلیل عذری که پیشآمده دیگر نمیتواند آن را انجام دهد؛ اما در «کَفّ» ممکن است شخص قدرت انجام کار را داشته باشد، اما چیزی مانع از انجام آن میشود.[9]
عبارت «تَرَاخَى عَنْهُ » بر این دلالت میکند که معاویه میکوشید با بهانهجویی و به تأخیر انداختن یاری عثمان، زمینۀ هلاکت و نابودی او را فراهم سازد.
دو مورد از ماده «تراخی» در نهج البلاغه بهکار رفته است.[14]
نکتهها و پیامها
1. ائمه (علیهمالسلام) حتی نسبت به دشمنان خود هم، خیرخواه بودند.(بَذَلَ)
2. اوج انسانیت و جوانمردی است که در عین انتقادهای زیادی که به حکومت و شخص عثمان داشتند، در موقع نیاز دست یاری بهسوی او دراز کردند.(بَذَلَ)
3. جلوههای زیادی از خیرخواهی و یاریرسانی در حیات معصومین (علیهمالسلام) قابل مشاهده است؛ از جمله میتوان به فدا کردن جان امام حسین (علیهالسلام) برای اصلاح امت[15] و تضرع و زاری حجت الله (عجلاللهفرجه) برای بخشیدن گناهان محبین خویش،[16] اشاره کرد. (بَذَلَ)
4. با اینکه امام (علیهالسلام) آماده حرکت برای یاری عثمان بودند؛ ولی او نصرت ایشان را نپذیرفت و مانع آن شد. (فَاسْتَقْعَدَهُ و اسْتَكَفَّهُ)
5. معاویه علیرغم نسبتی که با عثمان داشت و بعدها ادعای خونخواهی وی را داشت؛ اما در وقت نیاز، در حقش کوتاهی کرد. (اسْتَنْصَرَهُ)
6. چه خوب است مؤمن در مشکلات با سخن گفتن با امام عصر (عجلاللهفرجه) آرام گیرد و از ایشان طلب یاری نماید. (اسْتَنْصَرَهُ)
7. باید به فرزندان آموخت که در سختیها از انوار الهی استعانت بجویند. (اسْتَنْصَرَهُ)
8. کسانیکه دل به غیر خدا میبندند، بهرهای نمیبرند. (تَرَاخَى)
نویسنده
واحد تحقیقات مرکز تحقیقات رایانهای قائمیه اصفهان
چکیده
کتاب «زندگینامه امام حسین (علیهالسلام)» اثری پژوهشی است که زندگی، سیره، مباحث اخلاقی و حماسه عاشورای امام حسین (علیهالسلام) را به زبان ساده و مستند روایت میکند. نویسنده ابتدا به تولد امام حسین (علیهالسلام)، جایگاه ایشان در میان خاندان پیامبر (صلاللهعلیهوآله) و ویژگیهای معنوی و روحی آن حضرت میپردازد و اهمیت نقش ایشان را در تاریخ اسلام و امت اسلامی تبیین میکند. فضائل و کرامات اخلاقی مانند سخاوت، علم، بردباری و عبادت امام حسین (علیهالسلام) با روایتهای معتبر از اهلبیت (علیهمالسلام) و اصحاب تأکید میشود. این خصوصیات برجسته زمینهای فراهم میکند تا مخاطب با روحیه ایثار، مهربانی و اهتمام حضرت به حمایت از مظلومان آشنا شود و درسهایی برای زندگی خویش بیابد.
در ادامه کتاب، به وقایع پیش از عاشورا پرداخته میشود؛ از جمله هجرت امام حسین (علیهالسلام) از مدینه به مکه و سپس به سمت کوفه، دلایل حرکت و دعوت مردم کوفه و بیوفایی آنها، نقش و سرگذشت نماینده ایشان، مسلم بن عقیل (علیهالسلام)، و شرایط سخت روزهای پیش از وقوع کربلا. نویسنده با تکیه بر منابع دست اول، اتفاقات این مسیر و اهمیت آزادگی و وفاداری در تفکر اسلامی را برجسته میکند.
در بخش اصلی کتاب، واقعه عاشورا و صحنههای تاثیرگذار آن از صبح تا عصر روز دهم محرم سال ۶۱ هجری بازگو میشود. رفتار امام حسین (علیهالسلام) با خانواده و یاران، بیان خطبهها و توصیههای ایشان، فداکاری و شهامت جوانان بنی هاشم و تمامی اصحاب، شهادت حضرت ابوالفضل العباس (علیهالسلام)، حضرت علی اکبر (علیهالسلام)، حضرت علی اصغر (علیهالسلام) و دیگر شهدا با جزئیات و احساس عمیق نقل شده است. همچنین، نویسنده به مصائب زنان اهلبیت (علیهمالسلام)، اسارت اهلبیت پس از شهادت امام حسین (علیهالسلام) و خطبههای تاریخی حضرت زینب (سلاماللهعلیها) و امام سجاد (علیهالسلام) در کوفه و شام اشاره میکند که همگی بیانگر پیامآوری و استمرار نهضت عاشورا در تاریخ هستند.
کتاب در پایان به آثار و پیامدهای قیام امام حسین (علیهالسلام) میپردازد و نقش جاودانه عزاداری و زیارت را در حفظ فرهنگ مقاومت و بیداری جامعه اسلامی روشن میسازد. همچنین بر ارزش گریه، مرثیه و برگزاری مجالس عزای امام حسین (علیهالسلام) و تاثیر آن بر قلب و روح مؤمنان تاکید میشود. نویسنده با نگاهی وفادار به منابع اصیل و نثری روان و صمیمی، تلاش دارد مخاطب را به درک عمیق از اهداف و آرمانهای عاشورایی و الهامگیری از شخصیت و سیره امام حسین (علیهالسلام) برساند؛ تا هر خواننده، پیام آزادی، کرامت و انسانیت را که امام حسین (علیهالسلام) با خون خود تثبیت کرد، در زندگی فردی و اجتماعی خود جاری سازد.
هشتگ
#امام_حسین_علیهالسلام #عاشورا #کربلا #نهضت_حسینی #سیره_امام_حسین_علیهالسلام #اخلاق_اسلامی #شهدا #واقعه_عاشورا #زیارت_امام_حسین_علیهالسلام #قیام_علیه_ظلم #اهل_بیت_علیهمالسلام #ایثار #صبر #آزادی #خطبه_حضرت_زینب_سلاماللهعلیها #مسلم_بن_عقیل_علیهالسلام #مرثیه_سرایی #حماسه_کربلا #فرهنگ_مقاومت #مجالس_عزا
ترجمهها
«و تو برای نبرد با دشمن، به صحرا رو و با بصيرتی که داری به وظائف خود عمل نما و برای نبرد با کسیکه به نبرد با تو برخيزد آماده شو، به راه پروردگارت دعوت کن و بسيار از خدا ياری بخواه که او آنچه را که موجب اندوه و دل مشغولی تو شده کفايت میکند، و در مورد ناراحتی و رنجی که بر تو فرود آمده، تو را ياری میدهد. ان شاءالله».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص408)
«پس به سوی دشمن خویش بیرون تاز، و با بینش خویش راه خود پیشگیر، و بر نبرد با کسی که آهنگ نبرد با تو دارد دامن به کمر زن، و (آنان را) به راه پروردگارت فراخوان، و فراوان از خداوند یاری بجوی، تا تو را در مهمات و مشکلات کفایت کند و در حوادثی که بر تو فرود میآید یاری. ان شاءالله».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص408)
«(حال که مالک شهید شدتو در جای خود باش) و برای مقابله با دشمن سپاه را حرکت ده و با بصیرت به سوی دشمن حرکت کن و با آن کس که با تو در جنگ است بجنگ. مردم را به راه خدا بخوان و از خدا فراوان یاری بخواه که تو را در مشکلات کفایت کند و در آنچه پیش میآید یاریت دهد، ان شاءالله».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص585)
«پس (اكنون كه مالك كشته شده و به مصر نرسيده) به سوى دشمن رو (در شهر نمان تا دشمن به سوى تو آيد) و با بينائى روان گرد (احتياط و آرامى در كار و روش جنگ را از دست مده) و به جنگ كسيكه با تو مىجنگد بشتاب (كندى مكن كه بر تو فيروزى يابد) و (آنها را) به راه پروردگارت بخوان (تا حجت بر ايشان تمام شود و بدانند جنگ تو با آنان به دستور خدا است نه از روى هواى نفس) و از خدا بسيار يارى طلب تا نگاهداردت از آنچه (گرفتاريها كه) تو را به غم و اندوه انداخته، و ياريت كند در آنچه (سختيها كه) به تو رسيده است، اگر خدا (فتح و فيروزى براى تو) خواهد».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص946)
شروح
(اميرمؤمنان على (علیهالسلام) محمد بن ابىبكر را به عنوان والى مصر به آنجا اعزام نمود، آنگاه او را عزل كرد و مالك اشتر را به دليل شايستگىهايش به ولايت مصر گمارد. محمد بن ابىبكر از اين اقدام امام عليهالسلام رنجيده شد. وقتى مالك اشتر عازم مصر شد و در راه به وسيله زهرى كه معاويه فرستاده بود شهيد شد، حضرت اين نامه را براى محمد بن ابىبكر فرستاد)
(فرمان آمادهباش)
«چون امام (عليهالسلام) او را دوباره به حكومت مصر منصوب و ابقا كرد، خطاب به او فرمود: براى مواجهه با دشمنت معاويه و لشكريانش بيرون شهر با آنان روبهرو شو، زيرا معاويه براى تصرف مصر سپاهى بزرگ گسيل كرده بود. با بصيرت قلب و دين روانه شو و آماده جنگ با كسانى شو كه به جنگ تو مىآيند و در اين راه شتاب كن و مردم را به راه خدا فرا خوان و به نيكى فرمانشان ده. و با قلب و زبانت از خدا بسيار يارى بخواه تا تو را كفايت كند و در مقابل حوادثى كه از سوى جبهه دشمن بر تو وارد مىآيد كمك و يارىات خواهد كرد. انشاء اللّه».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص128)
«چهارم: جمله: (فَأَصْحِرْ) از شهر بيرون شو تا آخر نامه،
فرمان آمادگى براى مقابله با دشمن و دستور بيرون شدن او از شهر است، تا او احساس توانمندى كند، نه مخفى شدن در ميان شهر كه باعث احساس ناتوانى است، ديگر اين كه در نبرد خود با دشمن از روى برهان و بينش در تشخيص حق باشد، و صفت دامن به كمر زدن را كنايه از آمادگى براى نبرد آورده است، و ديگر آن كه با سخن دلاويز و پند و اندرز نيكو و به نيكوترين روش مجادله، ديگران را به راه پروردگارش بخواند، و زياد از خداوند كمك بخواهد، زيرا روى دل به جانب اوست، و كمك طلبيدن از او براى يارى رساندن به او و دفع كردن مهمترين عمل دشمن از او و كمك به او در برابر سختيهايى كه مبتلا مىشود، باعث آمادگى و زمينهساز است. توفيق و نگهدارى از لغزش از جانب خداست».
