سلوني - فارسى
  • صفحه اصلی
  • مقاله ها
  • خطبه ها
  • کتابخانه
  • نامه ها
  • حکمت ها
  • گالری صوتی
  1. صفحه اصلی
  2. کتابخانه
  3. نگاهی به آیه ولایت
کتابخانه 2025-07-16 217 بیننده

نگاهی به آیه ولایت

ترجمه ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«از آن چهار ستون، يقين نيز بر چهار شاخه است: شناخت زيرکى، (تشخيص اندازه زيرکى خود) رسيدن به درک حقايق و نکات باريک حکمت و دانش، پند گرفتن از امور عبرت آميز، و در نظر گرفتن روش پيشينيان (به گونه اى که گويى در ميان ايشان است) پس هر کس در شناخت زيرکى خود کنجکاوى کند و آن را دريابد، حکمت براى او آشکار مى گردد و آن کس که حکمت براى او آشکار شد، عبرت را مى شناسد و هر که عبرت را شناخت، پس گويى در ميان گذشتگان بوده (و از روش آنان پند آموخته)».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص658)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«یقین نیز بر چهار شعبه است: بینش هوشمندانه، و ژرف اندیشی در حکمت، و پند گرفتن از امور عبرت آموز، و رفتن به روش پیشینیان. پس هرکه از روی هوشمندی نگرد حکمت برای وی آشکار شود. و هرکه حکمت برایش آشکار شد راه عبرت آموزی را بشناسد. و هرکه راه عبرت آموزی را شناخت گویی در میان گذشتگان در گذشته زیسته است».
(نهج‌ا‌‌لبلاغه، ترجمه حسین‌ا‌‌ستاد ولی، ص473)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«یقین نیز بر چهار پایه استوار است: بصیرت زیرکانه، درک حکیمانۀ واقعیت ها، پند گیری از حوادث روزگار، و عبرت از سرگذشت پیشینیان».
(نهج البلاغه ترجمه روان‌ب‌‌ا‌ش‌‌رح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص679)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
از امام (عليه السّلام) از ايمان پرسيدند، پس آن حضرت (در باره علامات و نشانه‌هاى ايمان و ضدّ آن كفر و شكّ) فرموده است:
«و يقين از آنها بر چهار گونه است: بينا شدن در زيركى، رسيدن بحقائق، عبرت گرفتن از ديگران، روش پيشينيان، پس هر كه در زيركى بينا شد راه راست (در علم و عمل) براى او هويدا گشت، و هر كه حكمت و راه راست براى او آشكار گرديد به پند گرفتن از احوال آشنا شد، و هر كه به پند گرفتن از احوال آشنا شد بآن ماند كه در پيشينيان بوده (و حال آنها را دیده و نتایج کردارشان را آزموده پس در کار مبدأ و معاد بر یقین و باور) است».
(ترجمه‌و‌‌شرح‌نهج‌ا‌‌لبلاغه، فيض‌ا‌‌لاسلام، ج6، صص1100و1101)

شروح

- توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«و يقين نيز بر چهار قسم است: بصيرت آميخته با هوشمندى، و وصول به دقائق حكمت كه عبارت است از شناخت و درك صحيحِ قرار دادن اشيا در محل مناسب آن، و پندى كه باعث عبرت گرفتنِ انسان و رشد او گردد و درك بازشناسى نيك از بد و زيان از سود را به او بدهد، و شناخت روش‌ه‌‌اى پيشينيان يعنى انبيا (عليهم‌ا‌‌لسلام) و صالحان تا انسان از آنها پيروى كند».
پس كسى كه در هوشمندى و شناخت امور، بصيرت داشته باشد، حكمت براى او روشن مى‌ك‌‌ند كه هر چيزى را در محل مناسبش قرار دهد.
و كسى كه حكمت براى او روشن شود، پند و عبرت براى او روشن مى‌گ‌‌ردد، چون كسى كه مى‌د‌‌اند كه بايد هر چيزى را در جاى خود بگذارد مى‌ت‌‌واند از آنها هم عبرت گيرد.
و كسى كه عبرت بگيرد گويى از پيشينيان بوده است، چون خاستگاه خطا و درستى كارشان را در مى‌ي‌‌ابد. پس چنان است كه گويى با آنها به سر برده و كار آن‌ه‌‌ا را از نزديك ديده و نتايج كار آنها را ملاحظه مى‌ن‌‌مايد.
(توضیح نهج البلاغه، سید محمد شیرازی، ج4، ص355)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«امّا يقين نيز، چهار قسم است: بينا بودن در عين زيركى، توجّه و رسيدن به حقيقت، پندگيرى از راه عبرت و روش پيشينيان، پس هر كه در عين زيركى بينا بود، سخنان دلاويز براى او روشن باشد، و هر كه سخن حكمت‌آ‌‌ميز بر او روشن باشد، با عبرت‌گ‌‌يرى از ديگران آشنا مى‌ش‌‌ود، و هر كس با عبرت گرفتن آشنا شد، گويا با پيشينيان زندگى مى‌ك‌‌رده است و با آنها بوده است».

امّا شاخه‌هاى يقين عبارتند از:
بينش در عين هوشيارى و به كار بستن آن، هوشيارى همان سرعت يورش نفس بر حقايقى است كه از راه حواس بر نفس وارد مى‌ش‌‌ود.
توجه به حقيقت و تفسير آن و كسب حقايق به وسيله دلايل و براهين، و استخراج فضيلتهاى گوناگون و اخلاق پسنديده از موارد ممكن، مانند سخن مفيد و عبرت گرفتن از كارهاى عبرت انگيز.
پند گرفتن از طريق عبرت، يعنى حصول عبرت از راه پندپذيرى و كراهت [از پيامد اعمال زشت‌]‌‌.
مورد توجه قرار دادن روش پيشينيان، بطورى كه گويا با آنان زندگى مى‌ك‌‌رده است. و اين چهار، فضيلتهايى تحت فضيلت كلى حكمت، مانند شاخه‌ه‌‌اى آنند، و بعضى به منزله شاخه‌ه‌‌اى بعضى ديگر مى‌ب‌‌اشند.
(ترجمه‌شرح‌نهج‌ا‌‌لبلاغه، ابن‌میثم، ج5، صص430-434)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
ابراهيم بن هشام بن يحيى مى‌‌گويد: پدرم، از قول پدر بزرگم براى من روايت كرد كه عمر بن عبد العزيز همواره سليمان بن عبد الملك را از كشتن خوارج نهى مى‌ك‌‌رد و مى‌گ‌‌فت: آنان را به زندان افكن تا توبه كنند. روزى يكى از خوارج را كه اعلان جنگ داده و پيكار كرده بود، پيش سليمان آوردند، عمر بن عبد العزيز هم حاضر بود. سليمان به آن مرد خارجى گفت: چه مى‌گ‌‌ويى و حرف حساب تو چيست گفت: اى تبهكار پسر تبهكار چه بگويم. سليمان به عمر بن عبد العزيز گفت: اى ابا حفص عقيده تو چيست، عمر سكوت كرد. سليمان گفت: تو را سوگند مى‌د‌‌هم كه عقيده و حكم خود را در مورد او به من بگويى، عمر بن عبد العزيز گفت: چنين عقيده دارم كه او و پدرش را دشنام دهى همان گونه كه او تو و پدرت را دشنام داد. سليمان به سخن او اعتنايى نكرد و فرمان به زدن گردن مرد خارجى داد.
(جلوه‌تاريخ‌د‌‌رشرح‌نهج‌ا‌‌لبلاغه‌،‌‌ ابن‌ا‌‌بى‌ا‌‌لحديد، ج7، صص249و250)

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج ‌البلاغه (فقیهی)
نامه‌اى است از اميرالمؤمنين (عليه‌السلام) به يكى از عمّال و كارگزاران خود:

«امّا، پس از ستايش خدا و درود بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) پس همانا بزرگان و مالكان زمين‌هاى زراعى و باغ‌ها و مزارع شهرى كه تو كارگزار آن هستى، از خشونت و سنگدلى تو و اينكه ايشان را حقير مى‌شمارى و به آنان ستم روا مى‌دارى، شكايت كرده‌اند.

[دهاقين جمع دهقان و دهقان عربى شدۀ كلمه دهگان است و دهگان مركب از ده و پسوند نسبت گان است و به معنى كسى است كه در روستاها داراى زمين و باغ است و به معنى مطلق روستايى نیز استعمال مى‌شود، و در اينجا، به همانگونه كه از سياق سخن و از پاره‌اى اخبار معلوم مى‌شود، مقصود از دهاقين جمعى از متنفّذان و مالكان ايرانى است كه به دين خود باقى بودند و در پناه مسلمانان مى‌زيستند.]»

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص510)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
بخشی از نامه آن حضرت (علیه‌السلام) به برخی از کارگزاران خود:

« اما بعد، کدخدایان شهر تو از خشونت و بی‌مهری و تحقیر و تندخویی تو شکایت دارند».

(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص376)
- ترجمه نهج‌البلاغه(بهرام پور)
این نامه به فرماندار خود در فارس به نام عمربن ابی سلمه ارحبی است:

(یکی از حکام حضرت (علیه‌السلام) در بحرین و فارس با مردمی از اهل ذمه (یهود یا نصاری) – که جان و مال و عرض آن‌ها باید در حکومت اسلامی محترم باشد- با خشونت رفتار کرد. شکایت‌نامه آن‌ها به حضرت (علیه‌السلام) رسید؛ امام (علیه‌السلام) نامه‌ای به او نوشت و اور را به رعایت میانه‌روی توصیه کرد.)

«اما بعد، کشاورزان شهر تو از خشونت و تحقیر و سنگدلی تو شکایت کرده‌اند».

(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص537)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) است به بعضی اشخاصى كه از جانب آن بزرگوار حاكم و فرمانروا بودند:

(درباره مماشات با رعيت‌هايی كه مشرك بوده و از آنجا كم شكايت نموده بودند)

«پس از ستايش خدا و درود بر پيغمبر اكرم (صلی الله علیه و آله)، كشاورزان (داراى آب و زمين) شهرى كه تو در آن حكم‌فرما هستى از درشتى و سخت‌دلى و خوار داشتن و ستمگرى تو شكايت نموده‌اند (از رفتارت مرا آگاه ساخته‌اند)».

(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج‌5، ص870)

شروح

- توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) به يكى از كارگزاران خود:

پاسخ به شكايت دهقانان

«پس از حمد و ستايش خداى سبحان، دهقانان و كشاورزان منطقه تحت فرمانت از تو شكايت كرده‌اند كه در اخلاق و رفتار خود با آنان با خشونت و سنگدلى و حقارت‌آميز رفتار كرده‌اى».

(توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص545)

واژه شناسی

- بَلَد
کشور، وطن.[1]
- شَكَوْا
شکایت کردند.[2]
- غِلْظَة
تندخویی،[3] سختی و تندی.[4]
- قَسْوَة
سنگدلی،[5] سختی شدید.[6]
- احْتِقَار
تحقیر.[7]
- جَفْوَة
جفاکاری.[8]

واژه کاوی

- دَهَاقِين (دهقن)
«دِهقَان» معرّب دهبان است که از ترکیب دو واژۀ «ده» یعنی مزرعه و «بان» یعنی نگهبانی تشکیل شده است؛ بنابراین دهقان یعنی نگهبان مزرعه.[9] برخی گفته‌اند دهقان در صورتی معرب است که نون از حروف اصلی به شمار آید.[10]

به بزرگ و سرپرست آبادی و رهبر کشاورزان[11] همچنین به تاجر و رئیس منطقه‌ای مشخص[12] و کسی که صاحب ثروت یا اموال غیر قابل نقل و انتقال، مانند زمين، منزل، آبادى و لوازم خانه باشد،‌[13] «دِهقَان» گفته می‌شود.

عبده (ج3، ص21) در معنی «دَهَاقِین» می‌نویسد: بزرگانی که به زیردستان امر می‌کنند و خود مورد امر قرار نمی‌گیرند.[14]

جمع آن «دَهاقِنَة» و «دَهاقِين» است.[15]

این واژه یکبار در نهج البلاغه به کار رفته است.[16]
- غِلْظَة (غلظ)
«غلظ» در اصل ضد نرمی است که در خوی، منش، کار، منطق و زندگی و... است و آثارش[17] که بغض و دشمنی و مخالفت و... است[18] در اعمال انسان ظاهر می‌شود.[19]

«رجلٌ‌ غَلِيظٌ»[20] در استعاره[21] به‌شخصی گفته می‌شود که تند، سخت و بداخلاق است.[22]

«غلظت» به‌معنی خشونت است.[23]

«غلظت» و «رقّت» در قلب جای دارد؛[24] برخلاف نرمی و مهربانی که در رفتار آشکار می‌شود؛ «رقّت» و لطافت قلب است که سبب مهربانی می‌شود.[25]
- اِحْتِقَار (حقر)
«حقر» به معنای کوچک شمردن است.[26]

«حَقْر» در تمام معانی‌اش بر خواری دلالت می‌کند[27] و همچنین «احْتِقار» به معنای خواری است.[28]

«حَقَرَ الشي‌ءُ» یعنی چیزی، خوار شد و مورد توجه قرار نگرفت.[29]

«احْتَقَرَهُ» یعنی شخصی، فرد دیگری را خوار کرد[30] و او را کوچک شمرد و حقیر دید.[31]

در زبان عرب به کسی که کوچک و خوار باشد «حَقِیر» گفته می‌شود.[32]

تفاوت «حقیر» و «صغیر»:

«حقیر» یعنی چیزی از اندازه‌ی معیّن خود، ناقص باشد و در آفرینشش کاستی وجود داشته باشد؛ به عنوان مثال حیوان «حقیر» یعنی حیوانی که از لحاظ خلقت، کاستی دارد؛ اما هنگامی که میان دو یا چند چیز از لحاظ سن یا حجم مقایسه می‌شود واژه «صغیر» در معنای کوچکی استفاده می‌شود.[33]
- جَفْوَة (جفو)
«جفو» یعنی چیزی از چیز دیگری دور شد.[34]

«جَفَاء» به معنی تندخویی، روی‌گردانی،[35] ترک خوبی[36] و دوری است[37] و «جَفْوَة» یعنی شخصی به دیگری بدی،[38] بدرفتاری و ناسازگاری کند،[39] در برخوردهایش نرمی نشان ندهد[40] و در دوری کردن و ترک پیوندها پایدارتر باشد.[41]

«جَفَا» یعنی شخصی به دیگری بدی و ستم کرد، از او رو برگرداند[42] و با وی الفت پیدا نکرد.[43]

«جفانی‌ فلانٌ» یعنی فلان شخص با من به گونه‌ای رفتار کرد که غمگین شدم.[44]

جفا به معنای «دور شدن» و «بدی کردن» 14 مرتبه در نهج البلاغه آمده است.[45]

نکته‌ها و پیام‌ها

1_ حاکم در نتیجه خودبرتربینی و تحقیر توده‌ها، در حق آنان ستم کرده و با خشونت با آن‌ها رفتار می‌کند.

(إِنَّ دَهَاقِينَ أَهْلِ بَلَدِكَ شَكَوْا مِنْكَ غِلْظَةً وَ قَسْوَةً وَ احْتِقَاراً وَ جَفْوَةً)

2_ در حکومت عدل امیرمؤمنان (علیه‌السلام) به شکایت طبقه محروم جامعه همان اندازه توجه می‌شود که به شکایت ثروتمندان. این شیوه عادلانه باید سرلوحه همه حاکمان قرار بگیرد. (إِنَّ دَهَاقِينَ أَهْلِ بَلَدِكَ شَكَوْا مِنْكَ غِلْظَةً وَ قَسْوَةً وَ احْتِقَاراً وَ جَفْوَةً)

3_ از دیدگاه حاکمان، موقعیت برتر اجتماعی و اقتصادی افراد، عاملی برای تبعیض و توجه بیشتر به آن‌ها است؛ این دیدگاه در سیستم حکومتی حضرت (علیه‌السلام) مردود است. (إِنَّ دَهَاقِينَ أَهْلِ بَلَدِكَ شَكَوْا مِنْكَ غِلْظَةً وَ قَسْوَةً وَ احْتِقَاراً وَ جَفْوَةً)

4_ از توجه حضرت (علیه‌السلام) به شکایت کشاورزان شاکی غیرمسلمان و توبیخ کارگزار حکومتی، دو نکته برداشت می‌شود:

· ضرورت رعایت حقوق همه افراد بشر با هر دین و آیین.