(ترجمة شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج5، ص119)
واژه شناسی
واژه کاوی
«هَمّ» اندوهی است[7] که انسان را ذوب و ضعیف میکند، و بهمعنی قصد و ارادۀ درونی نیز بیان شده است.[8]
«الهِمَّة» بهمعنی قصد و اراده برای انجام کاری است.[9]
به کار اساسی و گرانبها «مُهِمّ» گفته میشود.[10]
تفاوت «هَمّ» و «غمّ»:
«هَمّ» بهمعنی فکر نمودن در مورد از بینبردن امر ناپسند و به دست آوردن امر پسندیده است؛ اما «غمّ» بهمعنی گرفته شدن قلب به واسطه وقوع ضرر، انتظار ضرر و یا توهم آن است.[11]
نكتهها و پیامها
1. برای رویارویی با دشمنان لازم است با هوشیاری کامل و تدبیر و چشم انداز صحیح عمل کنیم (فَأَصْحِرْ لِعَدُوِّكَ وَ امْضِ عَلَى بَصِيرَتِكَ).
2. آمادگی برای مقابله با دشمن لازم و ضروری است (وَ شَمِّرْ لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَكَ).
3. دعوت به سوی خدای متعال در هر حالتی ممکن و واجب است (وَ ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ).
4. استمداد از خدای تعالی در بحرانها سبب انگیزه و تقویت روحیه انسان میشود (وَ أَكْثِرِ الِاسْتِعَانَةَ بِاللَّهِ).
5. یاری خدای تعالی برای رسیدن به اهداف و رهایی از مشکلات کافی است (يَكْفِكَ مَا أَهَمَّكَ وَ يُعِنْكَ عَلَى مَا يُنْزِلُ بِكَ).
نویسنده
باقر شریف قرشی، حسین محفوظی (اهوازی)
چکیده
این مجموعه آثار پژوهشی، زندگی و شخصیت امام حسین (علیهالسلام) را با نگاهی جامع و مستند بررسی میکنند. هر سه کتاب تلاش میکنند تا ضمن حفظ وفاداری به منابع معتبر تاریخی و دینی، تصویری روشن از زندگانی، فضایل اخلاقی، و نقش پیامرسان ایشان فراهم آورند.
از آغاز کتاب اول، با شرح دقیق دوران کودکی و محیط خانواده پاک و نورانی امام حسین (علیهالسلام) مواجهیم و نشان داده میشود که چگونه تربیت از پیامبر اسلام (صلاللهعلیهوآلهوسلم)، حضرت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام)، و حضرت فاطمه زهرا (سلاماللهعلیها) زمینههای شکلگیری شخصیت والای ایشان را فراهم آورد. تولد، مراسم و نشانههای کمال ایشان در کودکی به دقت بیان شده است.
کتاب دوم عمیقتر به ابعاد فضایل اخلاقی و روحانی امام حسین (علیهالسلام) میپردازد، از جمله شجاعت، صراحت در بیان حق، حلم، تواضع، رأفت و عطوفت، و بخشش و سخاوت. همچنین عبادات و تقوای ایشان، همچون حضور مستمر در نماز و روزه، توجه به دعا و نیایش، از مؤلفههای مهم زندگی معنوی امام حسین (علیهالسلام) توضیح داده شده است. این فضایل نه تنها شخصیت فردیشان بلکه انگیزه و پشتوانه قیام بزرگ ایشان را تشکیل میدهد.
کتاب سوم به بیان قیام تاریخی امام حسین (علیهالسلام) در کربلا و پیامدهای آن اختصاص دارد. قیام ایشان به عنوان نماد مقاومت در برابر ظلم و بیعدالتی و تجلی هدفهای الهی معرفی شده است. در این اثر ضمن توجه به سیر تاریخی وقایع، به بررسی پیامهای اخلاقی، اجتماعی و سیاسی قیام پرداخته شده و اهمیت آن برای ماندگاری حقیقت و عدالت در تاریخ اسلام و جوامع بشری به خوبی روشن شده است. همچنین خلاصهای از خطبهها، دعاها و آموزههای امام حسین (علیهالسلام) که سرشار از مفاهیم عمیق اعتقادی است، در متن گنجانده شده تا مخاطب همزمان با فهم تاریخی، از بخش معنوی و هدایتگر ایشان بهرهمند گردد.
در مجموع، این سه اثر مکمل هماند و به ترتیب، تاریخچه، ابعاد اخلاقی و معنوی، و سپس قیام و پیام تاریخی امام حسین (علیهالسلام) را بازگو میکنند. نگاه علمی و مستند نگارندگان موجب شده است تا این کتابها برای پژوهشگران، دانشجویان و خوانندگان علاقهمند به تاریخ اسلام، الگوی مناسبی برای فهم جایگاه امام حسین (علیهالسلام) و پایداری ایشان در مسیر حق و فضیلت باشد.
هشتگ
#زندگی_امام_حسین_علیهالسلام #تربیت_نبوی #فضایل_اخلاقی #عبادات_و_معنویت #قیام_کربلا #مبارزه_با_ظلم #عدالت_خواهی #شجاعت_و_صبر #پیام_الهی #مکتب_امام_حسین #تاریخ_اسلام #اهل_بیت #مقاومت_در_برابر_ستم #وفاداری_به_حق #سیره_معصومین
نویسنده
علیاکبر مهدیپور
چکیده
کتاب «دانشگاه بزرگ امام صادق (علیهالسلام)»، به بررسی نقش بیبدیل امام صادق (علیهالسلام) در شکلگیری نخستین دانشگاه اسلامی میپردازد. کتاب با اشاره به اینکه پیشوایان معصوم (علیهمالسلام) حتی در دشوارترین شرایط از هدایت و روشنگری جامعه دست نکشیدند، توضیح میدهد که امام سجاد (علیهالسلام) چگونه زیر پوشش نیایش، معارف عمیق اسلامی را نشر داد و مجموعهای نظیر صحیفه سجادیه را به یادگار گذاشت. پس از تضعیف بنیامیه، فرصت تازهای برای امامان فراهم شد تا اساس بزرگترین مرکز علمی جهان اسلام را بنیان نهند؛ دانشگاهی که با آغاز امام باقر (علیهالسلام) پیریزی شد و در زمان امام صادق (علیهالسلام) به شکوفایی رسید. در این عصر، بنیامیه سقوط کرد و اگرچه بنیعباس نیز دشمن اهلبیت (علیهمالسلام) بودند، اما به خاطر بیثباتی سیاسی نتوانستند مانع بزرگ در برابر امام صادق (علیهالسلام) ایجاد کنند. از این رو، این دانشگاه توانست در همان قرن، به اوج برسد و شمار رشتهها و شاگردان آن، حتی از دانشگاههای قرن بیستم نیز فراتر رود، به طوری که تعداد شاگردان تربیتشده نزد امام صادق (علیهالسلام) را تا چهار هزار نفر ذکر کردهاند.
امام صادق (علیهالسلام) در این مرکز بزرگ علمی، معارف اسلامی را در کنار تخصصهای علمی گوناگون، با محوریت تقوا و اخلاق، آموزش میداد. شاگردان او در رشتههای بسیار متنوع تربیت میشدند و برخی از ابداعات و گفتارهای علمی امام صادق (علیهالسلام) قرنها بعد بهدست دانشمندان بزرگ جهان غرب به اثبات رسید؛ از جمله سخن گفتن درباره حرکت وضعی زمین، ترکیب و خواص اکسیژن، قانون نسبیت، ماهیت مرکب هوا، آموزش درباره ساختار نور و امکان ساخت لنز و دوربین، یا نظریههای مربوط به حرکت و زمان که امروزه در فیزیک نوین نیز پذیرفته شده است.
کتاب به نمونههایی از نظریات علمی امام صادق (علیهالسلام) اشاره میکند: از جمله اینکه هزار سال پیش از کپلر و کپرنیک درباره حرکت زمین و گردش شب و روز سخن گفته بود؛ یا پیش از پرستلی و لاوازیه از تاثیر و ماهیت اکسیژن و نقش آن در سوختن و تنفس خبر داده بود. همچنین، نظریههای او درباره نسبیت و انبساط و انقباض عالم در عصر حاضر توسط دانشمندان اثبات شده است.
امام صادق (علیهالسلام) نهتنها در علوم طبیعی بلکه در علوم انسانی، اخلاقی و فقهی نیز دستاوردهای بزرگی داشت. او حتی درباره مسائل محیط زیست هشدار داده بود و انسان را به رعایت پاکیزگی محیط خود دعوت و خاطرنشان کرده بود که آلودگی محیط سرانجام انسان را گرفتار خواهد ساخت؛ موضوعی که اکنون از بزرگترین دغدغههای بشری است.
در بخشهایی از کتاب، خاطراتی از دوران نوجوانی و جوانی امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که نشانه نبوغ و ژرفاندیشی او در سالهای نخستین زندگی است؛ از جمله نقد او بر نظریات بطلمیوسی یا توجهاش به ماهیت عناصر طبیعی. در نهایت، کتاب تاکید میکند که دانشگاه امام صادق (علیهالسلام)، مکانی برای پرورش علم و اخلاق بود و گنجینهای از دانایی و تربیت معنوی را در تاریخ اسلام به یادگار گذاشت.
هشتگ
#امام_صادق_علیهالسلام #دانشگاه_اسلامی #علوم_اهل_بیت_علیهمالسلام #تربیت_شاگردان #علم_و_تقوا #معجزات_علمی_امام_صادق_علیهالسلام #حرکت_وضعی_زمین #اکسیژن #قانون_نسبیت #انبساط_و_انقباض_عالم #امام_باقر_علیهالسلام #تمدن_اسلامی #محیط_زیست #کتب_اربعہ #تاریخ_اندیشه
ترجمهها
«و به راستى، من به هر كسى كه اين نامۀ من به او مىرسد، خدا را به ياد مىآورم (و هيچ چيز از او نمىخواهم) جز اينكه نزد من بيايد، سپس اگر مرا نيكوكار يافت، به يارى من برخيزد و اگر خطاكار ديد، مرا منع كند تا به سوى حق باز گردم».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص606 )
«من هر کسی را که این نامهام به او میرسد به خدا یادآور میشوم که به سوی من کوچ کند؛ اگر نیکوکار بودم (حق با من بود) یاریم دهد، و اگر گنهکار بودم به عذرخواهی و دست کشیدن از باطلم وا دارد».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص448 )
«من خدا را به یاد کسی میآورم که این نامه به دست او برسد تا به سوی من آید. حال اگر دید کارم صحیح است، یاریم کند و اگر ناصحیح بود، از یاریم معذور است».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص644 )
«من خدا را به ياد كسي میآورم كه اين نامهام به او مىرسد تا زود نزدم آيد، اگر (دانست كه در اين كار) روشم درست بود كمكم نمايد و اگر كردارم را درست ندانست، بازگشت به درستى و خوشنودى ايشان را از من بخواهد».
(بنابراين كسى نبايد بهانه گرفته از خانه بيرون نيايد، بلكه بايد خدا را در نظر داشت و از خانه بيرون آمد و مظلوم را كمك و ظالم را نهى از منكر نمود، بله اگر نتوانست ظالم و مظلوم را تشخيص دهد ايشان را به حال خود گذارد كه در اين صورت عذر نادانى او پذيرفته است.)
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص1041)
شروح
خواستِ امام (علیه السلام)
«و من به هركه اين نامه به او مىرسد، خدا را يادآورى مىكنم كه اگر از كوفه به سمت من حركت كرد، بينديشد كه اگر نيكوكارم يارىام كند و اگر بدكردارم از من بخواهد كه از گناه دورى كنم».
اين كلام امام (عليه السلام) در نهايت انصاف است و قرآن كريم نيز قبل از آن حضرت به همين روش از زبان پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) نقل مىكند كه فرمود: «...وَ إِنَّآ أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِى ضَلَلٍ مُّبِينٍ؛ در حقيقت يا ما يا شما بر هدايت يا گمراهى آشكاريم».[1]
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص278)
««اُذَكِّر» متعدى به [دو مفعول است]: مفعول اول آن، همان مذكّر و مفعول دومش، مذكّربه يعنى خداى تعالى و او را مقدم داشته است چون غرض از ياد آورى، او است.
كلمه «لمّا» مشدّدبه معنى «الّا» و يا بدون تشديد كه ما زايد بوده و لام تأكيد بر آن داخل شده است و معنايش چنين خواهد بود، يعنى، البته به جانب من حركت كنيد. توفيق از آن خدا است».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابن ميثم، ج5، ص322 )
واژه شناسی
واژه کاوی
معنای دیگر «ذکر» حضور شیء در قلب یا زبان یا هر دو، خواه بعد از فراموشی باشد یا ادامۀ يادآورى؛ از اینرو گفتند: ذکر قلبی و ذکر زبانی. هر سخنی را نیز «ذکر» مینامند.[7] «ذکر» با بیتوجهیِ به امور دیگر، همراه است؛ به همین جهت هرکس با قلب و زبان به ذکر خدا مشغول شود از غیر از یاد خدا و خواستهها و هوای نفس، روی گردان و غافل میشود.[8] «ذَكَرَاللّهَ» یعنی شخص نام خدا را بر زبان آورد و تسبيح گفت.[9]
«ذَكَّرَ» در باب باب تفعیل یعنی یاد دادن،[10]پند دادن،[11]یادآوری؛[12]«ذَكَّرَهُ الشَیْءَ» آن را به يادش آورد.[13]
حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این نامه میفرمایند: «إِنِّي أُذَكِّرُ اللَّهَ» یعنی من خدا را به یاد کسی میآورم که این نامه به او میرسد تا سوی من بیاید؛ اگر حق با من است یاریام کند و اگر بدكردارم مرا باز دارد.
«عُتْبَى» به معنای رضایت،[15] احساسِ[16]خوشنودی[17] و از بين رفتن چيزى كه به خاطر آن درد و سختى رسيده،[18] است. «اِسْتِعْتَاب» در باب استفعال، به معنای یاری خواستن از دیگری در درد و سختی است تا مشکل برطرف شود؛[19]معنای دیگر آن، طلب رضایت از دیگری است.[20] برای مثال قرآن کریم میفرماید: «وَ إِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ؛[21] اگر رضايت جويند كه خداوند از آنها راضى شود به رضايت جواب داده نشوند».[22] همچنین حضرت علی (علیه السلام) در نامه اول نهج البلاغه درباره عثمان فرمودند: «أُکْثِرُ اِسْتِعْتَابَهُ وَ أُقِلُّ عِتَابَهُ» من بيشتر رضايت او را ميجستم و كم ملامتش ميكردم.[23]
از این ماده هفده مورد در نهج البلاغه آمده است.[24]
حضرت امیر (علیه السلام) میفرمایند: «إِنْ كُنْتُ مُسِيئاً اِسْتَعْتَبَنِی» یعنی اگر گمان میکند در اشتباهم، از من بخواهد تا به حق بازگردم.
نکتهها و پیامها
1. یاد خدا به زمان، مکان و شرایط خاصی محدود نمیشود. (إِنِّي أُذَكِّرُ اللَّهَ)
2. برخی از راههای یاد خدا عبارت است از: قرآن خواندن، نماز خواندن، رفتن به زیارتگاهها و مکانهای مقدس. (إِنِّي أُذَكِّرُ اللَّهَ)
3. انسان با یاد خدا آرامش میگیرد. (إِنِّي أُذَكِّرُ اللَّهَ)
4. ذکر همراه با حضور قلب و توجه تأثیرش بیشتر است. (إِنِّي أُذَكِّرُ اللَّهَ)
5. یکی از راههای تقویت رفتار مثبت، یاری کردن شخص در انجام یا تکرار آن است. (مُحْسِناً أَعَانَنِي)
6. یاری نیکوکار، راهی است برای افزایش انگیزه؛ و تکرار و تقویت رفتار مثبت او. (مُحْسِناً أَعَانَنِي)
7. ارائه بازخورد مثبت به طور مستقیم برعملکرد کارکنان و راندمان کسب و کار تأثیر میگذارد.