· وجود آزادی بیان و آزادی سیاسی در حکومت حضرت (علیه‌السلام)؛ به طوری که حتی افراد غیرمسلمان بدون هیچ هراسی از کارگزار حضرت (علیه‌السلام) شکایت می‌کنند و به شکایت آنان رسیدگی می‌شود. (إِنَّ دَهَاقِينَ أَهْلِ بَلَدِكَ شَكَوْا مِنْكَ غِلْظَةً وَ قَسْوَةً وَ احْتِقَاراً وَ جَفْوَةً)



راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:


1_ زمانی که در یک کشور، آزادی سیاسی همچون سیاست علوی حکم‌فرما باشد و به شکایت گروه‌های مختلف رسیدگی شود، احتمال شورش مردم کمتر و در نتیجه حکومت پایدارتر خواهد بود. (إِنَّ دَهَاقِينَ أَهْلِ بَلَدِكَ شَكَوْا مِنْكَ غِلْظَةً وَ قَسْوَةً وَ احْتِقَاراً وَ جَفْوَةً)

2_ رفتار انسان با دیگران باید بر مبنای احترام پایه‌گذاری شود، و از هر گونه تحقیر، ستم و تندخویی دوری گزیند. (إِنَّ دَهَاقِينَ أَهْلِ بَلَدِكَ شَكَوْا مِنْكَ غِلْظَةً وَ قَسْوَةً وَ احْتِقَاراً وَ جَفْوَةً)

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج ‌البلاغه (فقیهی)
نامه‌ای است از اميرالمومنين (علیه السلام) به عبدالله بن عباس: عبدالله می‌گفت: «بعد از کلام پيامبر(صلی الله عليه و آله ) از هيچ کلامی مانند اين کلام، سود نبردم»

«به آنچه از دنيای خود به آن دست يافته‌ای زياد خوشحالی مکن. و بر هر چه از دنيای خود از دست داده‌ای بی‌تابی مکن و اندوهناک مباش و بايد تمام کوشش و فکر تو برای بعد از مرگ باشد».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص378)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
یکی از نامه‌های آن حضرت (علیه السلام) به عبدالله بن عباس (رحمه الله): عبدالله می‌گفت: «پس از سخن رسول خدا (صلی الله عليه و آله ) از هیچ سخنی مانند این سخن بهره نبردم!»

«به هر چه از دنیا دست یافتی شادی بسیار مکن، و به خاطر آنچه از دنیا از دستت رفت به بی‌تابی حسرت مخور، و همه‌ی اندیشه‌ات باید در امور پس مرگ باشد».

(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی‌‌،ص378)
- ترجمه نهج‌البلاغه(بهرام پور)
نامه‌ای به ابن عباس، سال 36 هجری: ابن عباس می‌گفت: «بعد از سخنان پيامبر(صلی الله عليه و آله ) هيچ سخنی مانند اين نامه، سودمند نبود».

(امام(علیه السلام) در این نامه، ابن عباس و به یک معنا تمام رهروان راه حق را به این نکته مهم توجه می‌دهد که غم و اندوه و نیز شادی انسان تنها باید برای از دست دادن و به دست آوردن مواهب معنوی و اخروی باشد و بس؛ که خدای تعالی فرمود:« لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَی مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ»[1]).

«پس آ‌‌‌ن‌چه از دنیا به دست می‌آوری، تورا خیلی خوشحال نکند و به آن‌چه از دنیا از دست می‌دهی، چندان تاسف مخور و جزع نکن، و همت خود را برای توشه پس از مرگ بگذار».

(نهج البلاغه ترجمه روان ‌با‌شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص540)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامه‌هاى آن حضرت عليه السّلام است به عبد اللَّه ابن عبّاس: [ابن عباس] مى‌گفت: «پس از سخن رسول خدا (صلّى اللَّه عليه و آله) از سخنى مانند اين سخن سودى نبردم»

(در آن او را به شادى و افسردگى در امر آخرت پند داده است)

«پس وقتی دانستى سود و زيان دنيا به سبب قضاء و قدر است، (شادى از سود و اندوه از زیان فطرت بشر است) بايد شاديت برای سود آخرت باشد كه (وسيله آن‌را در دنيا) می‌دانی، و اندوهت براى چیزی‌که ازآخرت از دست دادی، باشد.

و به آن‌چه از دنيا از دست رفته اندوهگين و ناشكيبا مباش، و بايد كوشش تو برای بعد از مرگ باشد. (بايد سعى كنى تا وسایل آمرزش و نيكبختى زندگانى جاويد بعد از مرگ را دريابى)».

(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج‌5، ص874)

شروح

- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به عبداللّه‌ بن عباس: ابن‌عباس مى‌گفت: «پس از كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‏آله از هيچ كلامى به اندازه اين سخن پربار بهره نبرده‌ام»

«و از مال دنيا آنچه به دست آورده‌اى بر آن چندان شادى مكن، چرا كه دنياى مقدر

حتما به انسان خواهد رسيد، و از دنيا آنچه از دست دادى براى آن چندان اندوهگين مباش

زيرا دنياى نامقدر قطعا به انسان نخواهد رسيد. پس بايد دغدغه و تلاشت براى پس از مرگت باشد تا بيشترين پاداش را براى خود به دست آورى».

(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص9)
- شرح نهج‌البلاغه (ابن میثم)
نامه حضرت (علیه السلام) به عبدالله عباس: عبد اللَّه ابن عباس در باره اين نامه پيوسته مى‌گفت: «پس از سخنان پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‏آله، از هيچ كلامى به اندازه اين سخن سود نبرده‌ام»

«در آخر او را مورد خطاب قرار داده و به منظور خيرخواهى و نصيحت آنچه را كه بايد بر آن اندوهناك شد و يا شايسته خوشحالى است و آنچه را كه سزاوار هيچ كدام نيست به اين قرار بيان فرموده است: آنچه داراى اهميت است امور اخروى است كه بايد انسان براى از دست دادنش غمگين و از به دست آوردنش شاد و مسرور باشد و آنچه به دست آوردنش نبايد مايه سرور و شادى شود امور دنيوى است زيرا كه فناپذير است و نزديك شدن به آن سبب دور شدن از آخرت‌ است. و آن‌چه هم كه ارزش تاسف خوردن ندارد، امور دنيوى است كه آدمى به آن دست نمى‌يابد چون دور شدن از آن باعث نزديك شدن انسان به امور آخرت مى‌باشد.

اگر اشكال شود كه چرا امام (علیه السلام) فرمود بايد از آن‌چه از آخرت به دست آوردى خوشحال باشى، با اين‌كه آن‌چه از آخرت به دست مى‌آيد پس از مرگ است نه در دنيا، اين فرمايش امام به دو احتمال توجيه مى‌شود:

1) چنان نيست كه تمام امور آخرت فقط پس از مرگ تحقق يابد بلكه كمالات نفسانى، حقايق علمى و اخلاق پسنديده و شادمانى به اين امور كه در دنيا نصيب انسان مى‌شود از حقايق اخروى است.

2) احتمال ديگر اين‌كه در عبارت امام (علیه السلام) مضاف تقدير گرفته شود: (بما نلت من اسباب آخرتك)، كلمه اسباب مقدر باشد كه اسباب خوبي‌هاى آخرت در دنيا حاصل مى‌شود و سرانجام بيان فرموده كه آن‌چه بايد به آن اهميت داد و هميشه مورد علاقه و توجه انسان باشد، احوال پس از مرگ است كه براى رسيدن به سعادت دائمى آن عالم بايد در انجام اعمال خير كوشيد و براى رهايى از بدبختى آن جهان نيز بايد به اخلاص و عمل صالح پرداخت، به اميد توفيق از خداوند متعال.

(ترجمه‌ی شرح ‌نهج ‌البلاغه، ابن‌ميثم، ج4، صص693و694)

ترجمه واژه‌ها

- فَرَح:
خوشحالی.[2]
- لَا تَأْسَ
غصه مخور.[3]
- جَزَع
ناله.[4]

واکاوی واژه‌ها

- فَرَحَ
«فرح» در معانی خشنودی، شادی ممدوح، شادی ناشی از هوی و هوس، شادی همراه با تکبر[5] و باز شدن دل، به وسيله لذت آنى و زود گذر و بيشتر برای لذات بدنى و دنیایی استعمال می‌شود.[6]

«فرح» به معنی انتقال شادی قلبی به زبان است.[7]

به چیزی که به وسیله آن شاد می‌شوند «مُفْرِح» گفته می‌شود. [8]

تقاوت«فرح» و «سرور»:

«فرح» به معنی شادی خالی از نفع و یا فایده است؛ اما «سرور» به معنی شادی حاوی نفع و فایده حقیقی است.[9]

«فرح» برای شادى مذموم كه مایه تكبر است استعمال می‌شود؛ اما «سرور» برای شادى ممدوح به کار می‌رود.

«فرح» از قوه شهوت سرچشمه می‌گیرد؛ اما «سرور» ناشی از تفكر است.[10]‌
- هَمُّ(همم)
«هَمّ‌» در اصل بر ذوب شدن، جریان پیدا کردن، به آرامی حرکت کردن و چیزی شبیه این‌ها دلالت دارد.[11]

«هَمّ» اندوهی است[12] که انسان را ‌ذوب و ضعیف می‌کند.[13]

«هَمّ‌» به‌معنی قصد و اراده‌ی درونی نیز بیان شده است.[14]

«الهِمَّة» به‌معنی قصد و اراده برای انجام کاری است.[15]

به کار اساسی و گران‌بها «مُهِمّ» گفته می‌شود.[16]

تفاوت «هَمّ‌» و «غمّ»:

«هَمّ‌» به‌معنی فکر نمودن در مورد امر ناپسند و جذب امر پسندیده است؛ اما «غمّ» به‌معنی گرفته شدن قلب به واسطه وقوع ضرر، انتظار ضرر و یا توهم آن است.[17]

نکات تدبری

1. (وَ مَا نِلْتَ مِنْ دُنْيَاك فَلَا تُكْثِرْ بِهِ فَرَحاً) شادی (قلبی و زبانی) برای به دست آوردن امور دنیایی مذموم و بیهوده است.

2. (وَ مَا فَاتَكَ مِنْهَا فَلَا تَأْسَ عَلَيْهِ جَزَعاً) دنیا مکان جدایی و از دست دادن و فانی است و تاسف برای امر فانی سبک عقلی است.

3. (هَمُّكَ فِيمَا بَعْدَ الْمَوْت) به نظر می‌رسد در این عبارت حضرت (علیه السلام) هردو معنی «هَمّ‌» را منظور فرموده و می‌فرمایند غم و اندوه و نیز قصده و اراده و تمرکز انسان تنها باید برای امور اخروی باشد.

4. امیرمومنان (علیه السلام) می‌فرمایند: «تَعَزَّ عَنِ الشَّيْ‌ءِ إِذَا مُنِعْتَهُ بِقِلَّةِ مَا يَصْحَبُكَ إِذَا أُوتِيتَه‌؛ هرگاه چیزی به تو نرسید، خود را با این کلام دل‌داری بده: "اگر به من می‌رسید زمان اندکی با من همراه بود"».[18]

5. در روان شناسی بحثی با گزاره «تنظیم هیجانات» مطرح است؛ لازم هر شخص هیجانات خود را در چارچوب سود و زیان حقیقی تنظیم کند، نه سود و زیان آنی و گذرا.

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«اى پسر آدم، هرگاه ديدى که پروردگار سبحان تو، نعمتهاى خود را، پى درپى به تو عطا مى کند در حالى که تو معصيت او را مى‌کنى، در اين صورت از کيفر او بترس».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص657)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«ای پسر آدم، هرگاه دیدی خدای سبحانت نعمتش را پیاپی به تو می رساند در حالی که تو نا فرمانیش می کنی، از کیفر او بترس».

(نهج‌البلاغه، ترجمه حسین‌استاد ولی، ص472)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«ای بنی آدم! وقتی دیدی خداوند نعمت های خود را پی در پی به تو می رساند در حالی که تو معصیت او می کنی، بترس (که مبادا به حال خود رهایت کرده و هلاکت سختی در انتظارت باشد)».

(نهج البلاغه ترجمه روان‌با‌شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص678)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در باره ناسپاسان

«اى پسر آدم هرگاه ديدى پروردگار منزّهت نعمت‌هايش را پى در پى بتو عطا مى‌فرمايد در حاليكه تو او را معصيت و نافرمانى مى‌نمايى پس از (عذاب) او برحذر باش (چون كفران و ناسپاسى موجب انتقام و كيفر است)».

(ترجمه‌وشرح‌نهج‌البلاغه، فيض‌الاسلام، ج6، ص 1098)

شروح

- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«اى آدميزاده، هرگاه ببينى خداى متعال نعمت‌هايش را پياپى به سوى تو سرازير مى‌كند، در حالى‌كه تو گناه و از فرمان او سرپيچى مى‌كنى، بترس از اينكه تو را به حال خود وانهد تا بر گناه خود بيفزايى؛ زيرا گناه و ناسپاسى اگر گرفتن نعمت را در پى نداشته باشد دلالت مى‌كند كه حادثه‌اى سهمگين و بدى در انتظار گناهكار است، چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد: «... إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً؛ ما فقط به ايشان مهلت مى‌دهيم تا بر گناهان [خود] بيفزايند»[30].

(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص351و352)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«فرزند آدم هر گاه ديدى پروردگار سبحان نعمتهايش را در پى هم به تو ارزانى مى‌دارد در حالى كه تو نافرمانى او را مى‌كنى، پس برحذر باش و از او بترس».

آدمى را از نافرمانى خدا، در حالى كه نعمتهاى الهى پياپى به او مى‌رسد، به وسيله ترس از خدا برحذر داشته است، توضيح آن كه چون سپاس دائمى زمينه‌ساز فزونى نعمت است، ناسپاسى در برابر نعمت، و نافرمانى خداوند كه مستلزم ناسپاسى است، موجب فزونى نيافتن نعمت بلكه زمينه براى كاستى نعمت و نزول بلاست، چنان كه خداى تعالى فرموده است: «وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ؛ اگر نا سپاسی کنید به عذاب سختی گرفتار می کنیم».[2] و همين است جاى ترس از خدا. و او، در سخن امام: و انت‌ واو حاليه است.

(ترجمه‌شرح‌نهج‌البلاغه، ابن‌ميثم، ج5، صص425و426)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«اى پسر آدم هر گاه ديدى پروردگار سبحان، نعمتهاى خود را پياپى به تو ارزانى مى‌دارد و تو او را نافرمانى مى‌كنى از او بترس».

(جلوه‌تاريخ‌درشرح‌نهج‌البلاغه، ‌ابن‌ابى‌الحديد، ج7، ص247)

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«از آن چهار ستون، يقين نيز بر چهار شاخه است: شناخت زيرکى، (تشخيص اندازه زيرکى خود) رسيدن به درک حقايق و نکات باريک حکمت و دانش، پند گرفتن از امور عبرت آميز، و در نظر گرفتن روش پيشينيان (به گونه اى که گويى در ميان ايشان است) پس هر کس در شناخت زيرکى خود کنجکاوى کند و آن را دريابد، حکمت براى او آشکار مى گردد و آن کس که حکمت براى او آشکار شد، عبرت را مى شناسد و هر که عبرت را شناخت، پس گويى در ميان گذشتگان بوده (و از روش آنان پند آموخته)».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص658)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«یقین نیز بر چهار شعبه است: بینش هوشمندانه، و ژرف اندیشی در حکمت، و پند گرفتن از امور عبرت آموز، و رفتن به روش پیشینیان. پس هرکه از روی هوشمندی نگرد حکمت برای وی آشکار شود. و هرکه حکمت برایش آشکار شد راه عبرت آموزی را بشناسد. و هرکه راه عبرت آموزی را شناخت گویی در میان گذشتگان در گذشته زیسته است».

(نهج‌ا‌‌لبلاغه، ترجمه حسین‌ا‌‌ستاد ولی، ص473)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«یقین نیز بر چهار پایه استوار است: بصیرت زیرکانه، درک حکیمانۀ واقعیت ها، پند گیری از حوادث روزگار، و عبرت از سرگذشت پیشینیان».

(نهج البلاغه ترجمه روان‌ب‌‌ا‌ش‌‌رح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص679)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
از امام (عليه السّلام) از ايمان پرسيدند، پس آن حضرت (در باره علامات و نشانه‌ه‌‌اى ايمان و ضدّ آن كفر و شكّ) فرموده است:

«و يقين از آنها بر چهار گونه است: بينا شدن در زيركى، رسيدن بحقائق، عبرت گرفتن از ديگران، روش پيشينيان، پس هر كه در زيركى بينا شد راه راست (در علم و عمل) براى او هويدا گشت، و هر كه حكمت و راه راست براى او آشكار گرديد به پند گرفتن از احوال آشنا شد، و هر كه به پند گرفتن از احوال آشنا شد بآن ماند كه در پيشينيان بوده (و حال آنها را دیده و نتایج کردارشان را آزموده پس در کار مبدأ و معاد بر یقین و باور) است».

(ترجمه‌و‌‌شرح‌نهج‌ا‌‌لبلاغه، فيض‌ا‌‌لاسلام، ج6، صص1100و1101)

شروح

- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«و يقين نيز بر چهار قسم است: بصيرت آميخته با هوشمندى، و وصول به دقائق حكمت كه عبارت است از شناخت و درك صحيحِ قرار دادن اشيا در محل مناسب آن، و پندى كه باعث عبرت گرفتنِ انسان و رشد او گردد و درك بازشناسى نيك از بد و زيان از سود را به او بدهد، و شناخت روش‌ه‌‌اى پيشينيان يعنى انبيا (عليهم‌ا‌‌لسلام) و صالحان تا انسان از آنها پيروى كند».

پس كسى كه در هوشمندى و شناخت امور، بصيرت داشته باشد، حكمت براى او روشن مى‌ك‌‌ند كه هر چيزى را در محل مناسبش قرار دهد.

و كسى كه حكمت براى او روشن شود، پند و عبرت براى او روشن مى‌گ‌‌ردد، چون كسى كه مى‌د‌‌اند كه بايد هر چيزى را در جاى خود بگذارد مى‌ت‌‌واند از آنها هم عبرت گيرد.