(مُحْسِناً أَعَانَنِي)
8. ارائه بازخورد مثبت و تشویق، باید به گونهای انجام شود که انگیزاننده باشد، نه بازدارنده. (أَعَانَنِي)
9. بعد تربیتی: ارائه بازخورد مثبت به فرزندان به هنگام عملکرد صحیح، انگیزهای برای رشد بیشتر و تکرار رفتار درست است. (أَعَانَنِي)
10. گاه زیادهروی در تشویق یا بازخورد مثبت، شخص را دچار غرور کاذب میکند و او را از ادامه رفتار صحیح باز میدارد. (أَعَانَنِي)
11. راهکارهای ارائه بازخورد مثبت در محیط کار: (أَعَانَنِي)
الف) هنگام بازخورد دادن سعی شود نتایج خوشایند کسب و کار به فعالیت کارکنان ربط داده شود.
برای مثال: اگر فروش شرکت دو برابر شده به کارکنان بخش فروش گفته شود یکی از دلایل این اتفاق، فعالیتهای آنها است.
ب) زمانی که یک رویداد خوب اتفاق میافتد، به موقع و سریع به افراد بازخورد مثبت داده شود.
ج) اگر کارمندان در بین جمع بازخورد مثبت بگیرند خوشحال میشوند، در جمع تشویق شوند.
د) جزئیات اتفاق، در بازخوردها استفاده شود تا مخاطب متوجه شود رفتار او زیر ذرهبین است.
ذ) بازخورد مثبت بیش از حد، باعث میشود کار، ارزش خود را از دست بدهد و عدهای فکر کنند این کار به یک عادت تبدیل شده.
ر) هر بازخورد و انتقاد به صورت جداگانه ارائه شود تا تأثیر بیشتری بگذارد.
12. شخصیت کارکنان متفاوت است. به طور مثال: عدهای با گرفتن پاداش خوشحال میشوند و عدهای با شنیدن انتقادات عملکرد بهتری از خود نشان میدهند؛ اما همه افراد با شنیدن بازخورد مثبت انرژی میگیرند و بهتر کار میکنند. مهمترین مزایای ایجاد بازخورد مثبت در محل کار: (أَعَانَنِي)
الف) افزایش تعامل
بعد از ارائه بازخورد، کارکنان سعی میکند بیشتر با هم تعامل کنند تا بتوانند مشکلات یکدیگر را به راحتی حل کنند و اینگونه یک تعامل سازنده در محیط کاری شکل میگیرد.
ب) حفظ کیفیت
بازخورد مثبت باعث میشود همیشه کیفیت کارها از حد مشخصی پایینتر نرود و این امر برای سازمان ضروری است زیرا سازمانها همواره در تلاشند تا کیفیت فعالیت را بهتر کنند و از آن طریق گسترش یابند.
ج) بازخورد مثبت، مقرون به صرفه است.
به جای اینکه از نیروهای جدید برای آنالیز و تحلیل بخشهای مختلف استفاده شود خود افراد میتوانند به راحتی کار یکدیگر را آنالیز و نکات موجود را به یکدیگر اطلاع دهند.
همه این فرآیندها از اتلاف بیهوده انرژی هزینه و زمان جلوگیری میکند.
13. انتقاد سازنده به جای بازخورد منفی: (أَعَانَنِي)
اگر به جای انتقاد سازنده، همواره بازخوردهای منفی به دیگران ارائه شود بعد از مدتی عملکرد کارکنان بدتر و راندمان کاری آنها نیز کاهش پیدا میکند.
14. راهکارهایی برای جلوگیری از بازخوردهای منفی: (مُسِيئاً اسْتَعْتَبَنِی)
الف) ساندویچ بازخورد، کاربردی نیست.
نظریهای میگوید اگر میخواهید از فردی انتقاد کنید قبل و بعد انتقاد از او تعریف کنید. اما این نظریه در محیط کاری نمیتواند نظریه مناسبی باشد چرا که ممکن است مخاطب شما اهمیتی به نقدها ندهد و برای او کم اهمیت جلوه کنند. بهترین حالت در این شرایط این است که سخن را با کارهای مثبتی که شخص انجام داده شروع کنید و در پایان راهکارهایی برای بهتر شدن به او پیشنهاد کنید.
ب) به معنای واقعی، انتقاد سازنده کنید.
انتقاد سازنده زمانی معنا پیدا میکند که از دو بخش تشکیل شده بخش اول شامل یک بازخورد و بخش دوم شامل یک راه حل، تا زمانی که این دو بخش کنار هم قرار نگیرند انتقاد سازنده به وجود نمیآید.
برای مثال اگر بخش پشتیبانی در ساعاتی از روز نمیتواند به خوبی پاسخگوی تماس مشتریان باشد به آنها این موضوع را تذکر دهید و بگویید که چرا در این ساعت پاسخ دادن به تماسها مهم است و در نهایت راهکاری ارائه کنید تا بتوانند در کارشان از آن بهره ببرند.
ج) همیشه انتقاد نکنید.
تلاش کنید به کارکنان و اطرافیان بازخورد مثبت دهید. انتقاد دائم سودی ندارد و فقط فضای کاری را ناامیدانه و بی انرژی نشان میدهد.
د) با نوشتن انتقاد نکنید.
پیام دادن، ایمیل زدن و نامه نوشتن برای انتقاد کردن کار مناسبی نیست؛ چرا که افراد نمیتوانند لحن شما را به درستی تشخیص دهند و ممکن است برای آنها سوء تفاهمی پیش آید. بهترین کار این است که برای انتقاد و دادن بازخورد، حضوری با طرف مقابل گفتگو کنید.
ر) خودتان را نقد کنید.
همواره سعی کنید هنگامی که در حال نقد دیگران هستید خودتان را مثال بزنید و به آنها بفهمانید که شما هم نقد میشوید و دائما در حال بهتر کردن خود هستید اینگونه آنها بیشتر به حرفهای شما گوش میدهند و شما را فردی قابل اعتماد خواهند دانست.
ز) آمادۀ شنیدن انتقاد باشید.
همواره سعی کنید از دیگران بخواهید تا شما را نقد کنند و گاردی در این مورد نداشته باشید. شنیدن انواع مختلف نقد باعث میشود تا شما هم بتوانید بهتر و از جهات مختلف و سنجیدهتری سایرین را نقد کنید.
ذ) انتقاد را با دیگران مطرح نکنید.
اگر قرار است از فردی انتقاد کنید این کار را فقط حضوری و به صورت شخصی انجام دهید. اینکه با دیگران در مورد رفتارهای فردی دیگری صحبت کنید رفتار حرفهای نیست و ممکن است باعث بروز مشکلاتی بین کارکنان و مدیران شود.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی
1. در جامعه هر چه یاد خدا و معاد بیشتر باشد، آمار افسردگی و خودکشی نیز کمتر است.
نویسنده
جعفر تبریزی
چکیده
کتاب «دراسة في سند زيارة عاشوراء» با رویکرد علمی و تخصصی به بررسی سند زیارت عاشورا پرداخته است. نویسنده در مقدمه بیان میکند که یکی از مهمترین چالشهای پیشروی جامعه شیعه، موج شبهات و هجمههایی است که نسبت به اساس اعتقادات و نمادهای مذهبی بهویژه زیارت عاشورا وارد میشود. این تشکیکها عمدتاً از جانب افرادی صورت میگیرد که یا دچار کمبود اطلاعات هستند، یا با اهداف خاصی اعتبار این زیارت را زیر سؤال میبرند. جعفر تبریزی در این کتاب وظیفه خود میداند که از حقیقت این زیارت مهم با استدلال، تتبع و بررسی منابع اصیل دفاع کند و این خدمت را گامی در جهت حفظ میراث دینی میداند.
در آغاز کتاب، به عظمت و اهمیت زیارت عاشورا اشاره شده و تأکید میشود که این زیارت، طبق فرموده امام باقر (علیهالسلام)، آثار معنوی و ثواب سرشاری برای هرکس ـ چه از نزدیک و چه از راه دور ـ دارد. نقل روایاتی از امام باقر (علیهالسلام) نشان میدهد که خواندن این زیارت پس از دو رکعت نماز و اشاره به سمت قبر امام حسین (علیهالسلام)، موجب نیل به مقامات بالای معنوی و شراکت در ثواب شهدای کربلا است. به نقل از راویان بزرگ، هر کسی در هر جایی با خواندن این زیارت از پاداش کامل برخوردار میشود و حتی آسمانیان نیز در ثواب آن شریک هستند.
محور اصلی پژوهش، بررسی سندی و رجالی زیارت عاشورا است. نویسنده با استخراج زنجیره راویان نقل این زیارت از منابعی چون «مصباح المتهجد» و «کامل الزیارات»، اعتبار راویان را با دقت موشکافانه ارزیابی میکند. در این مسیر، دلایل اعتبار و وثاقت شخصیتهای موجود در سلسله سند را از منابع رجالی استخراج و نقدهای احتمالی مخالفان را بیان و رد میکند. او به تفاوت برخی عبارات در نسخههای مختلف اشاره نموده و توضیح میدهد که این اختلافات جزئی لطمهای به اصل صحت روایت و محتوای زیارت وارد نمیکند. همچنین جویندگان حقیقت باید توجه داشته باشند که انگیزههای غیرعلمی یا جهتگیریهای خاص نمیتواند موجب رد یک سنت قوی در مکتب اهلبیت (علیهمالسلام) شود.
کتاب همچنین به تحلیل محتوایی زیارت عاشورا میپردازد و تأکید میکند این زیارت، افزون بر بُعد روایی، پیوندی اعتقادی، تربیتی و عاطفی میان دوستداران اهلبیت (علیهمالسلام) و امام حسین (علیهالسلام) ایجاد میکند. نویسنده با استفاده از عقل و نقل، این سنت ماندگار را بخش جداییناپذیر از فرهنگ شیعه معرفی مینماید و معتقد است کسانی که بهدنبال حذف یا تضعیف آن هستند، فهمی کامل از میراث و هویت شیعی ندارند.
در مجموع، کتاب «دراسة في سند زيارة عاشوراء» با رویکردی پژوهشی و با تکیه بر منابع اصیل، تلاش میکند ضمن پاسخگویی به شبهات سندی و محتوایی، عظمت و جایگاه زیارت عاشورا را برای نسل امروز توضیح دهد و حفظ این سنت را عامل پویایی و زنده نگهداشتن فرهنگ عاشورا و ارزشهای امام حسین (علیهالسلام) میداند.
هشتگ
#اعتبار_زیارت_عاشورا #پژوهش_حدیثی #دفاع_از_مکتب_اهل_بیت #ثواب_زیارت_عاشورا #پاسخ_به_شبهات #امام_حسین_علیهالسلام #تحلیل_سند_زیارت #فرهنگ_عاشورا
نویسنده
محمد بن الحسین شریف رضی
چکیده
کتاب «ولایتنامه (خصائص الأئمه علیهمالسلام)» اثری است که ویژگیها و فضایل امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و دیگر ائمه معصومین (علیهمالسلام) را با تکیه بر نقلهای معتبر تاریخی و روایی با بیانی پژوهشمحور و مستند شرح میدهد. نویسنده، ضمن ارائه مقدمهای درباره جایگاه امامت و ضرورت آن در هدایت جامعه اسلامی، بر این نکته تأکید دارد که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بر اساس دلایل عقلی، وحیانی و شواهد متعدد تاریخی بهعنوان منصوب الهی و وصی پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) شناخته میشود. در این مسیر، کتاب به کرامات، معجزات، علم، پارسایی، شجاعت و قضاوتهای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و نقش برجسته ایشان در کنار پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) میپردازد و نمونههایی از حمایت بیدریغ، ایثارگری و ایستادگی آن حضرت در برابر ظلم و باطل را یادآوری میکند.
اثر حاضر، با نقل روایتهایی از منابع شیعه و اهل سنت، نشان میدهد که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) تنها شخصیتی بود که در مهمترین میدانهای اخلاقی، اجتماعی و سیاسی زمان پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) و پس از شهادت ایشان، نقشی بیبدیل و غیرقابل انکار ایفا کرد. خصائص معنوی همچون عبادت خالصانه، زهد، شجاعت، بردباری در برابر سختیها، توجه ویژه به حقوق محرومان و عدالتطلبی از دیگر ابعاد برجسته شخصیت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است که مؤلف با نقل شواهد و حکایات تاریخی به تبیین آنها میپردازد.
کتاب در ادامه برخی اتفاقات ویژه زندگی امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نظیر ولادت در کعبه، شجاعت در جنگها، ماجرای خوابیدن در بستر پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله)، معجزات الهی چون بازگرداندن خورشید و نمونههایی از علم و رهبری ایشان را مطرح میکند. همچنین نویسنده به اهمیت زیارت آن حضرت، نقش امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بهعنوان پشتیبان راستین اسلام، علم الهی و جایگاه معنوی او نزد خداوند اشاره مینماید.
در بخش پایانی، کتاب به سخنان حکمتآمیز، قضاوتهای بیمانند و تلاشهای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) برای احیای عدالت اجتماعی میپردازد و یادآور میشود که این خصائص، نشانه مقام والای ایشان در نظام خلقت و الگوی بیمثال برای پیروان حق است. در مجموع، این اثر کوشیده است با زبانی محکم، متین و مستند، حقیقت امامت و شخصیت جامع امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و اهل بیت (علیهمالسلام) را برای خواننده علاقهمند و پژوهشگر تصویر کند، بهگونهای که هیچیک از فضایل و جایگاه ایشان تحریف یا کمرنگ نشود.
هشتگ
#امیرالمؤمنین_علیهالسلام #فضائل_اهل_بیت_علیهمالسلام #امامت_الهی #شجاعت_و_علم_علوی #کرامات_علوی #عدالت_و_زهد #قضاوت_دینی #حمایت_از_پیامبر_صلاللهعلیهوآله #ولادت_در_کعبه #سیره_اخلاقی_و_معنوی
نویسنده
علامه سید احمد مستنبط
چکیده
کتاب «قطرهای از دریای فضایل اهلبیت (علیهمالسلام)» با ترجمه محمد ظریف، اثری جامع درباره شخصیت، کرامت و جایگاه معنوی اهلبیت عصمت و طهارت (علیهمالسلام) است که بر پایه منابع معتبر دینی تدوین شده است. نویسنده با رویکرد روایی و تحلیلی، ابتدا اهمیت شناخت اهلبیت (علیهمالسلام) را به عنوان محور ایمان، هدایتگری و کاملکننده دین اسلام تشریح میکند و بر آثار عمیق شناخت و محبت آنان در رشد اخلاقی و فکری انسان و جامعه تأکید دارد. او بیان میکند که محبت اهلبیت (علیهمالسلام) نه فقط یک گرایش قلبی، بلکه راهگشای معنوی زندگی و مسیر واقعی عبودیت و بندگی خداوند است. اثرگذاری عملی این محبت در تهذیب نفس، تزکیه اخلاق و تقویت وحدت اسلامی از جمله نکاتی است که با استناد به احادیث متعدد و معارف قرآنی شرح داده میشود.
در ادامه، مقام و فضایل هر یک از اهلبیت (علیهمالسلام) با ذکر روایات فراوان و نگاهی دقیق به مقامات علمی، معنوی، شجاعت، کرم، بردباری و دیگر مکارم آن حضرات تبیین شده و نویسنده نشان میدهد که وجود آنها، منبع دائمی هدایت و یگانه معیار تفسیر صحیح قرآن و آموزههای نبوی (صلاللهعلیهوآله) بوده است. حضور معنوی امامان (علیهمالسلام) و نقش محوری آنان در تبیین توحید، نبوت، امامت و دیگر آموزههای اعتقادی اسلام، از محورهای اساسی این کتاب به شمار میآید. علاوهبر این، فضیلت اعمالی مانند صلوات فرستادن بر پیامبر اکرم (صلاللهعلیهوآله) و خاندان گرامیاش، جایگاه دوستداران و پیروان اهلبیت (علیهمالسلام)، و آثار اخروی و دنیوی محبت ایشان نیز با استناد به احادیث و کلام معصومان (علیهمالسلام) مورد بررسی قرار گرفته است.
در بخشهای پیشرفتهتر کتاب، نویسنده به اسرار و مقامات پنهان اهلبیت (علیهمالسلام)، عصمت، علم الهی و نقش آنها در بقای دین الهی میپردازد و با نقل روایات ویژه، استمرار ولایت و حضور امام عصر (علیهالسلام) را در فرآیند هدایت انسانها بیان میدارد. همچنین، از نگاه علمای برجسته شیعه و دیدگاههای تاریخی درباره اهمیت اهلبیت (علیهمالسلام) استفاده شده و با رویکردی پژوهشی، جایگاه علمی و هدایتگر این خاندان تبیین شده است. ساختار منسجم کتاب و زبان روان و علمی آن، مطالعه و بهرهگیری از مباحث را برای عموم مخاطبان و پژوهشگران آسان و جذاب میسازد و علاوه بر تقویت باور دینی، پیوند قلبی مخاطب را با اهلبیت (علیهمالسلام) عمیقتر میکند. این کتاب، بر مبنای متون اصیل روایی و تحلیلهای اعتقادی، حضور و برکت اهلبیت (علیهمالسلام) را در همه ابعاد زندگی فردی و اجتماعی شیعه به زیبایی به تصویر میکشد.
هشتگ
#فضایل_اهل_بیت_علیهمالسلام #امامت #محبت_اهل_بیت_علیهمالسلام #کرامات_معصومین_علیهمالسلام #هدایت_اسلامی #معارف_نبوی_صلاللهعلیهوآله #مقام_علمی_امامان_علیهمالسلام #شیعه #قرآن_و_عترت #اثرات_معرفت_اهل_بیت_علیهمالسلام
واژه شناسی
واژه شناسی
«وقی» در اصل بر چیزی که انسان را از گناه و نافرمانی حفظ کند دلالت دارد؛[7] همانطور که عفت، انسان را از هوای نفس دور میکند.[8]
«الوِقَايه» نگهداری شیء از آنچه به آن زيان مىرساند.[9]
«واتَّقِ اللَّهَ» از خدا برحذر باش و بین خود و پروردگار چیزی قرار بده تا ضرر و زیان به تو نرسد.[10]
«تَقْوَى» در اصل «وَقْوَى» بوده که واو به تاء تبدیل شده است؛[11]به معنای ترس از خدا، عمل به طاعت او و
پرهيزکارى است.[12]
حقیقت «تقوی» این است انسان نفس و جان خود را از آنچه بيمناك است، نگهدارد؛ سپس گاهى خوف و ترس را «تَقْوَى» مينامند.