و كسى كه عبرت بگيرد گويى از پيشينيان بوده است، چون خاستگاه خطا و درستى كارشان را در مى‌ي‌‌ابد. پس چنان است كه گويى با آنها به سر برده و كار آن‌ه‌‌ا را از نزديك ديده و نتايج كار آنها را ملاحظه مى‌ن‌‌مايد.

(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، سید محمد شیرازی، ج4، ص355)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«امّا يقين نيز، چهار قسم است: بينا بودن در عين زيركى، توجّه و رسيدن به حقيقت، پندگيرى از راه عبرت و روش پيشينيان، پس هر كه در عين زيركى بينا بود، سخنان دلاويز براى او روشن باشد، و هر كه سخن حكمت‌آ‌‌ميز بر او روشن باشد، با عبرت‌گ‌‌يرى از ديگران آشنا مى‌ش‌‌ود، و هر كس با عبرت گرفتن آشنا شد، گويا با پيشينيان زندگى مى‌ك‌‌رده است و با آنها بوده است».



امّا شاخه‌هاى يقين عبارتند از:

بينش در عين هوشيارى و به كار بستن آن، هوشيارى همان سرعت يورش نفس بر حقايقى است كه از راه حواس بر نفس وارد مى‌ش‌‌ود.

توجه به حقيقت و تفسير آن و كسب حقايق به وسيله دلايل و براهين، و استخراج فضيلتهاى گوناگون و اخلاق پسنديده از موارد ممكن، مانند سخن مفيد و عبرت گرفتن از كارهاى عبرت انگيز.

پند گرفتن از طريق عبرت، يعنى حصول عبرت از راه پندپذيرى و كراهت [از پيامد اعمال زشت‌]‌‌.

مورد توجه قرار دادن روش پيشينيان، بطورى كه گويا با آنان زندگى مى‌ك‌‌رده است. و اين چهار، فضيلتهايى تحت فضيلت كلى حكمت، مانند شاخه‌ه‌‌اى آنند، و بعضى به منزله شاخه‌ه‌‌اى بعضى ديگر مى‌ب‌‌اشند.

(ترجمه‌شرح‌نهج‌ا‌‌لبلاغه، ابن‌میثم، ج5، صص430-434)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
ابراهيم بن هشام بن يحيى مى‌‌گويد: پدرم، از قول پدر بزرگم براى من روايت كرد كه عمر بن عبد العزيز همواره سليمان بن عبد الملك را از كشتن خوارج نهى مى‌ك‌‌رد و مى‌گ‌‌فت: آنان را به زندان افكن تا توبه كنند. روزى يكى از خوارج را كه اعلان جنگ داده و پيكار كرده بود، پيش سليمان آوردند، عمر بن عبد العزيز هم حاضر بود. سليمان به آن مرد خارجى گفت: چه مى‌گ‌‌ويى و حرف حساب تو چيست گفت: اى تبهكار پسر تبهكار چه بگويم. سليمان به عمر بن عبد العزيز گفت: اى ابا حفص عقيده تو چيست، عمر سكوت كرد. سليمان گفت: تو را سوگند مى‌د‌‌هم كه عقيده و حكم خود را در مورد او به من بگويى، عمر بن عبد العزيز گفت: چنين عقيده دارم كه او و پدرش را دشنام دهى همان گونه كه او تو و پدرت را دشنام داد. سليمان به سخن او اعتنايى نكرد و فرمان به زدن گردن مرد خارجى داد.

(جلوه‌تاريخ‌د‌‌رشرح‌نهج‌ا‌‌لبلاغه‌،‌‌ ابن‌ا‌‌بى‌ا‌‌لحديد، ج7، صص249و250)

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«هر که آرزوهاى دور و دراز در سر بپرورد، به زشتکارى مى‌پردازد».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص660)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«هرکه آرزوهای دراز داشته باشد بد عمل گردد».

(نهج‌البلاغه، ترجمه حسین‌استاد ولی، ص475)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«کسی که آرزوهایش را دراز کند، به کردار بد مبتلا شود (زیرا او برای رسیدن به اهدافش به هرکاری دست می زند)».

(نهج البلاغه ترجمه روان‌با‌شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص682)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در زيان آرزوى دراز

«هر كه آرزو را دراز گردانيد كردار را بد نمود (زيرا آرزوى دراز سبب بيخبرى از آخرت و واماندن از نيكبختى زندگى جاويد است، امّا رجاء و اميدوارى باندازه ستوده مى‌باشد)».

(ترجمه‌وشرح‌نهج‌البلاغه، فيض‌الاسلام، ج6، ص1103)

شروح

- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«كسى كه آرزوى دراز داشته باشد، بدكردارى در پيش مى‌گيرد». مثلاً اگر كسى به عمر طولانى و يا هميشگى اميد داشته باشد، مرتكب كار ناپسند مى‌شود، بدان اميد كه در هنگام پيرى و فرارسيدن مرگ در آينده بسيار دور توبه خواهد كرد.

(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص359)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
هر كس آرزوهاى دور و دراز در سر بپروراند، عمل و كردارش ناپسند گردد».»

از آن رو كه آرزوى زياد در دنيا باعث توجّه به دنيا و كوشش بى‌اندازه در كار دنيا و غفلت از آخرت است، نسبت به كار اخروى عملى بد و ناپسندى است.

(ترجمه‌شرح‌نهج‌البلاغه، ابن‌ميثم، ج5، ص441)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
.«هر كس آرزو را دراز كرد، كار را بد كرد»

(جلوه‌تاريخ‌درشرح‌نهج‌البلاغه‌، ابن‌ابى‌الحديد، ج7، ص257)

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«خوشا به حال کسى که به ياد معاد باشد و براى روز حساب کار کند، و به آنچه براى گذراندن زندگى او کافى است، قناعت نمايد و از خداوند خشنود باشد[1]».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص663)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«خوشا به حال کسی که یاد معاد باشد و برای روز حساب کار کند و به روزی لازم قناعت ورزد و از خداوند خشنود باشد».

(نهج‌البلاغه، ترجمه حسین‌استاد ولی، ص477)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«خوشا به حال آن که به یاد معاد باشد و برای روز حساب کار کند و با قناعت زندگی کند و از خدا راضی باشد».

(نهج البلاغه ترجمه روان‌با‌شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص685)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
«خوشا بحال كسي كه بياد معاد و بازگشت باشد، و براى حساب و وارسى (در آنروز) كار كند، و باندازه روزى خود قناعت نمايد، و از (داده) خدا راضى و خوشنود باشد».

(ترجمه‌وشرح‌نهج‌البلاغه، فيض‌الاسلام، ج6،ص1109)

شروح

- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«خوشا به حال كسى كه به ياد معاد و قيامت باشد و براى روز حساب (قيامت) عمل كند و به مقدارى كه گذران زندگى كند قانع باشد و از خدا راضى باشد».

(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، سید محمد شیرازی، ج4، صص۳۶۴و365)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«خوشا به حال كسى كه به ياد روز قيامت باشد و براى حساب كار كند و به اندازه معيّن از روزى بسنده كرده، و از خداوند خوشنود باشد».

عبارت امام (عليه السلام): طوبى، در زمينه تعريف خبّاب و مشعر بر اين است كه وى آن چنان بوده است. طوبى وزن فعلى از صفت طيّب است. در تفسير آمده است كه آن، درختى در بهشت است. و با اين عبارت امام (عليه السلام) وادار به ياد كردن روز قيامت و حساب آن روز فرموده است كه خود باعث عمل براى آنهاست. و همچنين انگيزه براى فضيلت قناعت و خوشنودى از خدا و رضايت به قضا و قدر اوست.

قناعت فضيلتى از شاخه‌هاى عفّت، و رضا فضيلتى از شاخه‌هاى عدالت است.

(ترجمه‌شرح‌نهج‌البلاغه، ابن‌ميثم، ج‌5، صص 449و450)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«خوشا بر آن كس كه معاد را فراياد آورد و براى حساب كار كرد و به آنچه بسنده بود قناعت كرد و از خداى خشنود بود».

(جلوه‌تاريخ‌درشرح‌نهج‌البلاغه، ابن‌ابى‌الحديد، ج7، صص263و264)
- شرح سلونی
سعادت در دنیا وآخرت چهار اصل دارد:

1. ذَكَرَ الْمَعَاد؛ به یاد آخرت بودن.

2. عَمِلَ لِلْحِسَاب؛ تلاش برای روزی که اعمال حسابرسی می‌شود.

3. قَنِعَ بِالْكَفَاف؛ به آنچه برای گذران زندگی کافی است، بسنده کردن.

4. رَضِيَ عَنِ اللَّه؛ رضایت از خدا در تمام شرایط مختلف.

ایمان به معاد، ریشه در خداباوری دارد. هر اندازه که ایمان به خدا در وجود شخص بارورتر شود، ایمان به معاد نیز در وجود او نهادینه‌تر می‌شود. یادآوری معاد، همیشه و در همه حال، تأثیر مستقیمی بر رفتار شخص آخرت‌محور دارد؛ چنین شخصی در دنیا چنان زندگی می‌کند که در آخرت سربلند باشد.

نتیجۀ دیگر آخرت‌محوری، دوری از طمع، و راضی بودن به کفاف در زندگی دنیاست. چنین شخصی دنیا را گذرا می‌داند و تمام اندیشه و نیروی خود را برای رسیدن به دنیا هزینه نمی‌کند.

دستاورد دیگر تعمیق ایمان به آخرت، رضایت از تقدیرات الهی در همه حال است. چنین شخصی در تمامی شرایط زندگی، از خوشی و ناخوشی، سلامتی و بیماری، گشایش وتنگنا و ... از خدای متعال و تقدیراتی که برای او رقم زده راضی است و در هیچ صورتی از خدای عزوجل خشمگین نمی‌شود.

بعضی از مفسران گفتند طوبی درختی در بهشت است و امام (علیه السلام) در ضمن اینکه انسان ها را به یادآوری معاد و عمل برای روز حسابرسی سفارش فرمودند برای قناعت به مال دنیا و راضی بودن به مقدرات الهی هم نوعی انگیزه دادند.[2]

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«شکيبايى بر دو گونه است: يکى در برابر آنچه آن را زشت مى‌دارى، ديگرى در برابر چيزى که آن را دوست مى‌دارى (اما به آن دست نيافته اى)».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص664)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«صبر دو گونه است: یکی صبر بر آنچه خوش نمی‌داری، و دیگری صبر از آنچه دوست می‌داری».

(نهج‌البلاغه، ترجمه حسین‌استاد ولی، ص478)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«صبر دو گونه است: صبر بر آنچه دوست نداری (صبر بر طاعت) و صبر بر آنچه دوست داری (صبر بر معصیت)».

(نهج البلاغه ترجمه روان‌با‌شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص687)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در باره شكيبائى‌:

«شكيبائى دو جور است: (يكى) شكيبائى بر آنچه نمى‌پسندى (كه اين نوع از شكيبائى از شجاعت و دلاورى است) و (ديگر) شكيبائى از آنچه دوست دارى (كه اين نوع از صبر از عفّت و پاكدامنى است)».

(ترجمه‌وشرح‌نهج‌البلاغه، فيض‌الاسلام، ج6، ص1113)

شروح

- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«صبر دو گونه است:

1- صبر بر ناگوارى‌ها و دشوارى‌هايى كه خوش نمى‌دارى؛ مثل صبر بر مصيبت و اطاعتِ دشوار، چون جهاد و بذل مال و.... .

2- صبر بر محرّماتِ مورد پسندت، مثل صبر بر ترك كامجويى از راه حرام و ممنوع، نگاه به نامحرم و جز آن».

(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص369)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«صبر دو نوع است: صبر بر آنچه نمى‌پسندى، و صبر بر آنچه دوست دارى».

تعدّد صبر، در اينجا تعدّد وصفى است، زيرا كه حقيقت آن در هر دو مورد (به طورى كه قبلا تعريف شد) يكى است.

(ترجمه‌شرح‌نهج‌البلاغه، ‌ابن‌ميثم، ج‌5، ص458)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«شكيبايى دو گونه است، شكيبايى بر آنچه خوش نمى‌دارى و شكيبايى از آنچه خوش مى‌دارى». نوع نخست از نوع دوم دشوارتر است، زيرا اولى شكيبايى بر مضرت و زيانى است كه نازل مى‌شود و دومى صبر از چيزى است كه آدمى انتظار وصول آن را دارد و هنوز حاصل نشده است، و در گذشته سخنى مفصل در باره صبر گفتيم.

از بزرگمهر در گرفتارى كه براى او پيش آمده بود، پرسيدند: چگونه‌اى، گفت: انديشيدن در چهار مورد اين گرفتارى را بر من سبك مى‌كند، نخست آنكه مى‌گويم از قضا و سرنوشت چاره‌اى نيست، دوم آنكه مى‌انديشم كه اگر شكيبايى نكنم، چه كنم، سوم آنكه مى‌گويم ممكن است گرفتارى‌اى از اين سخت‌تر هم وجود داشته باشد و چهارم آنكه مى‌گويم شايد گشايش كار نزديك باشد.

انوشروان گفته است: همه كارهاى دنيا بر دو گونه است و نوع سومى ندارد، يا چيزهايى است كه براى دفع آن چاره‌اى هست كه در آن صورت شكيبايى و حوصله كردن داروى آن است، يا چيزهايى است كه براى آن چاره‌اى نيست كه صبر و شكيبايى شفاى آن است.

(جلوه‌تاريخ‌درشرح‌نهج‌البلاغه، ‌ابن‌ابى‌الحديد، ج7، صص273و274)
- شرح سلونی
«صبر» بازداشتن نفس از بی‌قراری[1] در سختی است.[2] امیرالمؤمنین (علیه السلام) صبر را بر دو قسمت تقسیم می‌کنند:

1. «صبر» بر انجام عملی که آن را دوست نداریم مانند صبر در طولانی شدن غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه)، عبادت خدا، جهاد، نماز شب، خمس، بیداری در سحر.

2. «صبر» بر ترک کاری که آن را دوست داریم مانند صبر در ترک گناه.

انسان باید در برابر نفس اماره و وسوسه‌های شیطان صبوری و مقاومت کند و خشنودی خدای متعال و اهل بیت (علیهم السلام) را در نظر بگیرد.

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«چون عقل به حد کمال برسد، سخن گفتن، کاستى پيدا مى‌کند (کم حرفى نشانه کمال عقل است)».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص665)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«هرگاه عقل کامل شد سخن اندک شود».

(نهج‌البلاغه، ترجمه حسین‌استاد ولی، ص480)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«عقل چون کامل گردد، سخن کم می‌شود (آری عاقلان کم حرفند)».

(نهج البلاغه ترجمه روان‌با‌شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص690)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در نشانه عقل‌:

«چون عقل و خرد به مرتبه كمال رسد گفتار كم گردد (زيرا كمال عقل مستلزم تسلّط بر ضبط و نگاه‌دارى قواى بدنيّه است، پس در هر چه و هر كجا بيجا سخن نمى‌گويد)».

(ترجمه‌وشرح‌نهج‌البلاغه، فيض‌الاسلام، ج6، ص1116)

شروح

- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«چون عقل كمال يابد، سخن كاستى گيرد»؛ زيرا اغلب سخنان انسان بيهوده و بى‌فايده است، و وقتى انسان از كمال عقل برخوردار شود، سخنانى مفيد، اما اندك بر زبان مى‌آورد.

(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص373)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«هر گاه عقل كامل باشد، سخن كم گفته شود».

كامل بودن عقل باعث كنترل قواى جسمانى و به كار بردن آنها به مقتضاى‌نظرات پسنديده و شايسته، و نيز سنجش بيشتر آنچه كه از آن قوا به صورت گفتار و رفتار بروز مى‌كند، مى‌گردد، و اين زحمت و شرايطى دارد كه باعث كاستى سخن مى‌شود، بر خلاف آن كه سخنان نسنجيده و بى‌توجه بر زبان آيد.

(ترجمه‌شرح‌نهج‌البلاغه، ‌ابن‌ميثم، ج‌5، صص464و465)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«چون عقل كمال پذيرد، سخن گفتن كاستى گيرد». در اين باره در گذشته سخن گفته شد و گفته‌اند: هر گاه مردى را ديديد كه سكوت و خاموشى او طولانى است و از مردم مى‌گريزد به او نزديك شويد كه حكمت القاء مى‌كند.

(جلوه‌تاريخ‌درشرح‌نهج‌البلاغه، ‌ابن‌ابى‌الحديد، ج7، ص288)
- شرح سلونی
نشانۀ کامل بودن عقل سکوت، کم صحبت کردن، سخن گفتن به موقع است.

بین کامل شدن عقل و سکوت رابطه‌ای مستقیم است؛ هرچه عقل کسی بیش‌تر باشد، سکوتش بیش‌تر است و هرگاه سکوت فرد بیشتر باشد، آن شخص عاقل‌تر است.

عقل، انسان را از عمل ناپسند باز می‌دارد و او را به نیکی وادار می‌کند؛ سکوت، فضایی امن برای بازنگری اندیشه‌ها و وسیله‌ای مهم برای کنترل رفتار فرد است.