در شريعت و دين «تقوی» يعنى خود نگهدارى از آنچه به گناه مىانجامد.[13]
«مُتَّقِي» و «تَقِي» هر دو به معنای پرهیزگار است.[14]
«رَجُلٌ تَقِی» به معنای شخصی است که نفس خود را با عمل صالح از عذاب و گناه حفظ کرد[15]و «رجُلٌ وَقَّاء» یعنی مرد بسيار پرهيزگار.[16]
«اِتَّقاء» از باب افتعال، یعنی شخص تقوا را اختیار کرد و به مقتضای آن عمل کرد.[17]
تفاوت «اِتقاء» و «خَشیَت»:
«اتقاء» محافظت از چیزي است که انسان نسبت به آن، ترس دارد؛[18] اما «خشیت» بيمى است كه با تعظيم و بزرگداشت چيزى همراه است.[19]
تفاوت «تَقی» و «مُتَّقی» و «مُؤمِن»:
«تقی» در مقایسه با «متقی» ضمن مبالغهآمیز بودن، برای مدح کردن شخصی مناسبتراست؛ همین رابطه در
خصوص «متقی» و«مؤمن» نیز صدق میکند. «مؤمن» به ظاهر شخص اطلاق میشود ولی «متقی» در نظر
شریعت، پس از آگاهی دقیق از فرد اطلاق میشود.[20]
نکتهها و پیامها
1- انسان در هر پست و مقامی هست باید تقوا را رعایت کند: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَاللهِ أَتْقاکُمْ».[21](اِتَّقِ اللَّهَ)
2- همانطور که لباس آتشنشان، انسان را از خطرآتش (سوختگی) محافظت میکند لباس تقوا نیز
انسان را از خطرهای دنیا و آخرت مصون میدارد: «وَلِباسُالتَّقْوی ذلِکَ خَیْرٌ».[22](اِتَّقِ اللَّهَ)
3- تقوا و یادآوری معاد باعث میشود انسان دستورات الهی را مو به مو انجام دهد. (اِتَّقِ اللَّهَ)
4- حضرت (علیهالسلام) روحیهی لشکر را با توصیه به تقوا و یادآوری معاد تقویت و آنان را برای پیکار با دشمن آماده میکنند. (اِتَّقِ اللَّهَ الَّذِي لَا بُدَّ لَكَ مِنْ لِقَائِهِ)
5- اگرتقوا قوی باشد انسان در واجبات «وَالسَّابِقُونَ»،[23] در حرامها «فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ»[24] و «مَعَاذَ اللَّهِ»،[25] در مشکلات «وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ»[26] میشود؛ بلکه بالاتر از آن در مصیبتها هم از خدا تشکر میکند؛ همانطور که در زیارت عاشورا آمده: «أَللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ حَمْدَ الشَّاکِریِنَ لَکَ عَلَی مُصَابِهِمْ». (اِتَّقِ اللَّهَ الَّذِي لَا بُدَّ لَكَ مِنْ لِقَائِهِ)
6- تعبير«اِتَّقِ اللَّهَ الَّذِي لَا بُدَّ لَكَ مِنْ لِقَائِهِ» برگرفته از قرآن مجيد است آنجا که مىفرمايد:
«وَاتَّقُوا اللهَ وَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاقُوهُ»[27] و در جاى ديگر«وَأَنَّ إِلى رَبِّکَ الْمُنْتَهى».[28]
واژه شناسی
واژه کاوی
«عَجز» نقیض و مخالف دور انديشی است؛[4] برای این که شخص عاجز و ناتوان نظرش ضعیف است.[5]
«عَجز» به معنی ناتوانی است.[6] «عاجز» شخصی است که نیروی بدنش از بین رفته و توانایی انجام کاری را ندارد. [7]
«عَجز» در اصل به معنی قرار گرفتن شی در آخر چیزی است اما در سخنان معمولی به معنای ضد قدرت و کوتاهی کردن استفاده میشود.[8]
«جُنَّه» به معنی پوشاندن است؛[11] چیزی که انسان به وسیلهی آن از خطرات مصون میماند.[12]
«مِجَنّ»: سپری كه معمولا از فولاد ساخته مىشود[13] و شخص را از آسيب حفظ میكند.[14]
الجُنَان: به معنی سِپَر است. [15]
واژه شناسی
واژه کاوی
«حَنَنَ» بهمعنی این است که شخصی در قلب خود التفاتی داشته باشد که اقتضای آن شفقت و مهربانی است.[6]
«حَنِين» مصدر «حَنَنَ»[7] بهمعنی اشتياق و آوايى است كه با نرمى و محبّت همراه باشد.[8]
شخص اندوهگین اگر صدای کمی از او خارج شود بهآن «رَنِين» میگویند؛ اگر آن صوت را پنهان کند بهآن «هنين» میگویند؛ اگر آنرا اظهار کند و با نالهای بههمراه درشتی خارج شود بهآن «حنِين» میگویند؛ اگر به آن صدا اضافه کند بهآن «اَنِين» میگویند و اگر در بالا بردن صدا اضافه کند بهآن «حَنِين» میگویند.[9]
زمانیکه «حَنً» با «الیه» همراه شود بهاین معناست که شخصی بهسمت آن چیز رفت [10]و مشتاقش شد.[11]
هشت مورد از ماده «حنن» در نهجالبلاغه بهکار رفته است.[12]
تفاوت «حنین» و «اشتیاق»:
«حنین» و «اشتیاق» مترادف هم هستند با این تفاوت که «حنین» نتیجه «اشتیاق» است و شدت آن را بیان میکند؛ لیکن به دلیل کثرت استعمال، هریک به جاي دیگري به کار رفته است.[13]
«خالطَ القومَ» مجازاَ[15] بهاین معنا است که شخص با آن قوم بسیار[16] معاشرت[17] و ارتباط و مجاورت و هم فکری[18] کردند.[19]
هجده مورد از این ماده در نهج البلاغه بهکار رفته است.[20]
نویسنده
سید صادق موسوی
چکیده
آیا میدانستید که نهجالبلاغه، این اثر جاودان امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، تنها بخشی از دریای بیکران کلام ایشان است؟ 'تمام نهج البلاغه'، گامی است برای گردآوری و ارائه بخش های دیگری از این میراث گرانبها.
این مجموعه، نه تنها شامل خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار مشهور امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است، بلکه حاوی اضافات و مستدرکاتی است که توسط شریف رضی گردآوری شده و در طول تاریخ از دیدگان بسیاری پنهان مانده است.
در این کتاب، با موضوعاتی عمیق و متنوع از جمله توحید، آفرینش، پیامبری، امامت، تقوا، دنیا، معاد و فضائل اهل بیت (علیهالسلام) روبرو خواهید شد.
'تمام نهج البلاغه' دعوتی است به سفری در دنیای اندیشه و کلام امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، سفری که با دیدگاه های روشنگرانه معاصران، غنایی دوچندان یافته است. این کتاب، منبعی ارزشمند برای پژوهشگران، اندیشمندان و هر کسی است که به دنبال حکمت و حقیقت است."
این متن به عنوان نمایهای تفصیلی یا فهرست محتوای کتاب "تمام نهجالبلاغه" ظاهر میشود، مجموعهای از خطبهها، نامهها و سخنان منتسب به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) این شامل بخشهایی مانند مقدمهها، نقدها و تعاریف، و همچنین ارجاعات به افراد و دانشمندانی است که در تدوین این اثر مشارکت داشتهاند. سند به اهمیت آموزههای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و ارتباط آنها با تفکر اسلامی تأکید دارد و موضوعاتی مانند یگانگی الهی، اخلاق و ماهیت انسان را برجسته میکند. به طور کلی، این متن به عنوان یک راهنمای جامع برای محتوا و ساختار کتاب خدمت میکند و اهمیت علمی آن در ادبیات اسلامی را منعکس میسازد.
متن درباره "نهجالبلاغه" بحث میکند، مجموعهای مهم از خطبهها، نامهها و سخنان منتسب به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) که توسط شریف رضی جمعآوری شده است. این اثر به عنوان منبع هدایت عمیق برای مسائل روحی و دنیوی و دومین اهمیت پس از قرآن تاکید میشود. متن بر نیاز به تحقیقات بیشتر برای بازیابی قطعات گمشده سخنان امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و اهمیت آموزههای او در جامعه معاصر، بهویژه در مواجهه با چالشهای مدرن، تاکید میکند. همچنین مشارکتهای دانشمندان در حفظ و تفسیر این متن اسلامی ضروری را به رسمیت میشناسد.
این متن درباره اهمیت کتاب "نهجالبلاغه" که توسط شریف رضی گردآوری شده است، صحبت میکند و تلاشهای علمایی مانند سید صادق موسوی را در تحقیق و هماهنگی این اثر ادبی و دینی برجسته میکند. این کتاب به عنوان مرجعی مهم در فصاحت و بلاغت در نظر گرفته میشود و شامل گفتههای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است، که آن را به منبعی غنی برای دانش اسلامی تبدیل میکند. تاکید میکند که این اثر تلاش علمی بزرگ را نمایان میسازد، که به حفظ میراث اسلامی و تعمیق درک ارزشهای دین و اخلاق کمک میکند.