عاقل، زبان خود را به هر سخنی آلوده نمی‌کند زیرا پر حرفی را باعث خطای فراوان می‌داند که او را از هدف اصلی دور می‌کند و مانع رشدش می‌شود؛ هنگام خاموشی می‌انديشد و سخنش ذكر خدا است.[1]

سکوت باعث آسايش در دنيا و آخرت، سلامتی در دین یا جسم یا روان، بالا رفتن قدرت تفکر و جوان‌مردی، رضایت خدای متعال، پوشش برای افکار جاهل، زینت برای عالم، سبك شدن حساب در روز قیامت، دور ماندن از خطا، درك لذّت عبادت، از بین بردن قساوت قلب، كسب حيا و پرهيزكارى، فهم بیشتر، بهتر و بیشتر شدن معاشرت با دیگران است.

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج ‌البلاغه (فقیهی)
بخشى از وصيّت و سفارش اميرالمؤمنين (عليه‌السلام) است كه آن را براى كسانى كه بر امر صدقات مى‌گماشت، مى‌نوشت:

«پس از آن مى‌گويى اى بندگان خدا، (بدانيد كه) ولىّ و خليفۀ خدا، مرا به سوى شما فرستاده است تا حقّى را كه خدا در اموال شما دارد، از شما دريافت دارم، بنابراين، آيا در اموال شما براى خدا حقّى هست تا آن را به ولىّ او بپردازيد؟»

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص516)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
بخشی از سفارش آن حضرت (علیه‌السلام) که به مأموران جمع آوری زکات می‌نوشت:

«سپس می‌گویی: («بندگان خدا! ولیّ و خلیفه خداوند مرا به سوی شما فرستاده تا حقی را که خدا در اموالتان دارد از شما بستانم، آیا خدا را در اموالتان حقی هست که به ولیّ خدا بپردازید؟»»

(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص380)
- ترجمه نهج‌البلاغه (بهرام پور)
دستور العمل امام (علیه‌السلام) به‌مأموران جمع‌آوری مالیات در سال 36 هجری:

(در این نامه، امام (علیه‌السلام) در مورد جمع‌آوری زکات ابتدا به‌مأموران خود توصیه می‌کند که رعایت تقوا و نیت خالص، و پرهیز از تهدید و گرفتن زکات بیش از حد از کسی را از یاد نبرند و اینکه در برخورد اول با مردم با نهایت محبت و مهربانی و ادب رفتار کنند. سپس در مورد چگونگی اخراج حق الهی از حق مردم توضیح می‌دهد، و در نهایت در مورد حقوق حیواناتی که به‌عنوان زکات گرفته می‌شوند رعایت حق آن‌ها را سفارش می‌فرماید.)

«سپس بگو: ای بندگان خدا! مرا ولیّ خدا به‌سراغ شما فرستاده تا حق خدا را که در اموالتان است، تحویل بگیرمف آیا در اموال شما حقی برای خدا هست که به نماینده او بپردازید؟»

(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص543)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از وصيّت‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) است كه راه گرفتن و جمع‌آورى زكات را و مهربانى با كساني را كه زكات مى‌پردازند، نشان مى‌دهد و آزار نرساندن به شترهایى كه بابت زكات گرفته مي‌شود. ایشان این سفارش را براى كسي كه متصدّى جمع‌آورى زكوات قرار مى‌داد، مى‌نوشت:

«پس از آن مي‌گویى: اى بندگان خدا! دوست و خليفه خدا مرا به‌سوى شما فرستاده تا حقّ و سهم خدا را از دارایي‌تان (زكاتى كه به اموالتان تعلّق گرفته) از شما بستانم، آيا خدا را در دارایي‌تان حقّ و سهمى هست كه آن را به ولىّ او بپردازيد؟»

(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج‌5، ص882)

شروح

- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از توصيه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) به كسى كه براى جمع‌آورى صدقات مى‌گمارد:

توصيه‌هاى اخلاقى به مأمور جمع‌آورى زكات

«آنگاه پس از سلام و تحيت بگو: اى بندگان خدا! ولىّ و خليفه پروردگار، يعنى اميرمؤمنان (عليه‌السلام) مرا به سوى شما فرستاده است تا حق الهى (زكات) را كه در اموالتان هست از شما بگيرم. آيا در اموال شما براى خدا حقّى وجود دارد تا آن را به ولىّ خدا (على عليه‌السلام) بپردازيد؟»

(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص19)
- شرح نهج‌البلاغه (ابن میثم)
از سفارش‌هاى حضرت (علیه‌السلام) كه براى متصديان جمع‌آورى زكات و صدقات مى‌نوشت:

«در اين فصل امام (علیه‌السلام) به نماينده خود كه عامل جمع‌آورى زكات و صدقات بود، روش گرفتن آن را از صاحبانش و رعايت عدل و داد را در اين مورد آموخته است و او را دستور داده است كه با مالداران با مهربانى و نرمى رفتار كند. يادآورى مى‌شود كه رفق و مدارا با مردم اگر چه از مهمترين‌ دستورهاى پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) است به دليل آن است كه سبب تأليف قلوب است و توجه جامعه را به سوى او و گفته‌هايش جلب مى‌كند؛ اما در اين مورد از اهميت بيشترى برخوردار است و نياز فراوانترى به آن احساس مى‌شود، توضيح آن كه هدف از اين سفارشها و راهنمايي‌ها آن است كه از مردم عزيزترين دستاوردشان كه مال و منالشان باشد گرفته شود، از اين رو براى جلب رضايت آنان تا اين تكليف سخت را بپذيرند نياز به نرمى و ملايمت و مهربانى بيشتر است. لذا امام (علیه‌السلام) در اين سخنان، كارگزارش را سفارش به انجام رفق و مدارا و آسان گرفتن كار، مى‌فرمايد تا دل‌هاى صاحبان اموال را براى اداى حقوق الهى جلب كند».

(ترجمة ‌شرح‌ نهج‌البلاغه، ابن‌ميثم، ج4، صص711 و 712)

واژه شناسی

- اَنْ تَقُولَ
اینکه بگویی.[1]
- أَرْسَلَ
فرستاد.[2]
- اَنْ آخُذَ
اینکه بگیرم.[3]
- اَنْ تُؤَدُّوا
اینکه بپردازید.[4]

واژه کاوی

- وَلِيّ (ولی)
اجمالی:

«وَلْی» در اصل به معنای نزدیکی است.[5]

«وَلَایَت» به معنای چاره اندیشی امور دیگران و عهده داری جریان زندگی و مرگشان است.[6]

«وَلِىّ» كسى است كه امور را اداره می‌کند.[7]

تفصیلی:

«وَلْی» در اصل به معنای نزدیکی است.[8]

«وَلِىّ» از واژۀ «وَلْى» مشتق شده است. «وَلِىّ» كسى است كه به تدبير امور از ديگرى سزاوارتر است.[9] هرکس سرپرست امری شود و به آن قیام کند «مولی» و «ولیّ» آن امر است.[10]

«وَلیَ الشیءَ و عَلَیْه» یعنی شخصی، سرپرستی چیزی را به عهده گرفت.[11]

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در خطبة 188 نهج البلاغه می‌فرمایند:

«وَ لقَد وَلِیتُ غُسلَه (صلی الله علیه و آله)؛ و غسل رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را به عهده گرفتم».

فرمانروا «ولیّ امر» مردم است.[12] کمیت شاعر در مورد امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) اینگونه سروده است:

وَ نِعْمَ‌ وَلِيُ‌ الْأَمْرِ بَعْدَ وَلِيِّهِ‌ وَ مُنْتَجَعُ التَّقْوَى وَ نِعْمَ الْمُقَرَّبُ

«اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب (عليه‌السلام) خوب سلطان و کفيل امر امت بعد از سلطان و کفيل اولش رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) بوده است، و خوب دليل و راهنماي تقوا و درستی در بيابان خشک و جهالت، و خوب نزديک کننده امت به خداوند متعال است».‌[13]

«وَلِیّ» به دو معنا است:

اول: به معنای کسی است که بر دیگری ولایت دارد؛[14] مثل ولایت خدا بر انسان. [15]

دوم: به معنای کسی که ولایت دیگری بر او واقع می‌شود؛ مثل انسان که ولایت خدا بر او واقع می‌شود.[16]

واژۀ «مولی» در کلام عرب به چند معنا است؛[17] گاهی در زبان عرب به معنای عبد است؛[18] مثلاً در زیارت خاصّه امام حسین (علیه‌السلام) وارد شده است: «اللَّهَ اللَّهَ فِي عَبْدِكَ وَ مَوْلَاكَ.»[19] و همچنین به معنای آقا و سید و مالک عبد است؛[20] مثلاً در دعای توسل آمده است: «یا سادَتی وَ مَوالِیَّ اِنی تَوَجَّهتُ بِکُم اَئِمَّتی.»[21]

از دیدگاه اهل لغت روا است شخصی بگوید: «فُلانٌ‌ مَوْلَايَ» به این معنا که او مالک طاعت فرد است و مولی به معنای «مالک طاعت» همان معنای مد نظر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در حدیث غدیر است که فرمودند: «فَمَنْ كُنْتُ‌ مَوْلَاهُ‌ فَعَلِيٌ‌ مَوْلَاهُ».[22]

به شخص با ايمان «وَلِيُّ اللّه» گفته می‌شود یعنی خدا دوست.[23]

«اولِیاء» جمع واژة «ولی» است.[24]

خدای متعال می‌فرماید:

«إِنَّما وَلِيُّكُمُ‌ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ‌؛ ولىّ شما، تنها خدا و پيامبر اوست و كسانى كه ايمان آورده‌اند: همان كسانى كه نماز برپا مى‌دارند و در حال ركوع زكات مى‌دهند».[25]

«وَلِی» در این آیه به معنای کسی است که سرپرستی امور مؤمنان بر عهدۀ او است.[26]

ابوذر غفاری روایت می‌کند:

روزى با رسول خدا (صلی‌الله‌عليه‌وآله) نماز ظهر خواندم سائلى در مسجد چيزى خواست به او چيزى ندادند، دست به آسمان برداشت و گفت: خدايا گواه باش من در مسجد رسول خدا (صلی‌الله‌عليه‌وآله) اظهار حاجت كردم كسى چيزى به من نداد، على (عليه‌السلام) آن هنگام در ركوع نماز بود با انگشت كوچک دست راست كه به آن انگشتر می‌كرد به سائل اشاره نمود، سائل آن را از انگشت على (عليه‌السلام) گرفت، رسول خدا (صلی‌الله‌عليه‌وآله) در نماز اين عمل را مي‌ديد، هنگامی که از نماز فارغ شد سر به آسمان كرد و گفت: خدايا برادرم موسى از تو خواست و گفت:

«رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَ يَسِّرْ لِي أَمْرِي‌ ... وَ اجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي. هارُونَ أَخِي اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَ أَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي‌».

در جوابش قرآن ناطق نازل فرمودى:

«سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَ نَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما».

خدايا من برگزيده و پيامبر تو محمد هستم، سينة مرا فراخ گردان. كارم را آسان كن. براى من وزير و يارى از اهلم معيّن كن على برادرم را، با او مرا تقويت فرما.

ابوذر می‌گويد: به خدا قسم رسول خدا (صلی‌الله‌عليه‌وآله) سخن خويش را تمام نكرد تا جبرئيل نازل شد و گفت: اى محمد بخوان. فرمود چه بخوانم؟ گفت بخوان:

«إِنَّما وَلِيُّكُمُ‌ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا».[27]

این آیه طبق نظر شیعه و مخالفان در حق حضرت علی بن ابی طالب (علیه‌السلام) نازل شده است.[28][29]

تفاوت «ولایت» و «وکالت»:

انسان با اختیار، شخصی را «وکیل» خویش قرار می‌دهد؛ اما گاهی «ولایت» فردی بر انسان بدون اختیار او است؛ مانند «ولایت» پدر یا پدر بزرگ بر انسان.[30]
- خَلِيفَة (خلف)
اجمالی:

هنگامی که پدری از دنیا می‌رود، پسرش به‌عنوان جانشین در جایگاه او می‌نشیند. جانشین شایسته «خَلَف» و جانشین ناشایست «خَلْف» نامیده می‌شود.[31]

«خَلِيفَه» کسی است که در جایگاه شخص قبل از خود می‌نشیند[32] و جانشین و جایگزین او می‌شود.[33] تاء «خلیفة» برای مبالغه آمده است که دلالتش بر مفهوم جانشینی بیشتر است.[34]

«خَلَفَ‌ فلانٌ فلاناً» یعنی شخصی از سوی آن کس که جانشینش شده بود قیام به امر کرد و کارگزار شد یا همراه او یا پس از او.[35]

تفصیلی:

«خَلِيفَه» کسی است که در جایگاه شخص قبل از خود می‌نشیند.[36]

گروه جن آبادکنندگان دنیا بودند سپس خدای متعال حضرت آدم (علی‌نبیناوآله‌وعلیه‌السلام) و فرزندانش را «خَلِیفَه» و جانشین آن‌ها قرار داد، آن‌ها زمین را آباد می‌کنند.[37]

«خِلافَت» يعنى نيابت و جانشينى به‌جاى ديگرى:

1. يا در نبودن او.

2. يا به‌دلیل از دنیا رفتن او است كه ديگرى جانشينش مى‌شود.

3. يا به‌علت ناتوانی‌اش.

4. يا به‌دلیل بزرگى و شرافت است كه ديگرى جانشين او مى‌شود که در این معنى خدای متعال اولياء خود را در زمين نمايندگى مى‌دهد.[38] که این واژه در این عبارت به این معنا آمده است.

«خَلَفْتُ‌ الرّجل فى أهله» یعنی پس از او در میان خاندانش اقامت گزیدم و کارهایی که انجام می‌داد به‌عهده گرفتم.[39]

خدای متعال می‌فرماید:

«وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ؛ و اگر بخواهيم قطعاً به جاى شما فرشتگانى كه در روى‌ زمين جانشين شما گردند، قرار دهيم».[40] یعنی آن‌ها جایگزین و جانشین شما خواهند شد.[41]

در روایتی آمده است:

«جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ لَهُ: أَنْتَ‌ خَلِيفَةُ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)؟ فَقَالَ: لَا، فَقَالَ: فَمَا أَنْتَ. قَالَ: أَنَا الخَالِفَةُ بَعْدَهُ؛ بادیه‌نشینی نزد ابوبکر آمد و از وی پرسید: آیا تو خلیفه و جانشین رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هستی؟ پاسخ داد: خیر، آن شخص پرسید: پس سِمَت تو چیست؟ گفت: من پس از آنکه ایشان از دنیا رفت در جایگاهش نشستم».[42]

آن شخص از نام و نشان ابوبکر پرسش ننمود بلکه از سِمَت او سوال کرد: «فما أنتَ؟»[43]

گفته می‌شود: «هو خالِفةُ أهلِ بيته؛ فلانی نادان خاندان خویش است و هیچ خیری در او نیست» همچنین می‌گویند: «هو خالفةٌ من‌ الخوالف؛ فلانی خانه‌نشین است».[44]

«خَلَائِف» جمع واژة «خَلِیفَۀ»[45] و «خُلَفَاء» جمع واژة «خَلِیف» است.

«خلیفه» و «خلفاء» و «خلائف» جمعاً هشت مرتبه در نهج البلاغه آمده است.[46]

تفاوت «خلیفه» و «امام»:

«خلیفه» کسی است که برای به‌عهده گرفتن امری در جایگاه شخصی که پیش از او بوده جانشین می‌شود؛ ولی واژة «امام» از تقدّم گرفته شده است؛ جایی که مردم بایستی به کسی اقتدا کنند و از او فرمانبرداری نمایند «امام» به پیش می‌رود.[47]

نکته‌ها و پیام‌ها

1_ جمع‌آوری اموال الهی و اجرای احکام بر عهدة جانشین خدا در زمین است. مسلمانان هنگامی که بدانند حقوق الهی «به دست خلیفة خدا خواهد رسید» با دلگرمی آن را به جمع‌آوری کنندة زکات می‌سپارند. (أَرْسَلَنِي إِلَيْكُمْ وَلِيُّ اللَّهِ وَ خَلِيفَتُهُ ... فَتُؤَدُّوهُ إِلَى وَلِيِّه)

2_ اعتماد دو جانبه میان فرمان‌روا و رعیت:

ولی خدا به گونه‌ای در میان مسلمانان مورد اعتماد است که اموال الهی را به او می‌سپارند همچنین او، فرمان‌روایی است که به گفتة مردم خویش اعتماد دارد و اگر بگویند به اموال ما زکات تعلق نمی‌گیرد دیگر جستجو نمی‌کند. (أَرْسَلَنِي إِلَيْكُمْ وَلِيُّ اللَّهِ... فَهَل فِی اَموَالِکُم)

3_ عدم اجبار مردم بر پرداخت حقوق واجب:

اسلام، مردم را به پرداخت حقوق واجب، مجبور نمی‌کند بلکه حکم خدا را بیان می‌کند و از آن‌ها می‌پرسد «آيا در اموال شما براى خدا حقّى هست؟» و به آن‌ها در تصمیم‌گیری درست یا نادرست اختیار می‌دهد. (فَهَل فِی اَموَالِکُم)

4_ خمس، زکات و... حقوق خدای متعال در میان اموال مردم است، اگر کسی آن‌ها را نپردازد در حقیقت حق خدا را غصب کرده است. (لِآخُذَ مِنْكُمْ حَقَّ اللَّهِ)

5_ لازم است جامعه به صورت صحیح فرهنگ سازی شود تا مردم ضرورت پرداخت حقوق واجب را بدانند. (لِآخُذَ مِنْكُمْ حَقَّ اللَّهِ)





راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1_ از نظر روانشناسی، برای تأثیرگذاری بر افراد، می‌توان آنان را با القاب و عناوینی مورد خطاب قرار داد که انتظار می‌رود آنگونه باشند. در این صورت ضمیرناخودآگاهشان درگیر می‌شود و به شخصیت مطلوب و مورد نظر نزدیک می‌شوند؛[48] برای مثال فراخواندن اشخاص با عبارت «بندگان خدا» آنان را به بندگی خدا نزدیک می‌کند. در این‌جا حضرت (علیه‌السلام) به جمع‌آوری کننده زکات می‌فرمایند اینگونه مردم را مورد خطاب قرار بده: ای بندگان خدا!