نویسنده درباره اهمیت کار سید صادق موسوی در تحقیق کتاب "تمام نهجالبلاغه" صحبت میکند و به تلاشهای بزرگ او در جمعآوری و اصلاح متون اشاره میکند، که باعث تقویت دانش در این اثر مهم ادبی شده است. نویسنده چالشهایی که موسوی در این پروژه مواجه شد را برجسته میکند و عمیقاً از تلاشهای او تقدیر میکند، تاکید میکند که این اثر یک دستاورد بزرگ در حوزه مطالعات اسلامی است. همچنین به اهمیت کتاب در توضیح اندیشههای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) اشاره میکند و آن را مرجعی مهم برای نسلهای آینده میدانند.
این متن درباره مفهوم تعادل و تعامل در وجود انسانی و ساختارهای اجتماعی صحبت میکند و تاکید میکند که حقوق و مسئولیتها به هم متصل هستند. اشاره میکند که افراد و جوامع باید برای حفظ هماهنگی و عدالت، بهطور مساوی بدهند و دریافت کنند. نویسنده به فلسفه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) اشاره میکند و پیشنهاد میدهد که کامیابی واقعی از انجام مسئولیتها ناشی میشود و هر عدم تعادل به فساد اجتماعی منجر میشود. متن برای جامعهای عادلانه با احترام متقابل و مسئولیتپذیری تبلیغ میکند، که در آن رهبران مسئولیت رفاه جوامع خود را بر عهده دارند. همچنین تلاشهای دانشمندان در حفظ و انتشار این خرد از طریق آثار مانند "نهجالبلاغه" را به رسمیت میشناسد.
هشتگ
#توحید#معرفت_الله#قدرت_خدا#نعمات_الهی#تقوا#عمل_صالح#فضائل_اخلاقی#تزکیه_نفس#تواضع#زهد#ایثار#حلم#صبر#احسان#عدل#انصاف#حکمت#شکرگزاری #آخرت #فضائل_النبی#معجزات_النبوی #اول_مسلم#مقام_نبی#وحدت#پرهیز_از_تفرقه #نصیحت#مشورت#پرهیز_از_غفلت #مبارزه_با_نفس #محبت_به_دیگران #پرهیز_از_کبر#دوری_از_حسد#خلقت_طاووس #خلقت_خفاش #آفرینش_مورچه #آفرینش_ملخ #خطبه_قاصعه #داستان_آدم#داستان_فرعون#بیت_الله_الحرام#علائم_مومن #علائم_منافق #معنی_اسلام #معنی_ایمان
واژه شناسی
واژه کاوی
«تقدیر» علاوه بر خداوند، بر انسان نیز اطلاق میشود0«تقدیر» خداوند دو گونه است:
1-یا قدرت دادن به اشياء است.
2-یا نیرو وقدرتی را با آن شئ همراه میکند، مانند «تقدیر» خدا در بذر و دانه و هستهی خرما، به اینکه از آن هسته، خرما بروید نه سیب.
«تقدیر» در انسان نیز بر دو گونه است:
1-تفکر و اندیشیدن در کارها بر اساس درک و عقل که این گونه «تقدیر» پسندیده میباشد.
2-تفکر و اندیشیدن بر اساس آرزو و میل و شهوت که مذموم و ناپسند است.[6]
تفاوت «قدر» و«تقدیر»:
«تقدیر» هم درباره افعال خدا و هم افعال انسانها استفاده میشود، اما «قدر» در خصوص فعل خداوند به کار میرود. «تقدیر» هم در امور پسندیده (حسن) و هم ناپسند (قبیح) به کارمیرود اما «قدر» فقط در امور پسندیده به کار میرود.
تفاوت «قدر» و«قضا»:
«قدر» یعنی کسی کاری را به مقدار نیاز و به همان اندازهای که اراده میکند انجام دهد؛ البته خدای متعال هر کاری را به مصلحت انجام میدهد و «قضا» یعنی شخصی، امری را به صورت کامل مشخص کند. [7]
تفاوت «تدبر» و «تفکر»:
منظور از «تدبر»، توجه عمیق قلب بر پایان امور میباشد اما «تفکر» توجه دادن قلب همراه با اندیشه درعلت آن امور میباشد.[10]
تفاوت «تدبیر» و«تقدیر»:
«تدبیر» به این معناست که انسان پایان نگر باشد و حدود و کرانههای امور را آنگونه معین کند که سرانجامش پسندیده و نیکو باشد. «تدبیر» پایان اندیشی است؛ اما «تقدیر» یعنی شخص چونان اندازهگیری کند و حدود را تعیین کند که به امری شایسته دست یابد.[11]
واژه شناسی
واژه کاوی
«هَيْبَت» یعنی انسان شخصی را بزرگ بدارد و از او بترسد. [10]
«هَيْبت» به معنای پرهیز کردن از همه چیز،[11] ترس، جدایى از مردم و گوشه نشينى است.[12]
به کسی که از همه چیز میترسد «رجل هَيُوبٌ» گفته میشود.[13]
مراتب ترس:
1. جَبَانٌ وَ هَيَّابَة (کسی که کم جرأت است.)
2. مَفْؤُود (کسی که دلش ضعیف است.)
3. وَرِعٌ ضَرِع (کسی که بدن و قلبش ضعیف است.)
4. هَاعٌ لَاع (مرحلهای که ضعف و ترس انسان زیاد شود.)
5. مَنْخُوب (مرحلهای که ترس شخص به نهایت خود برسد.)
6. هَجْهَاج (فردی که به دلیل ترس شدید پا به فرار بگذارد.)
7. رِعْدِيدَة (حالتی که انسان از شدت ترس، لرزان و مضطرب شود.)
8. هِرْدَبَّة (فرد ترسویی که شکمش باد کرده و دیگر دلی برایش نمانده باشد.)[14]
تفاوت «هیبت» و «جلاله»:
هنگامی که انسان نیت اقدام به کاری میکند گاهی اوقات ترسی در دلش به وجود میآید به این ترس، «هیبت» گفته
میشود. واژه «هاب» در مورد خدای متعال به کار برده نمیشود. «هیبت» یعنی انسان به دلیل عظمت چیزی، از
حمله کردن به سوی آن، خودداری کند.
واژه «جلال» به طور کلی به معنای عظمت جایگاه است و چیزی که با عظمت و سودمند باشد «جلیل» نامیده
میشود؛ مانند حکمتهای جلیل (پندهایی که باعظمت و سودمند هستند) و ثروت جلیل (مالی که به دلیل
فراوانیاش عظمت دارد و سودمند است).[15]
انسان به خواستهاش نرسد.[18]
«خَيْبَة» یعنی انسان از تلاش و پیشرفت متوقف شود.[19]
«خَيْبَة» یعنی شخصی آرزو و آنچه را که میخواست از دست داد،[20] از آن محروم شد، زیان دید[21] و ناامید شد. [22]
«خائبون» کسانی هستند که به خواسته خود نمیرسند.[23]
تفاوت «خيبه» و «يأس» و «قنوط»:
«قنوط» نسبت به «یأس» از لحاظ مبالغه بسیار شدیدتر است. «یأس» قبل از آرزو و یا بعد از آن به کار رود؛ اما
«خیبة» صرفاً بعد از آرزو واقع میشود؛ زیرا بیان کننده این است که در راه رسیدن به آرزو مانعی وجود دارد، در
نتیجه هیچ امیدی به دستیابی آن وجود ندارد.
«رجاء» و «یأس» دو نقیضی هستند که به دنبال یکدیگرند، همانطور که «خیبة» و «ظفر» اینگونه هستند.[24]
برای گرفتن و به دست آوردن تمامی چیزی، برخاست و آماده شد.[26]
«نُهْزَه» به معنای فرصت و وقت آماده است.[27]
«انْتَهَزَ الفرصةَ» یعنی شخصی، فرصت را غنيمت شمرد و كاری را انجام داد.[28]
«انْتَهَزْتُهَا» یعنی من، فرصتی را غنیمت شمردم[29] و چیزی را به سرعت به دست آوردم.[30] «انْتَهِزْهَا» یعنی ای انسان!