لازمة بندة خدا بودن پرداخت حق الهی است و اینگونه خطاب‌ها مؤمن را به پاسخگویی به دستور شرع راغب‌تر می‌کند.

2_ دیل کارنگی در کتاب آیین دوستیابی می‌نویسد:

«اگر می‌خواهید یکی از خصال نیکو را در وجود شخصی تقویت کنید و استعداد او را به فعالیت اندازید، طوری رفتار نمایید که گویی این صفت یکی از ارزنده‌ترین صفات وی می‌باشد».

شما هم نسبت به شخصی که در صدد تکمیل او هستید چنین وانمود کنید که وی، دارای خصال و محاسن پسندیده‌ای است. صریحاً این را به او اظهار نمایید و او را مجبور سازید تا کوشش کند شهرت خوبی را که یافته است همچنان حفظ کند. آن شخص تمامی نیروی خود را به کار خواهد برد تا مبادا کاری کند که در نظر شما از آن مقام بیفتد».[49]

3_ لزوم تذکر مداوم خود و دیگران به بندگی:

عبارت‌هایی که یادآور بندگی خدا باشتند در ضمیر ناخودآگاه انسان این معنا را تداعی می‌کنند که تو باید در مسیر بندگی پروردگارت قدم برداری! بنگر این گامی که برداشتی در چه مسیری است؟

4_ برای پاکیزه کردن اموال مسلمانان ابتدا باید دیدگاه آنان را به قوانین اقتصادی اسلام، اصلاح کرد. خمس و زکات حق خدا است که در جایگاه‌هایش مصرف می‌شود.

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج ‌البلاغه (فقیهی)
بخشى از وصيت و سفارش اميرالمؤمنين (عليه‌السلام) است كه آن را براى كسانى كه بر امر صدقات مى‌گماشت، مى‌نوشت:

«پس چون كسى كه در نظر تو امين است، آن اموال (حيوانات) را تحويل گرفت، به او خاطر نشان كن كه ميان شتر ماده و بچۀ شير خوارش، جدايى نيندازد و شير آن را به مقدارى ندوشد كه به بچه‌اش زيان وارد آيد و البتّه با زياد سوار شدن بر يك شتر آن را خسته نسازد (كه فقط بر آن يكى سوار شود) بلكه بايد ميان آن و شتران ديگر در اين امور، عدالت را رعايت نمايد».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص517)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
بخشی از سفارش آن حضرت (علیه‌السلام) که به مأموران جمع آوری زکات می‌نوشت:

«هنگامی که مأمور امین تو آن‌ها را تحویل گرفت به او بسپار که هیچ ماده شتری را از نوزادش جدا نکند، و شیر آن را ندوشد تا به کرّه‌اش آسیبی برسد! و با سواری گرفتن تنها از آن شتر آن را به زحمت نیفکند، بلکه میان آن شتر و همقطارانش به عدالت رفتار کند».

(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص381)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
دستور العمل امام (علیه‌السلام) به‌مأموران جمع‌آوری مالیات در سال 36 هجری:

(در این نامه، امام (علیه‌السلام) در مورد جمع‌آوری زکات ابتدا به‌مأموران خود توصیه می‌کند که رعایت تقوا و نیت خالص، و پرهیز از تهدید و گرفتن زکات بیش از حد از کسی را از یاد نبرند و اینکه در برخورد اول با مردم با نهایت محبت و مهربانی و ادب رفتار کنند. سپس در مورد چگونگی اخراج حق الهی از حق مردم توضیح می‌دهد، و در نهایت در مورد حقوق حیواناتی که به‌عنوان زکات گرفته می‌شوند رعایت حق آن‌ها را سفارش می‌فرماید.)

«به‌مأمور خود سفارش کن تا بین شتر و نوزادش جدایی نیفکند و آن‌ها را چنان ندوشد که به‌بچه‌اش زیانی وارد شود و در سوار شدن بر شتران عدالت را رعایت کند».

(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص545)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از وصيّت‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) است كه راه گرفتن و جمع‌آورى زكات را و مهربانى با كساني را كه زكات مى‌پردازند، نشان مى‌دهد و آزار نرساندن به شترهایى كه بابت زكات گرفته مي‌شود. ایشان این سفارش را براى كسي كه متصدّى جمع‌آورى زكوات قرار مى‌داد، مى‌نوشت:

«و چون آن‌ها را امين تو (براى آوردن نزد ما) گرفت به‌او سفارش كن كه بين شتر و بچه شير خواره‌اش جدایى نيندازد، و شيرش را بسيار ندوشد كه به بچه‌اش زيان رساند، و با سوارى آن را خسته و وامانده نسازد، و در دوشيدن، و سوارى بين آن و شترهاى ديگر برابر رفتار نمايد (نه آنكه شير يكى را دوشيده، همه راه را بر يكى سوار شود)».

(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج‌5، ص883)

شروح

- توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از توصيه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) به كسى كه براى جمع‌آورى صدقات مى‌گمارد:

حقوق حيوانات از ديدگاه امام على (عليه‌السلام)

«و چون فرد مورد اعتماد تو زكات را گرفت تا نزد ما بياورد به او فرمان بده كه بچه شيرخوار شتر را از مادرش جدا نكند، و شير آن را به تمامى ندوشد و براى بچه آن شتر شير باقى گذارد تا مبادا به بچه شتر آسيبى برسد و بر اثر كم‌شيرى، لاغر و مريض شود.

اگر مال زكات، شتر باشد آن قدر بر آن سوار نشود كه آن را به خستگى و زحمت اندازد و رنجور كند، و بين شتران در سوار شدن، به مساوات و عدالت رفتار كند؛ يعنى گاهى اين شتر را و گاهى شتر ديگر را سوار شود».

(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص23)
- شرح نهج‌البلاغه (ابن میثم)
از سفارش‌هاى حضرت (علیه‌السلام) كه براى متصديان جمع‌آورى زكات و صدقات مى‌نوشت:

«چند نكته بر جسته در اين سفارشنامه وجود دارد كه به ذكر آنها مى‌پردازيم:

...

10_ آخرين نكته سفارش به رعايت حال حيوانات فرموده است كه نماينده‌اش به امينى كه براى حفظ آنها مامور كرده بگويد: ميان ناقه و بچه‌اش فاصله ايجاد نكند و تمام شيرش را ندوشد، زيرا اين دو عمل به طفل زيان وارد مى‌كند، زياده از حدّ از او سوارى نگيرد و چنان نباشد كه زحمتها را منحصر به يكى كند و بقيه را معاف دارد زيرا اين كار بسيار ضرر دارد اما رعايت حد اعتدال ضرر سوارى را كاهش مى‌دهد و حكايت از مهربانى طبيعى مى‌كند و همچنين استراحت دادن به حيوان خسته و آسان گرفتن بر زخمى و سم ساييده و لنگ لازم است، و نيز دستور مى‌دهد كه در مسير راه آنها را به علفزارها و محل آب داخل كند و در ساعتهاى آسايش به آنها فرصت تنفس و استراحت دهد تا وقتى كه به محل معين رسيدند چاق و سر حال باشند و در باره هدف از اين امر و نهى‌ها مى‌فرمايد: تا اين كه آنها را بر طبق كتاب خدا و روش پيامبرش تقسيم كنيم، اين مطلب با اين كه از وضع و حال آن حضرت، براى هر كسى معلوم و مشخص است اما چون در رعايت حال اين حيوانات سفارش زياد فرمود، ممكن است براى برخى اوهام فاسده، اين تصور پيدا شود كه شايد به سبب غرض شخصى كه نفعش به خودش مى‌رسد، و بر خلاف كتاب خدا و سنت پيامبر است اين همه اصرار دارد، لذا فرموده است: طبق كتاب خدا و سنت پيامبر تقسيم كنيم، و سپس نماينده خود را تشويق كرده است به اين كه اين اعمال پاداش او را نزد خداوند زياد مى‌كند و هدايت و رشد او را به راه خداوند نزديكتر مى‌كند. اين كه پاداش وى را مى‌افزايد به دليل آن است كه اين كارها مشقّت و رنج او را زياد مى‌كند و زيادى مشقت باعث زيادى اجر و مزد مى‌باشد، و اين كه رشد و هدايتش را نزديكتر مى‌كند به اين سبب است كه در اين امر به دنبال امام رفته و پيروى از هدايت و ارشاد او كرده است كه در قبل آگاهى از آن نداشت. توفيق از خداوند است».

(ترجمة‌ شرح‌ نهج‌البلاغه، ابن‌ميثم، ج 4، ص715)

ترجمه واژه‌ها

- أَوْعِزْ
سفارش کن.[1]
- أَلَّا يَحُولَ
اینکه فاصله نیندازد.[2]
- فَصِيل
بچه شتر شیرخوار.[3]
- اَنْ لَا يَمْصُرَ لَبَنَهَا
اینکه تمام شیرش را ندوشد.[4]
- اَنْ يَضُرَّ
اینکه زیان نرساند.[5]
- لَا يَجْهَدَنَّ
هرگز به تلاش و زحمت نیندازد.[6]
- رُكُوب
جمع راکب، سواره‌ها.[7]
- لِيَعْدِلْ
باید عادلانه رفتار كند، انصاف نماید.[8]
- صَوَاحِبَات
جمع صاحبة،[9] همراهان.[10]

واکاوی واژه‌ها

- أَوْعِزْ (وعز)
«وعز» در مورد اشاره به چیزی به‌کار می‌رود. «أَوْعَزْتُ» یعنی به سوی چیزی اشاره کردم سپس به انجام دادن آن، فرمان دادم.[11]

«اَوعَزَ اِلَیْهِ فِی کَذَا اَنْ یَفْعَلَ اَوْ یَتْرُکَ» یعنی شخصی به دیگری سفارش و اشاره کرد تا کاری را انجام دهد یا ندهد.[12]

دو مورد از آن در نهج‌البلاغه آمده است.[13]

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرمودند:

«فَإِذَا أَخَذَهَا أَمِينُكَ فَأَوْعِزْ إِلَيْهِ أَلَّا يَحُولَ بَيْنَ نَاقَةٍ وَ بَيْنَ فَصِيلِهَا؛ چون امین تو زکات را گرفت «به او اشاره کن»[14] تا بچۀ ناقه را از مادرش جدا نکند».

ایشان دربارۀ حضرت آدم (علی‌نبیناوآله‌وعلیه‌السلام) فرمودند:

«وَ أَسْكَنَهُ جَنَّتَهُ وَ أَرْغَدَ فِيهَا أُكُلَهُ وَ أَوْعَزَ إِلَيْهِ فِيمَا نَهَاهُ عَنْهُ، وَ أَعْلَمَهُ أَنَّ فِي الْإِقْدَامِ عَلَيْهِ التَّعَرُّضَ لِمَعْصِيَتِهِ؛ او را در بهشت خود اسکان داد ... و دربارۀ آنچه نهی کرده بود، اشاره کرد که اقدام به خوردن شجرۀ منهیّۀ تعرض به غضب خدا است».[15]
- لِيَعْدِلْ (عدل)
«عدل» یعنی شخص در امور به عدالت و انصاف داوری کند[16] و مردم از حکم و قول او راضی باشند.[17]

دیگر معانی «عدل»؛ اعتدال،[18] امر پسندیده،[19] پايدارى، كيفر، امر ميانه، پیمانه و قصد در كارها است.[20]

تفاوت «عدل مطلق» و «عدالت در شریعت»:

عَدلی را که در هيچ زمانی منسوخ نشود، عقل بر خوبى آن حكم‌ ‏كند و به زياده‌روى وصف نشود «عَدْلِ مُطْلَق» می‌نامند، مانند احسان كردن به كسى كه به انسان نيكى كرده است، اما آنچه در شریعت به «عدالت» شناخته می‌شود، ممکن است در بعضی اوقات منسوخ شود مانند قصاص و دية جنايت‌ها.

در آیۀ «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ»[21] «عدالت» به‌معنای همسان عمل کردن است؛ چه در پاداش و چه در تلافی کردن؛ اگر کار خیر و نیک باشد، عدالت در برابر آن خیر، نیکی است؛ و اگر کار شر و بدی باشد، عدالت، همان شر و بدی است و «احسان» یعنی در برابر خير و نيكى، پاداشى بيشتر از آن داده شود و در برابر شرّ و بدى كمتر از آن تلافى كنند؛[22] بنابراين احسان بخشايشى افزونتر و برتر از عدالت است.[23]

عدل دو گونه است:

· عدل در حكم و داورى «وَ إِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ»؛‌[24] اگر در میان مردم داورى و حكومت كردید، به عدالت حكم كنید.

· عدل در گفتار و سخن‌ «وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا»؛[25] اگر سخن گفتيد، عادلانه گویید.

تفاوت «عَدل» و «قِسط»:

«قِسط» همان عدلی است که آشکار و روشن باشد؛ از همین‌رو پیمانه و ترازو را قسط می‌نامند؛ زیرا «عدل» را به تصویر می‌کشد؛ اما خود «عَدل» مفهومی و غیر آشکار است.[26]

تفاوت «عَدل» و «انصاف»:

«انصاف» به‌معنای مساوات است، یعنی دادن یا گرفتن نصف هر چیز؛ ولی «عَدل» معناي وسیع‌تري دارد، چنانچه اگر دستِ سارق قطع شود، گویند عَدل جاري شده است.[27]
- لَا يَمْصُرَ (مصر)
«مَصْر» نوعی از دوشیدن است؛[28] یعنی دوشیدن تمام شیر در سینه[29] و همچنین به‌معنای باقى ماندۀ شیر است.[30]

«مَصَرْتُ‌ الناقةَ» یعنی با انگشتان دست در اطراف پستان شتر براى دوشيدن حاضر شدم و دوشیدم‌.[31]

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) می‌فرمایند:

«لَا يَمْصُرَ لَبَنَهَا فَيَضُرَّ وَلَدَهَا» یعنی شیر شتر را زیاد ندوشد.[32]

نکات تدبری

1_ حق مادری (حیوان)

همان‌گونه که در اخلاق اسلامي از جدایي مادر و فرزند نهي شده، به احساسات و عواطف حيوان و فرزندش نيز توجه شده است. حيوانات گاه برای حفظ فرزندان جان خود را به خطر مي‌اندازند.[33] (فَأَوْعِزْ إِلَيْهِ أَلَّا يَحُولَ بَيْنَ نَاقَةٍ وَ بَيْنَ فَصِيلِهَا)

2_ قاعدۀ «لا ضرر و لا ضرار» در اسلام، ضرر رسانی به دیگران را نهی می کند، چه بسا این قاعده، ضرر رسانی به حیوانات را نیز در بربگیرد. (وَ لَا يَمْصُرَ لَبَنَهَا فَيَضُرَّ [فَيُضِرَّ] ذَلِكَ بِوَلَدِهَا)

3_ بهره‌برداری از حیوانات برای انسان‌ها تا زمانی جایز است که سبب ستم و آسیب رسانی به ایشان نباشد. (وَ لَا يَمْصُرَ لَبَنَهَا فَيَضُرَّ [فَيُضِرَّ] ذَلِكَ بِوَلَدِهَا وَ لَا يَجْهَدَنَّهَا رُكُوباً)

4_ حق بهره برداری مناسب

اسلام رعایت حال حيوان را به عنوان موجودی دارای احساس، بر خواهش‌های نفساني بشر مقدم مي‌شمارد، به همين جهت بهره‌گيری‌های نامتعارف از حيوان را ناروا شمرده است؛ مثل نشستن طولانی بر پشت او.[34] پيامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نشستن طولاني بر پشت حيوان را نهي فرمود مگر برای جهاد.[35] (وَ لَا يَجْهَدَنَّهَا رُكُوباً)

5_ رعایت عدالت و انصاف

در اسلام عدالت به عنوان اصل کلي معرفي شده و در مورد حيوان نیز به انصاف و رعایت عدالت دعوت شده و خواسته شده انسان در سوارشدن بر شتران، عدالت را رعایت کند و مراعات حال شتر خسته و زخمي را بنمايد.[36] (وَ لْيَعْدِلْ بَيْنَ صَوَاحِبَاتِهَا فِي ذَلِكَ وَ بَيْنَهَا)

6_ عدالت در سواری گرفتن از شتران یعنی توجه به بنیه و توانایی هر یک از آنان. «مسئلة مهم در بهره‌برداری مناسب از حيوان، رعایت توان و طاقت او است. در احادیث و متون فقهي تأکيد شده که باید در زمان به‌کار گرفتن حيوان، رعایت توان و طاقت او را نمود.»[37] (وَ لْيَعْدِلْ بَيْنَ صَوَاحِبَاتِهَا فِي ذَلِكَ وَ بَيْنَهَا)

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
بخشی از عهد و سفارشی است از اميرالمؤمنين (علیه‌السلام) به محمد پسر ابوبکر در آن هنگام که او را متصدی امور مصر کرد:

«بنابراين از آتشی که ژرفای آن زياد و حرارت آن شديد و عذاب آن تازه‌به‌تازه است، حذر کنيد (دوزخ) سرايی است که رحمت و مهری در آن يافته نمی‌شود و درخواستی در آن پذيرفته نمی‌گردد، از غم و اندوه، در آن، گشايشی نيست».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص384)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
یکی از سفارش‌های آن حضرت (علیه‌السلام) به محمدبن ابی بکر(رضی الله عنه) هنگامی که حکومت مصر را به او سپرد:

«پس حذر کنید از آتشی که عمقش ژرف، گرمایش سخت، و عذابش تازه است. سرایی است که نه رحمتی در آن است، و نه دعایی در آن شنیده می‌شود، و نه اندوهی از دل کسی برداشته می‌گردد».

(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی‌‌، ص384)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
خطاب به محمد بن ابی‌بکر است وقتی او را به سال 37 هجری، به فرمانداری مصر منصوب کرد:

(وقتی محمد به دست عمروعاص به شهادت رسید و نامه به دست معاویه افتاد. او را به شگفتی واداشت و گفت باید بگوییم این نامه‌‌ها از ابوبکر است که پیش پسرش بود و نامی از علی (عليه‌السلام) نیاوریم. امام (عليه‌السلام) در این نامه دستوراتی در مورد برخورد بامردم و رعایت تواضع و مراعات عدالت، ویژگی متقیان و این‌که چگونه توانستند از مواهب الهی بهره ببرند بدون این‌که گرفتار دنیاپرستی شوند و نیز در مورد مرگ بیاناتی آورده است. همچنین در مورد اهمیت حکومت مصر و در نهایت در مورد پیشوایان حق و ضلالت و خطر منافقان بیانات ارزشمندی را ارائه می‌کنند.)

«پس از آتشی که عمقش زیاد و حرارتش شدید و عذابش نوبه‌نوتجدید می‌شود بترسید. سرایی که نشانی از رحمت در آن نیست و فریادی شنیده نمی‌شود و غم و اندوهش پایان ندارد».

(نهج البلاغه ترجمه روان ‌با‌شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص549)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
از عهد و پيمان‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) است به‌محمد ابن ابی‌بكر (كه خدا از او خشنود بوده پاداشش را بدهد) هنگامي‌كه حكومت مصر را به‌او واگذار فرموده:

(و در اين عهدنامه او را به عدالت و برابرى بين مردم امر كرده پرهيزكارى و سختى مرگ و عذاب رستاخيز را يادآورى نموده، و در آخر او را به مخالفت هواى نفس و مواظبت نماز اندرز مى‏دهد)

«پس (اين همه به‌كار آخرت بى‏اعتناء نبوده) بترسيد از آتشى كه گودى و گرمى آن بى‏اندازه، و عذاب و گرفتارى آن تازه است. (چنان‌كه قرآن كريم مى‏فرمايد: «إنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ، إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً؛ يعنى آنان‌كه به نشانه‏هاى ما «پيامبراكرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و قرآن كريم» نگرويدند به‌زودى آنان را در آتشى اندازيم كه چون پوست‌هاشان سوخته شود آن‌ها را تبديل به پوست‌هاى ديگری نماييم تا آن‌كه عذاب و بدبختى را بچشند، به‌تحقيق خداوند «به‌عذاب ايشان» توانا و دانا است»[1]).

سرایى است (دوزخ) كه در آن رحمت و مهربانى نيست، و درخواست پذيرفته نمى‏گردد، و غم و اندوه برطرف نمى‏شود (چنان‌كه قرآن كريم مى‏فرمايد: «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ وَ نادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ، قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ؛ يعنى گناهكاران در عذاب و گرفتارى دوزخ جاويدند، عذاب از ايشان سست و كم نگردد و آن‌ها در آن عذاب و سختى (از رحمت خدا) نوميدند، و ما «با عذاب» به‌آن‌ها ستم نكرديم و لكن آنان به‌خود ستم كردند (كه در دنيا بر خلاف دستور خدا و رسول (صلی‌الله‌علیه‌وآله) كه موجب نيك‌بختى آخرت بود رفتار نمودند) و زمامدار و نگهبان دوزخ را بخوانند كه از پروردگار خود بخواه تا بر ما حكم فرمايد (ما را بميراند تا از اين عذاب برهيم) مى‏گويد شما (در اين‌جا) خواهيد ماند نه (مى‏ميريد و نه رهایى خواهيد يافت»[2])».

(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج‏5، ص890)

شروح

- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از عهدنامه‌های آن حضرت (عليه‏السلام) به محمد بن ابى ‏بكر هنگام اعزام او به عنوان والى مصر:

(ویژگی‌های آتش دوزخ)

«اى مردم از آتش جهنمى بترسيد كه عمق و ژرفاى آن زياد و سوزندگى گرماى آن بسيار سخت و عذاب آن نوبه‏نو است، زيرا هرگز خاموش نمى‏شود و همواره در حال تجديد است؛ پس با گناه، خود را گرفتار آن نسازيد.

جهنم سرايى است كه در آن رحمت و مهربانى وجود ندارد و خداى سبحان هرگز بر دوزخيان ترحّم نمى‏كند و فرياد و خواسته كسى پذيرفته نمى‏شود. يعنى اگر كسى خدا را بخواند پاسخى نمی‌شنود، و هيچ اندوهى در جهنم برطرف نمی‌گردد و دوزخيان در اندوه و عذاب دائمى و جاودانه هستند».

(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص35)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
عهدنامه امام (عليه‌السلام) به محمد بن ابى‌بكر آن‌گاه كه وى را مامور ولايت مصر كرد:

«اكنون، انسان را به ياد پیامد مرگ كه آتش و عذاب است مى‏اندازد و با توصيف كردنش به عميق بودن و گودى قعر آن، آدمى را به‌هوش مى‏دارد كه هر چه بيشتر از آن حساب ببرد.

از مواردى كه اين معنا را براى انسان متصور مى‏كند و به ذهن مى‏آورد، روايتى است كه يك وقت پيامبر اكرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) صداى مهيب و وحشتناكى را شنيد، به يارانش كه حاضر بودند رو كرد و فرمود: «اين صداى افتادن سنگى بود كه در هفتاد سال پيش از لبه جهنم سرازير شده و هم اكنون به قعر آن رسيد و صدايش شنيده شد».

و اين داستان در بارة شخص منافقى بود كه در اين هنگام مرد و عمرش هفتاد سال بود، و در گذشته نيز به آن اشاره كرده‏ايم كه در مورد شدت حرارت آتش جهنم در قرآن چنين آمده است: «فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ؛ تخلّف‌جویان (از جنگ تبوک،) از مخالفت با رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) خوشحال شدند؛»[3] و دربارة سوزش عذابش مى‏فرمايد: «كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ؛ به‌زودی آن‌ها را در آتشی وارد می‌کنیم که هرگاه پوست‌های تنشان (در آن) بریان گردد (و بسوزد)، پوست‌های دیگری به جای آن قرار می‌دهیم، تا کیفر (الهی) را بچشند.»[4]

و راجع به اين كه دوزخ جاى رحمت نيست و هيچ درخواستى شنيده نمى‏شود، قرآن چنين حكايت مى‏كند: «رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها... وَ لا تُكَلِّمُونِ».[5]

و اين كه در دوزخ گشايشى براى هيچ اندوهى حاصل نمی‌شود می‌فرماید«إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ»[6] و نيز آيه بعد: «وَ نادَوْا يا مالِكُ... ماكِثُونَ»[7]».

(ترجمة شرح ‏نهج ‏البلاغه، ابن ‏ميثم، ج4، صص734و735)

واژه شناسی

- قَعْرُهَا بَعِيدٌ
عمق آن دور است.[8]
- لَا تُفَرَّجُ فِيهَا كُرْبَةٌ
رهایی از مشقت در آن نیست.[9]

واژه کاوی

- حذر
«حذر» به‌معنی هوشیار بودن[10] در هر چیزی[11] و هم­چنین پرهیز کردن از شیء ترسناک است.[12]

«حذر» به­معنى ترس نيست،[13]بلكه به‌معنی توانایی دوری از چیزی است که ضرر دارد.[14]

تفاوت «حذر» و «خوف»:

«حذر» ضرر را از انسان دور می­کند؛ اما «خوف» باعث دفع ضرر نمی­شود.[15]

تفاوت «حذر» و «احتراز»:

«احتراز» به‌معني حفظ نمودن چیزي است که در حال حاضر وجود دارد؛ اما «حذر» یعنی حفظ نمودن چیزي که فعلا وجود ندارد ولی علم و یا گمان می­رود که به وجود آید.[16]
- تُفَرَّجُ (فرج)
«فرج» در اصل بر گشودن چیزی دلالت دارد.[17]

به‌برطرف شدن غم و اندوه «فَرَج‏» گفته می‌شود.[18]

«فرج» به معنی زایل کردن و شکاف نیز بیان شده است.[19]

«أَفْرَجَ‏ عن مَسْجُون» یعنی بازداشتى يا زندانى را آزاد كرد.[20]
- كُرْبَةٌ (کَرْب)
«کَرْب» به‌معنی غم و اندوه بسیار،[21] و «كُرْبَةٌ» به‌معنی غم نفس‌گیر است.[22]

تقاوت «کَرْب» و «حُزن»:

«کَرْب»، معنی شدت غم همراه با تنگی سینه را می‌رساند؛ اما «حُزن» به‌‌معني غم سختی است که مدت آن طولانی ‌شود، به‌طوري که انسان از شدت غم اصطلاحاً آب شود.[23]

‏شش مورد از ماده «کَرْب» در نهج البلاغه آمده است.[24]

نکته‌ها و پیام‌ها

1. یکی از راه‌های اجتناب از گناهان یادآوری عذاب‌های سخت آخرت است (فَاحْذَرُوا نَاراً قَعْرُهَا بَعِيدٌ وَ حَرُّهَا شَدِيدٌ وَ عَذَابُهَا جَدِيدٌ)

2. عذابی سخت و غم و غصه‌ای گران که برجان آدمی چیره می‌شود در انتظار اهل دوزخ است (دَارٌ لَيْسَ فِيهَا رَحْمَةٌ وَ لَا تُسْمَعُ فِيهَا دَعْوَةٌ وَ لَا تُفَرَّجُ فِيهَا كُرْبَةٌ).

3. انسان مؤمن، باید پیوسته دو وزنه امید و ترس را باهم و به‌یک اندازه دارا باشد.

4. پاداش و عذاب مقتضای عدالت الهی است.

5. دو اهرم تشویق و تهدید ابزارهایی برای هدایت انسان‌ها به مسیر صحیح است.

نویسنده

علامه سید محمد حسین حسینی الجلالی

چکیده

کتاب «مسند نهج البلاغة» اثر علامه سید محمد حسین حسینی الجلالی پژوهشی ژرف و مستند درباره خطبه‌ها و سخنان امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) است که با رویکرد تحقیقی به بررسی متون نهج‌البلاغه می‌پردازد. مؤلف، با هدف احیای میراث علمی شیعه و نمایاندن جلوه‌های بلاغت و معارف امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، به گردآوری و تصحیح دقیق این سخنان اهتمام ورزیده تا مخاطب را با بنیان‌های اصیل اندیشه علوی آشنا سازد.

در مقدمه کتاب، تصریح شده که این اثر برای کسانی سودمند است که به دنبال تحلیل عمیق اسلوب‌های بیانی، تاریخی، اجتماعی و فکری امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) هستند. مؤلف تأکید دارد که بدون علاقه راستین به فهم این اسلوب‌ها و زیبایی‌های نهج‌البلاغه، مطالعه کتاب بی‌ثمر خواهد بود، اما برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به میراث علوی، این مجموعه زمینه‌ای مهم برای شناخت شخصیت و اندیشه‌های امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فراهم می‌کند.

نویسنده، خطبه‌ها و سخنان را نه صرفاً متونی ادبی، بلکه اسنادی اجتماعی، فکری و الهی دانسته و کوشیده است با مستندسازی هر فراز، با بهره‌گیری از منابع و نسخه‌های خطی معتبر، اصالت محتوا را حفظ کند. تلاش جدی او در تطبیق نقل‌ها و منابع، مانع هرگونه تحریف یا دخل و تصرف در معنای اصلی گردیده تا مخاطب به فهم راستین سخنان امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) دست یابد. کتاب همچنین بر اهمیت شناخت پیشینه تاریخی و روایی این سخنان تأکید می‌کند تا خواننده جایگاه و پیوستگی نهج‌البلاغه را در فرهنگ شیعه ژرف‌تر دریابد.

در این روند، مؤلف ضمن معرفی و تحلیل خطبه‌ها، به مقابله نسخه‌ها و بیان تفاوت نقل‌ها پرداخته و سعی کرده متنی علمی و استوار برای پژوهشگران علوم اسلامی فراهم سازد. هدف نهایی، احیای میراث اهل بیت (علیهم‌السلام)، گسترش معرفت و انتقال پیام ماندگار امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به نسلی است که خواهان حقیقت، بلاغت و اصالت می‌باشد. این کتاب با وفاداری به متن و اسناد تاریخی، مخاطب را به تأمل عمیق در سرشت و ژرفای سخنان علوی دعوت می‌کند و بستری ارزشمند برای پژوهش‌های علمی و ارتقای اندیشه دینی و اجتماعی فراهم می‌آورد.

هشتگ

#مسند_نهج_البلاغه #نهج_البلاغه #امیرالمؤمنین_علی_علیه_السلام #خطب_نهج_البلاغه #مطالعات_اسلامی #اسناد_حدیثی #تحقیقات_دینی #ادبیات_عربی #متون_تاریخی #پژوهش_حدیث #حکمت_علوی #عدالت_اسلامی #رهبری_اسلامی #دانشنامه_اسلامی #میراث_فرهنگی #زبان_عربی #فکر_اسلامی #آموزه_های_اخلاقی

نویسنده

سیده ز. شیرازی

چکیده

کتاب «بی‌کران؛ ج1» با نگاهی ژرف و علمی به موضوع رشد اخلاقی، خودسازی و روابط انسانی، مخاطب را به درک عمیق‌تری از ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی دعوت می‌کند. نویسنده با الهام از سخنان و سیره امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، تلاش می‌کند آموزه‌های معنوی را به شکل کاربردی و منسجم برای زندگی امروز شرح دهد.

در بخش‌های نخست، اهمیت مقابله با فتنه‌ها و چگونگی تصمیم‌گیری درست در زمان اختلاف بررسی می‌شود. تأکید می‌شود که عقل، بصیرت و دوراندیشی بهترین ابزار مقابله با آشفتگی‌ها و وسوسه‌های اجتماعی هستند و فرد باید با شناخت صحیح از موقعیت و پرهیز از یاری به حاکمان ناصالح، راه درست را برگزیند.

در ادامه، به کنترل نفس و آسیب‌شناسی طمع پرداخته شده است. دوری از طمع و پرورش روح بی‌نیاز موجب آرامش درونی و سلامت روان می‌شود. مهار طمع و پرهیز از آز، فرد را به سوی خودکفایی و استقلال سوق می‌دهد. اهمیت کنترل زبان و مراقبت از گفتار، دیگر مفهومی است که به آن اشاره شده و یادآوری می‌شود که زیاده‌گویی و سخن بیهوده می‌تواند منشأ بسیاری از مشکلات فردی و اجتماعی باشد.

بخشش و کرامت به‌عنوان پایه‌های موفقیت اجتماعی مطرح شده‌اند. با ترویج فرهنگ بخشش، جامعه به سمت پویایی و همبستگی حرکت می‌کند و ریشه‌های فقر و محرومیت کاهش می‌یابد. ارزش صدقه و کمک به نیازمندان، هم برای بهبود زندگی فردی و هم برای برطرف شدن گرفتاری‌های عمومی، سازنده و ضروری دانسته شده است.

کتاب مدیریت ترس و تقویت شجاعت را از اصول رشد فردی و اجتماعی برمی‌شمارد و بیان می‌کند که شجاعت در بیان حقیقت و پایبندی بر ارزش‌ها، اصل جدایی‌ناپذیر اصلاحگری است. زندگی امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) به عنوان نمونه‌ی عملی صداقت، شجاعت و همدلی در سراسر کتاب برجسته شده است.

در باب ویژگی‌های روح، مفاهیمی همچون صبر، زهد، پارسایی و رضایت به‌عنوان عوامل آرامش و امنیت روانی شرح داده می‌شوند. صبر، انسان را در مقابله با سختی‌ها مقاوم می‌سازد و زهد، رهایی از وابستگی‌های دنیوی را ممکن می‌کند. رضایت به آنچه از سوی خدای متعال مقدر شده، مهم‌ترین عامل آرامش و امید در مسیر زندگی است.