از فرصت استفاده کن[31] و آن را به ربا[32] تا زمانی که امکان استفاده از آن را داری و از دست نرفته است. [33]
واژه شناسی
واژه کاوی
به کسی که کار و تلاش میکند و از امکانات بهره میبرد؛ اما گرایش و دلبستگی به دنیا ندارد «زاهد» گویند.[7]
تفاوت «إِخْفَاء» و «کتمان»:
«إِخْفَاء» به معنای پنهان کردن است که شامل سخن و غیر سخن میشود؛ اما «کتمان» یعنی سکوت کردن و آشکار نکردن حقیقت. قرآن مجید میفرماید: «إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ».[9] واژۀ «إِخْفَاء» عامتر از «کتمان» است.[10]
واژه شناسی
واژه کاوی
«شک» از جهل خاصتر است،[28] چون در جهل گاهی شخص هیچ دانشی در مورد دو نقیض ندارد. بنابراین هر شکی جهل است، اما هر جهلی شک نیست. [29] از دیدگاه کتاب و سنت، «شک» غالبا مذموم شمرده شده است و شخصی که دچار شک شده، باید برای برونرفت از شک بکوشد. [30] اين كلمه پانزده بار در كلام اللّه مجيد[31] و هجده بار در نهجالبلاغه آمده است.[32]
«شَكَ في الأمر» یعنی شخص در امری شك كرد. [33]
«مَشکوک» چیزی که انسان در مورد آن شک کند.[34]
«شُكُوك» جمع «شَك» و به معنای گمان است.[35]
تفاوت «شک» و «ظن»:
مراد از «شک» برابر بودن احتمال هر یک از طرفین موضوع است[36] و شخص به دلیل نبود دلیل و نشانه، یکی از دو طرف آن را انتخاب میکند،[37] اما در «ظن» برتری یکی از طرفین بر طرف دیگر مطرح میباشد. [38]
تفاوت «شک» و «ریب»:
«ریب» قوی تر از «شک» است و مراد از «ریب» آن چیزی است که «شک» و بالاتر از آن را شامل میشود. «شک» یعنی تردید ذهن بین دو امری که هر دو برای شخص مساوی هستند اما «ریب» یعنی شک همراه با تهمت.[39] مثلا اگر شخصی نسبت به کار فرد دیگری «شک» دارد جایز نیست بگوید «انی مرتاب بفلان».[40] خدای متعال میفرماید:«وَ إِنَّنا لَفِي شَكٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ؛ در حالی که ما، در مورد آنچه به سوی آن دعوتمان میکنی، در شک و تردید هستیم!»[41] در «ريب» از زمخشرى نقل شده كه این واژه به معنى قلق و اضطراب است؛ بنابراین «شك مريب» به معنای شك اضطراب آور است.[42]
«مِرَاء» مصدر [44] و به معنای ستیزه کردن،[45] مجادله، منازعه، لجاجت[46] و بدگویی در مورد دیگران به قصد تحقیر آنان است. [47][48] این ماده چهار بار در نهج البلاغه ذکر شده است. [49]
در«تماری» هدف شخص از جدل با دیگران، احقاق حق نیست، بلکه برای نشان دادن قدرت خود در بحث است.[50] «تَمَارِي في الشيء» یعنی شک کردن در چیزی.[51]
امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده اند: «فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَيْدَناً لَمْ يُصْبِحْ لَيْلُهُ؛ یعنی از تاریکی شک به روشنی یقین نمیرسد.»[52]
خدای متعال میفرماید: «فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَارَى»[53] تتماری یعنی شک میکنی؛[54] یعنی اینکه تکذیب میکنی این نعمتها از جانب خدای متعال است.[55][56]
خدای متعال میفرماید: «أَفَتُمَارُونَهُ عَلَى مَا يَرَى»[57] یعنی ادامه دادن و مشغول بودن انسان در بحث و گفتوگو در حالی که دودل و سرگردان است تا اینکه آن چه که در نیت طرف مقابل است را درمییابد.[58] همچنین یعنی با او ستیز و دشمنی کرد.[59]
تفاوت «امتراء» و «شك»:
«امتراء» به معنای خارج نمودن شبههای مشکل میباشد و در اثر کثرت استعمال، واژه «مریۀ» و «امتراء» به معنای «شک» نیز گفته میشود. «مراء» به معنای خارج نمودن مشکل از طریق مناظره است.[60]
«هالَ الاَمرُ فُلاناً» یعنی امری سبب ترس شخصی شد[63]
«هائِل» ترسناک، وحشتناک.[64]
«أَهْوَال» جمع «هَوْل» است.[65]
گفته شده «سَلْم و سِلْم» به یک معنا است. [67] «سِلْم» به معناى صلح،[68] توافق، رفع اختلاف و خصومت است.[69]
«سِلْمُ و سَلامَت» به معنای مصونیت از آفات[70] و بيمارى ظاهرى و باطنى است.[71]
«اِستَسلَمَ» یعنی فرمان بردار و فروتن شد .[72]
خدای متعال میفرماید:«وَ أَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ؛ و پیشنهاد صلح و آشتی دادند»[73]
«نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ»[80] به معنای برگشت است[81] که سه صورت دارد:
1. شخص به عقب برگشت.[82]
2. شخص گذشته و كارهاى قبلى خود را ترک کرد.[83]
3. انسان از خیرِ امری، چشم پوشی کرد.[84][85]
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میفرمایند: «وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَيْنَ يَدَيْهِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ» هرکس کار حاضر مضطربش کند به قهقری برمیگردد.[86]
خدای متعال میفرماید:«قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ؛ آيات من بشما خوانده ميشد، از آنها اعراض كرده و به عقب برمیگشتيد.» [87] اين لفظ فقط دو بار در قرآن مجيد آمده است.[88]
خدای متعال میفرماید:«وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ ... وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ؛ شيطان كردارشان را در نظرشان بياراست ... و من پناه شمايم. ولى چون دو فوج روبهرو شدند او باز گشت و گفت: من از شما بيزارم.»[89] پس برگشتِ شیطان؛ یعنی او از تعهد و گفته و تمایلش برمیگشت. شیطان در قلوب مردم القا میکرد که پشتیبان آنهاست و اعمال را زینت میداد و تظاهر میکرد که به آنها گرایش دارد و آنها را یاری میکند، زمانی که وقت عمل فرا میرسید، از حمایت و یاری آنها کنار میکشید. زینت دادن اعمال و سپس برگشتن شیطان، قانونی کلی است نسبت به هر کسی که به هوای نفس و شیطان متمایل شود. شیطان گناهان و گرایشهای دنیوی را برای مردم زینت میدهد تا از حق و صراط مستقیم منصرف شوند. سپس آنها را با شهواتشان رها میکند و از آنها تبری میجوید. [90]
تفاوت «نکص» و «رجع»:
«نکوص» به معنای خودداری کردن از امری است و «رجوع» به معنای برگرداندن است و «مراجعه» هم به معنای برگشتن است.[91]
«ریب» از موانع و حجابهای بزرگ مسیر سعادت و کمال به شمار میآید. از این رو باید همواره برای برونرفت از توهم و شک و به دست آوردن علم و یقین کوشید. [98]
واژه شناسی
واژه کاوی
بیست و چهار مورد از ماده «بیع» با مشتقات و افعال آن در نهجالبلاغه بهکار رفته است.[12]
این مادۀ «تفه» دو بار در نهج البلاغه بهکار رفته است.[15]
در روز قيامت کوهها از نزدیک کوه و از دور غبار دیده مىشوند که قرآن کریم میفرماید:«سُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً؛ كوهها را روان کنند و سرابی شوند[22]».[23]
تفاوت «سراب» و «شراب»:
«شراب» به نوشیدنی که حقیقیتی از آب دارد، گفته میشود و «سراب» حقیقتی از آب ندارد.[24]
مادۀ «سرب» شش مورد[25]و مادۀ «سراب» دو بار در قرآن کریم[26] و سه بار در نهج البلاغه آمده است.[27]
واژه شناسی
واژه کاوی
«ظَفِرَ بِهِ» یعنی انسان به مراد و خواسته خود رسيد و پيروز شد.[12]
تفاوت «ظفر» و «فوز»:
«ظفر» به معنای جنگیدن و برتری بر دیگری است؛ مانند «مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ؛ بعد از آنكه شما را بر آنها پيروز ساخت».[13] «فوز» به معنای غلبه پیدا کردن، نجات از بدی و نیل به خیر است.[14] گاهی «ظفر» در معنای «فوز» به کار میورد ولی هیچ گاه واژه «فوز» به جای «ظفر» به کار نمیرود.[15]
به نظر میرسد «ظفر» به معنای پیروزی و به دست آوردن چیزی است که شخص به دنبالش بوده است.
«حزَم أمرَه و رأيه» یعنی امر و نظرش را محکم و استوار کرد.[22] «حازِم» به معنای شخص عاقل هوشیار است.[23] از این ماده هفت مورد در نهجالبلاغه آمده است.[24]
به نظر میرسد «حَزْم» به معنای آینده نگری و محکم کاری در امور باشد، به طوری که امور به صورت متقن و بدون اشکال انجام شوند.
واژه شناسی
واژه کاوی
بعید نیست که «سبع» در اصل صفت مشبهه باشد[11] و علت تشبیه زبان به صفت درندهخویی، آن است که اگر شخص زبان خود را رها کند، به خودِ او یا دیگران حمله میکند و آسیب میرساند؛ همانطور که اگر حیوان وحشی آزاد باشد، خطری برای انسانها و حیوانات دیگر به شمار میآید و اگر با آنان روبهرو شود، آنها را میدرد و از بین میبرد.
«عَقَرَ» یعنی زخمى كرد. «عَقَرَ الْإِبِلَ» یعنی دست و پاى شتر را با شمشير قطع كرد.[15]
در این حکمت نتیجه رها کردن زبان به حال خود «عَقرَ» است؛ یعنی اگر انسان زبانش را به حال خود رها کرده و آن را آزاد بگذارد، سبب ناراحتی و دلخوری های زیادی میشود و حتی ممکن است آسیب های جبرانناپذیری داشته باشد.