سه ضلع اساسی برای تکامل انسان؛ دانش، اندیشه و آداب به طور مفصل تشریح می‌شوند. کتاب تأکید دارد که بدون پیوند این سه، هیچ جامعه‌ای به تمدن و تعالی واقعی دست نمی‌یابد. آموزش و یادگیری مستمر، تفکر انتقادی و ادب‌ورزی در تعاملات اجتماعی ریشه‌های رشد فردی و جمعی هستند.

در ادامه، نقش رازپوشی، خوش‌گویی و خوی خوش در استحکام روابط اجتماعی تبیین شده است. رازپوشی نشانه خرد، خوش‌رویی و لبخند کلید موفقیت اجتماعی و خوش‌گویی عامل پیوند دل‌هاست. این آموزه‌ها از نگاه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) الهام گرفته و با مثال‌های عملی توضیح داده شده‌اند.

در مجموع، «بی‌کران؛ ج1» کتابی است برای هر کسی که به دنبال تعالی اخلاقی و انسانی است؛ راهکارهایی کاربردی برای رشد فردی، سلامت روان، تحکیم پیوندهای اجتماعی و تحقق جامعه‌ای پویا، سالم و انسانی، با محوریت فضایل برگرفته از معارف امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) و سیره اهل‌بیت(علیهم‌السلام) ارائه می‌دهد. این کتاب با زبانی ساده، روان و منسجم، به مخاطب می‌آموزد که کمال انسانی در گرو اخلاق، علم، صبر و همدلی است و رسیدن به جامعه‌ای آرمانی، با عمل به این اصول ممکن می‌شود.

هشتگ

#خویاری_نفس، #فتنه، #تصمیم‌گیری، #پرهیز_از_طمع، #روح_بی‌نیاز، #کنترل_زبان، #سخن_نیک، #بخشش، #کرم، #مدیریت_ترس، #شجاعت، #تبلیغ_حق، #اقتصاد، #خودکفایی، #فقر، #ویژگی_روح، #صبر، #زهد، #پارسایی، #رضایت، #دانش، #اندیشه، #آداب، #صدقه، #هم‌نشینی، #سه_ضلع_تکامل، #امیرالمؤمنین_علیه‌السلام، #سیره_اخلاقی، #جامعه، #انسان_متعالی

نویسنده

آیت‌الله سید جعفر سیدان

چکیده

کتاب «الهیات در نهج‌البلاغه» به تبیین مباحث اعتقادی پیرامون خدای متعال در کلام امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه می‌پردازد. نویسنده با الهام از خطبه‌ها و عبارات نهج‌البلاغه، تلاش کرده است شناخت صحیح و عمیقی از توحید، صفات و افعال خدای متعال ارائه دهد و بنیان‌های الهیات شیعی را با استناد به سخنان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) تشریح کند.

در ابتدای اثر، نویسنده ضرورت پرداختن به موضوع الهیات را در اندیشه دینی و آثار گران‌سنگ نهج‌البلاغه توضیح داده و بیان می‌کند که سخنان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، بهترین سرچشمه برای فهم خداشناسی ناب و دور از شبهه است. سپس راه‌های اثبات وجود خدای متعال در نهج‌البلاغه بررسی می‌شود؛ نویسنده با تحلیل استدلال‌های عقلی و نقلی امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، به اثبات وجود و یکتایی حقیقی خدای متعال می‌پردازد.

در بخش‌های بعد، مباحثی دقیق و استدلالی درباره معنای توحید، دلایل یگانگی خدای متعال، و نیز نحوه تعریف و تمایز صفات ذات از صفات فعل الهی مطرح شده است. نویسنده تأکید می‌کند که شناخت خداوند متعال فراتر از قوای ادراکی بشر است و آنچه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) درباره ذات و صفات الهی می‌فرماید، راه را برای فهم درست توحید و پرهیز از هرگونه تشبیه و تجسیم می‌گشاید.

آقای سیدان در ادامه به مسئله نفی صفات زائد بر ذات می‌پردازد و شرح می‌دهد که امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) چگونه توحید صفاتی و تنزیه مطلق خدای متعال را آموزش داده است؛ به‌طوری که هیچ‌گونه مشابهت و هم‌سنخی بین مخلوق و خالق برقرار نیست. همچنین بحث احاطه علمی و قیومی خدای متعال و چگونگی نسبت دادن افعال جهان به اراده و مشیت الهی تشریح می‌شود.

از دیگر محورهای مهم کتاب، مرز شناخت عقلانی خدای متعال و نقش ابزارهای شناخت (عقل، حس، کشف) است که نویسنده با دقت، مواضع امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) را درباره این‌که عقل تا چه اندازه در الهیات می‌تواند نقش داشته باشد، بررسی می‌کند و بیان می‌دارد که عقل، ابزار ضروری شناخت است اما باید در پرتو هدایت وحی و معصومین(علیهم‌السلام) به کار رود.

در انتها، کتاب به پاسخ‌گویی نسبت به شبهات و سؤالات رایج پیرامون توحید و صفات الهی می‌پردازد و با ذکر پاسخ‌های امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، راه حل‌های دقیق برای رفع ابهامات کلامی ارائه می‌دهد.

این اثر با اتکاء به سخنان آموزنده امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، الهیات نهج‌البلاغه را به‌ صورتی تحلیلی، ساده و عمیق بیان می‌کند، ضمن آنکه وفاداری به متن و روح کلمات نهج‌البلاغه و پرهیز از تحلیل‌های سلیقه‌ای به خوبی رعایت شده است. مطالعه این کتاب برای علاقه‌مندان مباحث اعتقادی و محققان حوزه الهیات اسلامی بسیار مفید خواهد بود.

هشتگ

#نهج_البلاغه #امیرالمؤمنین_علیه‌السلام #توحید #خدای_متعال #صفات_الهی #عرفان_اسلامی #برهان_وجودی #کلام_اسلامی #معرفت_الهی #اندیشه_شیعی #سخنان_حکمت‌آمیز #تبیین_توحید #پژوهش_دینی #معارف_اسلامی

نویسنده

علامه مجلسی

چکیده

این کتاب با رویکردی تحلیلی و پژوهشی به جنبه‌های معنوی، اخلاقی و اجتماعی سخنان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) می‌پردازد و ابعاد مختلف شخصیت والای ایشان، از جمله آموزه‌های خردمندانه، عدالت‌محوری، زهد، شجاعت و دعوت به تعقل را برجسته می‌سازد. نویسنده در شرح هر خطبه یا نامه تلاش می‌کند زمینه‌های تاریخی، اهداف اصلی و پیام‌های انسانی نهفته در کلام ایشان را آشکار کند تا خواننده درک مکمل و عمیقی از مفاهیم پیدا کند. این تفسیر‌ها معمولاً به ارتباطات محتوایی با قرآن و سنت نبوی(صلی الله علیه و آله) اشاره دارد و همچنین به نقدها و سؤالات محتمل نیز پاسخ داده است.

در بخش‌های مربوط به رسائل و حکمت‌ها، ساختار کتاب به بیان آموزه‌های مدیریتی و اخلاقی امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) اختصاص یافته و اهمیت صداقت، عدالت، مسئولیت‌پذیری و ارزش‌های انسانی را در حکومت و روابط اجتماعی توضیح داده است. تحلیل‌های علامه مجلسی عمدتاً ناظر به کاربست عملی دستورات و توصیه‌های اخلاقی در زندگی فردی و اجتماعی است و تلاش می‌شود آثار و نتایج تربیتی و عرفانی این سخنان مورد توجه قرار گیرد.

در مجموع، این کتاب تصویری روشن و پژوهشی از فضایل، معارف الهی و حقایق تاریخی دوران امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) ارائه می‌دهد و می‌کوشد مخاطب را با حکمت‌های جاودان و جهان‌شمول آن حضرت آشنا کند، به طوری که بهره‌گیری از آن اصول، سبب تعالی فکری، رشد معنوی و تحقق عدالت در جامعه خواهد شد. این اثر برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به علوم اسلامی منبعی ارزنده و قابل اعتماد محسوب می‌شود.

هشتگ

#امیرالمؤمنین_علیه‌السلام #نهج_البلاغه #شرح_مجلسی #سخنان_علوی #معارف_اسلامی #تعلیمات_اخلاقی #حکمت_اسلامی #عدالت_اجتماعی #کلام_وحی #فضیلت_و_زهد #تاریخ_اسلام #بلاغت_علوی #اندیشه_توحیدی #سیره_پیشوایان #معنویت #تفسیر_علوم_اسلامی #الهیات #مدیریت_اسلامی #اخلاق_سیاسی

نویسنده

ابن ابی الحدید

چکیده

کتاب «شرح نهج البلاغه» ابن ابی الحدید یکی از بزرگ‌ترین و جامع‌ترین آثار تفسیری در تاریخ اسلام است که به صورت کامل و با رویکردی تحقیقی و انتقادی به تبیین خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات حکمت‌آمیز امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) در نهج البلاغه می‌پردازد. ابن ابی الحدید، ادیب و متکلم برجسته قرن هفتم هجری، با تسلط بر ادبیات، تاریخ، فلسفه، کلام و فقه، نهج البلاغه را نه فقط در سطح لغوی و بلاغی، بلکه در بستر تاریخی و فکری عصر امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) بررسی کرده است.

او با مراجعه به منابع متعدد از اهل سنت و شیعه، باورها و اختلافات کلامی را بیان و نقد می‌کند و در بسیاری مواقع با انصاف علمی، دیدگاه‌های گوناگون را واکاوی می‌کند. علاوه بر شرح و توضیح آیات و مفاهیم، ابن ابی الحدید به ریشه‌یابی بسیاری از حوادث تاریخی، چگونگی شکل‌گیری فرقه‌ها، تبیین جایگاه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) در تاریخ اسلام، نقد و بررسی طلحه و زبیر، عثمان، معاویه و دیگر شخصیت‌های محوری می‌پردازد و مسائل بنیادین کلامی مانند توحید، عدل، امامت، جبر و اختیار، جایگاه علم، معرفت و اخلاق را به تفصیل تشریح می‌کند.

او نهج البلاغه را حلقه اتصال معارف ناب اسلامی، حکمت و سیاست علوی با دغدغه‌های روزگار می‌داند و همواره تلاش می‌کند آموزه‌های عمیق آن را به زبان ساده برای مخاطب شرح دهد. این اثر فقط یک شرح ساده نیست، بلکه گنجینه‌ای از فرهنگ، معارف و آگاهی تاریخی است که هم در میان محققان شیعه و هم اهل سنت مورد احترام است و هنوز به عنوان اثری بی‌بدیل برای فهم دقیق شخصیت امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، جایگاه او در اسلام و آموزه‌های بنیادین نهج البلاغه شناخته می‌شود.

شرح ابن ابی الحدید، علاوه بر آشنایی با نهج البلاغه، دریچه‌ای به شناخت و نقد جامعه اسلامی نخستین، تحولات پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله)، و بررسی عمیق ریشه‌های اختلاف امت اسلامی نیز باز می‌کند و همواره یکی از منابع اصلی پژوهش در تاریخ، کلام، سیاست و اخلاق اسلامی است.

هشتگ

#نهج_البلاغه #شرح_نهج_البلاغه #ابن_ابی_الحدید #امیرالمؤمنین #کلام_اسلامی #تاریخ_اسلام #فلسفه_اسلامی #امامت #عدالت #حق_طلبی #حکومت_علوی #جامعه_اسلامی #حکمت_اسلامی #مبانی_معرفت #انصاف_علمی #رهبر_الهی #تحولات_سیاسی #انتقاد_خلفا #تفسیر_تاریخی #شخصیت_امیرالمؤمنین #عدالت_اجتماعی #ادبیات_عربی #توحید #انسان_در_اسلام #اخلاق_سیاسی #علم_دینی #روش_تحقیقی #فرهنگ_اسلامی #اندیشه_اسلامی #اختلافات_کلامی

نویسنده

نجم‌الدین طبسی

چکیده

این کتاب با هدف پاسخ‌گویی به شبهات و پرسش‌های مربوط به وجود حضرت رقیه(علیهاالسلام) نگارش یافته و در فضای علمی و مذهبی معاصر، جریانی را که یا در پی اثبات وجود دختر خردسال امام حسین(علیه‌السلام) به نام رقیه‌اند یا در صدد انکار ایشان، تحلیل می‌کند. نویسنده با رویکردی دقیق و پژوهشی، به اصالت و اعتبار تاریخی شخصیت حضرت رقیه(علیهاالسلام) می‌پردازد و تصریح می‌کند که اختلاف‌نظر و حتی بحث‌های عمیق در حوزه‌های علمی پیرامون حوادث عاشورا و شخصیت‌های آن، مسبوق به سابقه بوده و همواره در جهت تکامل فهم و شناخت تاریخ اسلام مؤثر بوده است.

در ابتدای کتاب مطرح می‌شود که برای اثبات یک حقیقت تاریخی، گاهی نقل قول معتبرِ یک یا چند متخصص علم انساب – مانند ابن فقیه – کفایت می‌کند و الزاماً نیاز به سلسله‌ای طولانی از اسناد روایی درجه اول نیست؛ همانگونه که بسیاری از وقایع تاریخی با منابع محدود اثبات و پذیرفته شده‌اند. نویسنده با تکیه بر رویکرد فقهای شیعه در سایر مسائل فقهی اشاره می‌کند که بسیاری از اقوال و حتی احکام مستحب، با استناد به روایات ضعیف یا اقوال غیرمشهور نیز پذیرفته می‌شوند. بنابراین، پذیرش اصل وجود حضرت رقیه(علیهاالسلام) نیز می‌تواند با چنین منطقی در فضای تاریخی و علمی توجیه شود.

کتاب سپس به شبهات پیرامون وجود حضرت رقیه(علیهاالسلام) می‌پردازد؛ برخی مدعی‌اند که نام این دختر در شمار اولاد امام حسین(علیه‌السلام) نیامده است. نویسنده، نمونه‌هایی از کتب انساب و تاریخ را بررسی می‌کند و توضیح می‌دهد که بسیاری از مورخان و انساب‌نگاران، نام رقیه را در کنار سایر فرزندان امام حسین(علیه‌السلام) ذکر کرده‌اند. در این میان، به نقش برخی اسناد مانند “کامل بهائی” نیز توجه می‌شود و اعتبار آن‌ها از جهت سند و دلالت مورد بررسی قرار می‌گیرد.

در بخش بعد، به برخی از اشکال‌های مطرح‌شده در مورد واقعه شهادت حضرت رقیه(علیهاالسلام) پاسخ داده شده است. نویسنده تأکید می‌کند که فقدان گزارش‌های متعدد و مستقیم، به معنای عدم حقیقت تاریخی نیست؛ زیرا بسیاری از وقایع تاریخی عاشورا نیز با فضای اختناق پس از واقعه و نابودی اسناد مواجه شدند و تنها از منابع محدود باقی مانده‌اند. به همین جهت، شهادت حضرت رقیه(علیهاالسلام) اگرچه در شمار وقایع متواتر نیست، با اطمینان قابل قبول است.

نکته دیگر اهمیت شعائر و آثار عینی چون حرم مطهر حضرت رقیه(علیهاالسلام) در شهر دمشق است که جمع کثیری از مسلمانان به زیارت آن می‌روند و نقش معنوی و اجتماعی بزرگی ایفا می‌کند. نویسنده تصریح می‌کند که چنین توجه گسترده‌ای، نتیجه علاقه اصیل مردم و ارتباط عمیق عاطفی و معنوی با اهل‌بیت(علیهم‌السلام) است. وی طعن منکران را درباره انتساب زیارت‌گاه به مسائل سیاسی یا منافع دنیوی، از اساس مردود می‌داند و آن را ناشی از برداشت‌های سطحی و بدون آگاهی دقیق معرفی می‌کند.

در بخش‌های ضمیمه، دیدگاه برخی علمای بزرگ و مراجع درباره شخصیت حضرت رقیه(علیهاالسلام) ذکر شده و به مصائب او، همچنین ویژگی‌های حرم شریف ایشان در شام اشاره می‌شود. اشعاری در مرثیه و بزرگداشت مقام حضرت رقیه(علیهاالسلام) نقل شده‌اند که نشان‌دهنده محبت و احترام عمیق علما و اهل معرفت به این دختر مظلوم کربلاست.

در مجموع، نویسنده کتاب تأکید می‌کند رویکرد سخت‌گیرانه و انکارگرایانه نسبت به وجود و جایگاه تاریخی حضرت رقیه(علیهاالسلام) فاقد پشتوانه علمی کافی است و نباید به جهت تضعیف یک اصل یا تقدس تاریخی، احساسات و باورهای عمیق عاشورایی مردم را نشانه گرفت. وی با تحلیل روایات، اسناد تاریخی و کنش دینی مردم، تردیدی بر اصالت، حقیقت وجودی و مظلومیت حضرت رقیه(علیهاالسلام) باقی نمی‌گذارد و اهمیت بزرگداشت یاد و خاطره او را برای هویت شیعی یادآور می‌شود.

هشتگ

#هویت_تاریخی #پژوهش_عاشورا #حضرت_رقیه_سلام_الله_علیها #فرهنگ_اهل_بیت #مظلومیت_کودکان_کربلا #اسناد_تاریخی #سیره_اهل_بیت #پاسخ_به_شبهات #تحلیل_دینی #شیعه_پژوهی #زیارت_حرم_رقیه #شهادت_کودکان #کرامت_رقیه #محبت_اهل_بیت #اخلاق_اسلامی #زیارت_شام #مباحث_فقهی #روش_تاریخ_نگاری #تاریخ_اسلام #تاریخ_کربلا

نویسنده

الميرزا حبيب الله الخوئي

چکیده

کتاب «منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة» تألیف میرزا حبیب‌الله خویی، باید به چند محور اساسی این اثر ۱۴ جلدی اشاره کرد که حول شرح، تحلیل و تبیین مفاهیم ژرف و عبارات بلندمرتبه نهج البلاغه می‌گردد. مؤلف کتاب با تبحری ویژه و نگاه تفصیلی، سخنان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) را مورد واکاوی قرار داده و با تکیه بر منابع متقن حدیثی، تاریخی، کلامی و ادبی، به شرح دقیق خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار پرداخته است.

در این اثر، علاوه بر تبیین ظواهر الفاظ، به ابعاد مختلف معنایی، فلسفی، کلامی و عرفانی سخنان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) پرداخته شده و تلاش شده از برداشت‌های سطحی پرهیز شود و ژرف‌نگری خاصی در تحلیل مفاهیم صورت گیرد. نویسنده همزمان با شرح عبارات، به اختلاف اقوال در تفاسیر نهج‌البلاغه اشاره کرده و دیدگاه دانشمندان شیعه و اهل سنت را طرح نموده است تا خواننده تصویری جامع و متعالی از جایگاه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) و میراث علمی‌اش به دست آورد.

از ویژگی‌های شاخص این شرح، نقد مستدل دیدگاه‌های مخالف و دفاع از اصالت و حقانیت سخنان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) بر اساس منابع اصیل شیعی است. همچنین، به نکات دقیق بلاغی، واژه‌شناسی، ریشه‌های تاریخی، اسباب صدور خطبه‌ها و نقش اجتماعی و سیاسی آنها توجه ویژه شده است. مسائل کلامی همچون توحید، امامت، عدل، جایگاه اهل‌بیت(علیهم‌السلام)، بررسی مقامات روحی و علمی امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) و دفاع از اصول و مبانی شیعه، جزء مباحث کلیدی این شرح محسوب می‌شود.

در بخش‌هایی، تحلیل‌های روانشناختی و اجتماعی درباره مخاطبان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) و شرایط اجتماعی دوران آن حضرت ارائه شده و کاربرد آموزه‌های نهج‌البلاغه در زندگی فردی و اجتماعی با زبانی علمی و استنادی ترسیم گردیده است. توضیح لغات دشوار، بیان سیاق و ساختار جملات، نقل احادیث و روایات مرتبط، مقایسه خطبه‌ها و نامه‌ها با سایر منابع تاریخی، و آوردن پاسخ به اشکالات و شبهات مطرح‌شده درباره نهج البلاغه، ساختار اصلی این مجموعه مفصل را تشکیل داده است.

در مجموع، کتاب «منهاج البراعة» نه تنها به شرح الفاظ نهج‌البلاغه می‌پردازد، بلکه تحلیلی عمیق از مفاهیم و پیام‌های جاودانه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) ارائه می‌دهد و تلاش می‌کند جان‌مایه معرفتی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی سخنان ایشان را به صورتی علمی و قابل درک برای پژوهشگر و علاقه‌مند به اندیشه ناب شیعی، بیان کند. این اثر، یکی از جامع‌ترین و معتبرترین شروح نهج‌البلاغه و منبعی وزین برای شناخت ابعاد مختلف شخصیت و آموزه‌های امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) به شمار می‌آید.

هشتگ

#نهج_البلاغه #تفسیر_نهج_البلاغه #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #فلسفه_شیعه #بلاغت_عربی #تاریخ_اسلام #علم_کلام #تحلیل_سخنان_امیرالمؤمنین #مفاهیم_شعری #پیام_اخلاقی #امامت #عدالت_اجتماعی #توحید #اهل_البیت #اندیشه_شیعه #علمی _ادبیات

نویسنده

موسسه جهانی سبطین

چکیده

در کتاب «فاطمه بنت اسد: دامان نبوت و امامت» اثر موسسه جهانی سبطین، زندگی، شخصیت و نقش تاریخی فاطمه بنت اسد، مادر امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، به شکلی روایی و تحلیلی شرح داده شده است. کتاب با بررسی فضای حجاز پیش از اسلام آغاز می‌شود و خانواده فاطمه بنت اسد را به‌عنوان خاندان مؤمن و با اصالت معرفی می‌کند؛ خاندانی که پیوند آن با ابوطالب و نقش آنان در پاسداری از پیامبر اسلام(صلی‌الله‌علیه‌وآله) برجسته بوده است.

نویسنده با تکیه بر منابع تاریخی و روایی معتبر، به ویژگی‌های شخصیتی و اخلاقی فاطمه بنت اسد می‌پردازد: ایمان استوار، وفاداری، ایثار، و حضور فعال در وقایعی همچون حمایت از رسول خدا و مسلمانان در شعب ابی‌طالب. او نه فقط به‌عنوان مادر، بلکه به عنوان مربی و پرورنده نسل امامت، از جایگاهی ممتاز برخوردار است. تولد امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) در خانه کعبه از نقاط برجسته زندگی اوست که نویسنده برای آن تحلیل‌هایی تاریخی و معنوی ارائه می‌دهد و آن را نشانه پاکی و قداست خانوادگی می‌داند.

کتاب به رابطه نزدیک فاطمه بنت اسد با پیامبر اسلام(صلی‌الله‌علیه‌وآله) هم اشاره دارد؛ پیامبر او را مادر خطاب می‌کرد و نسبت به او محبت و بزرگداشت ویژه‌ای نشان می‌داد. در فصل‌های میانی، به مهاجرت فاطمه بنت اسد به مدینه، مشارکت او در تشکیل اولین جامعه اسلامی، و نقش حمایتی‌اش از خاندان نبوت و به‌ویژه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) پرداخته می‌شود.

وفات فاطمه بنت اسد و نحوه عزاداری پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) برای او، جایگاه او را در تاریخ اسلام و نگاه شیعه به مقامات معنوی زنان نمونه‌وار بیان می‌کند. همچنین، نویسنده آثار تربیتی و فرهنگی حضور فاطمه بنت اسد را در شکل‌گیری شخصیت امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) برجسته می‌کند و او را الگویی برای زنان مسلمان معرفی می‌نماید.

در مجموع، کتاب بر این تأکید دارد که فاطمه بنت اسد کسی بود که در دامان خود، خورشید امامت را پرورش داد و نقش مادرانه و تربیتی او در بقای پیام اسلام و امت مسلمان نقشی بی‌بدیل و ماندگار است.

هشتگ

#فاطمه_بنت_اسد #مادر_امیرالمؤمنین_علیه‌السلام #سیره_زنان_نمونه #تاریخ_اسلام #امامت #نقش_زنان_در_تربیت #قداست_خاندان_ابوطالب #شیعه_پژوهی #حضرت_محمد_صلی‌الله_علیه‌وآله #خانواده_نبوی #زندگی_نامه_فاطمه_بنت_اسد #سیره_پژوهی

نویسنده

آیت‌الله سید ابوالقاسم خوئی

نویسنده

آیت‌الله سید ابوالقاسم خوئی

چکیده

مجموعه‌ی «منهاج‌البراعة فی شرح نهج‌البلاغه» تألیف آیت‌الله سید ابوالقاسم خوئی، از جامع‌ترین و علمی‌ترین شروح نهج‌البلاغه در تاریخ معارف شیعه است. این اثر ارزشمند بر پایه‌ی وفاداری کامل به متن اصلی و احترام به فضای کلام امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) (صل‌الله‌علیه‌وآله) تدوین شده و در بیست‌ویک جلد، شرحی دقیق، روان و ژرف بر خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار نهج‌البلاغه ارائه می‌دهد.

نویسنده در مجلدات آغازین، اهمیت نهج‌البلاغه و ضرورت شرح آن را تبیین می‌کند و سپس با بهره‌گیری از مباحث لغوی، ادبی و بلاغی، ابزار مناسبی برای فهم بهتر سخنان امام فراهم می‌سازد. توجه جدی به صنایع بلاغی، واژه‌شناسی، تشبیه، استعاره و ساختار نحوی، پایه‌ی کار اوست. استاد خوئی در کل اثر همواره به بستر تاریخی صدور هر سخن، زمینه‌های اجتماعی و فلسفی و ارتباط این کلام با قرآن و سنت پیامبر و اهل‌بیت(علیهم‌السلام) توجه ویژه دارد.

با ورود به شرح خطبه‌ها و نامه‌ها، هر فراز با واکاوی دقیق معنا، ترجمه روان و تحلیل کلامی و تاریخی معرفی می‌شود و نه تنها به مباحث اعتقادی و فلسفی بنیادین چون توحید، عدل، جبر و اختیار، امامت، عصمت و قضا و قدر می‌پردازد، بلکه کارکردهای اخلاقی و اجتماعی برای انسان و جامعه معاصر را برجسته می‌سازد. استاد خوئی در بسیاری از بخش‌ها با نقد آرای مفسران پیشین و تأکید بر کاربردپذیری نهج‌البلاغه در زندگی، پیام کلام امام را فراتر از قالب ادبی، به منزله‌ی راهنمایی عملی برای تهذیب فرد و اصلاح جامعه ارائه می‌کند.

در مجلدات پایانی، شرح کلمات قصار و حکمت‌های آخر نهج‌البلاغه با همان دقت و انصاف ادامه می‌یابد و معانی ژرف تربیتی، اخلاقی، معنوی و اجتماعی آنها تبیین می‌شود. خوئی با استناد به قرآن، روایات و منابع فلسفی و کلامی، پیوند میان حکمت علوی و نیازهای فکری و معنوی عصر جدید را به‌خوبی نمایان ساخته است. سراسر اثر بر تحکیم عقلانیت دینی، مسئولیت اخلاقی، خودسازی، قناعت، صبر، عزت نفس و توجه به عدالت اجتماعی مبتنی است و ادبیات روان، لحن آموزشی و تحقیق محور بودن آن راه را برای پژوهشگران و علاقه‌مندان نهج‌البلاغه هموار می‌کند.

در نهایت، «منهاج‌البراعة» نه فقط یک شرح و تفسیر صرف است، بلکه مرجعی زنده برای تعمیق معرفت دینی، الهام‌بخشی به اندیشه پژوهشی و اخلاق عملی، و پلی میان فهم سنت و نیازهای امروز جامعه اسلامی است؛ اثری بی‌نظیر زیر لوای شخصیت و معارف جاودان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام).

هشتگ

#نهج_البلاغه #شرح_نهج_البلاغه #منهاج_البراعه #سید_ابوالقاسم_خوئی #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #حکمت_اسلامی #معرفت_علوی #اخلاق_دینی #کلام_شیعه #فلسفه_اسلامی #تاریخ_اسلام #ادبیات_عربی #پژوهش_شیعی #اصول_اعتقادی #حکومت_علوی #نامه_مالک_اشتر #تحلیل_بلاغی #تحلیل_لغوی #عدالت_اجتماعی #تفسیر_قرآن #روایات_اهل_بیت #مطالعات_دینی #علم_کلام #حکمت_عملی #اخلاق_اجتماعی #تربیت_اسلامی #تحلیل_تاریخی

چکیده

مجموعه‌ی «منهاج‌البراعة فی شرح نهج‌البلاغه» تألیف آیت‌الله سید ابوالقاسم خوئی، از جامع‌ترین و علمی‌ترین شروح نهج‌البلاغه در تاریخ معارف شیعه است. این اثر ارزشمند بر پایه‌ی وفاداری کامل به متن اصلی و احترام به فضای کلام امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) (صل‌الله‌علیه‌وآله) تدوین شده و در بیست‌ویک جلد، شرحی دقیق، روان و ژرف بر خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار نهج‌البلاغه ارائه می‌دهد.

نویسنده در مجلدات آغازین، اهمیت نهج‌البلاغه و ضرورت شرح آن را تبیین می‌کند و سپس با بهره‌گیری از مباحث لغوی، ادبی و بلاغی، ابزار مناسبی برای فهم بهتر سخنان امام فراهم می‌سازد. توجه جدی به صنایع بلاغی، واژه‌شناسی، تشبیه، استعاره و ساختار نحوی، پایه‌ی کار اوست. استاد خوئی در کل اثر همواره به بستر تاریخی صدور هر سخن، زمینه‌های اجتماعی و فلسفی و ارتباط این کلام با قرآن و سنت پیامبر و اهل‌بیت(علیهم‌السلام) توجه ویژه دارد.

با ورود به شرح خطبه‌ها و نامه‌ها، هر فراز با واکاوی دقیق معنا، ترجمه روان و تحلیل کلامی و تاریخی معرفی می‌شود و نه تنها به مباحث اعتقادی و فلسفی بنیادین چون توحید، عدل، جبر و اختیار، امامت، عصمت و قضا و قدر می‌پردازد، بلکه کارکردهای اخلاقی و اجتماعی برای انسان و جامعه معاصر را برجسته می‌سازد. استاد خوئی در بسیاری از بخش‌ها با نقد آرای مفسران پیشین و تأکید بر کاربردپذیری نهج‌البلاغه در زندگی، پیام کلام امام را فراتر از قالب ادبی، به منزله‌ی راهنمایی عملی برای تهذیب فرد و اصلاح جامعه ارائه می‌کند.

در مجلدات پایانی، شرح کلمات قصار و حکمت‌های آخر نهج‌البلاغه با همان دقت و انصاف ادامه می‌یابد و معانی ژرف تربیتی، اخلاقی، معنوی و اجتماعی آنها تبیین می‌شود. خوئی با استناد به قرآن، روایات و منابع فلسفی و کلامی، پیوند میان حکمت علوی و نیازهای فکری و معنوی عصر جدید را به‌خوبی نمایان ساخته است. سراسر اثر بر تحکیم عقلانیت دینی، مسئولیت اخلاقی، خودسازی، قناعت، صبر، عزت نفس و توجه به عدالت اجتماعی مبتنی است و ادبیات روان، لحن آموزشی و تحقیق محور بودن آن راه را برای پژوهشگران و علاقه‌مندان نهج‌البلاغه هموار می‌کند.

در نهایت، «منهاج‌البراعة» نه فقط یک شرح و تفسیر صرف است، بلکه مرجعی زنده برای تعمیق معرفت دینی، الهام‌بخشی به اندیشه پژوهشی و اخلاق عملی، و پلی میان فهم سنت و نیازهای امروز جامعه اسلامی است؛ اثری بی‌نظیر زیر لوای شخصیت و معارف جاودان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام).

هشتگ

#نهج_البلاغه #شرح_نهج_البلاغه #منهاج_البراعه #سید_ابوالقاسم_خوئی #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #حکمت_اسلامی #معرفت_علوی #اخلاق_دینی #کلام_شیعه #فلسفه_اسلامی #تاریخ_اسلام #ادبیات_عربی #پژوهش_شیعی #اصول_اعتقادی #حکومت_علوی #نامه_مالک_اشتر #تحلیل_بلاغی #تحلیل_لغوی #عدالت_اجتماعی #تفسیر_قرآن #روایات_اهل_بیت #مطالعات_دینی #علم_کلام #حکمت_عملی #اخلاق_اجتماعی #تربیت_اسلامی #تحلیل_تاریخی

نویسنده

شیخ کلینی (رحمت‌الله‌علیه)

چکیده

در مجموعه هشت جلدی «الأصول الکافی» تألیف شیخ کلینی (رحمت‌الله‌علیه)، بن‌مایه‌های اعتقادی، اخلاقی و فقهی مکتب تشیع بر محور روایات پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله) و اهل‌بیت معصومین (علیهم‌السلام) گردآوری شده است. این اثر ارزشمند، تصویری جامع و سلسله‌وار از معارف اسلامی ارائه می‌دهد که زوایای مختلف زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی مؤمن را پوشش می‌دهد و همواره وفاداری به وحی و سنت اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را اساس قرار می‌دهد.

در آغازین جلد، موضوع اساسی عقل، نقش آن در هدایت انسان، و ارتباط بنیادین آن با ایمان، اخلاق و معنویت تبیین می‌شود و تأکید می‌گردد که فهم و عمل دینی بدون بهره‌مندی از عقل و شناخت عمیق، راهگشا نیست. سپس وارد تقابل ایمان و کفر، نفاق و مراتب واقعی ایمان بر اساس عمل و معرفت می‌شویم؛ با این پیام که دین‌داری بر پایه رابطه قلبی و التزام عملی شکل می‌گیرد و عشق و پیوند با اهل‌بیت (علیهم‌السلام) رکن جدایی‌ناپذیر ایمان واقعی است.

در جلدهای سوم و چهارم، احکام و آموزه‌های عملی دین شامل عبادات، مناسبات خانوادگی، اخلاق اجتماعی، حقوق اقتصادی و آداب معاشرت مورد بحث قرار می‌گیرد. این مطالب نشان می‌دهند که اسلام نه‌تنها به جنبه‌های فردی معنویت، بلکه به نظم‌دهی مناسبات اجتماعی، برقراری عدالت، صلح و پیشرفت اخلاقی جامعه اهتمام جدی دارد.

در میانه و اواخر این مجموعه، به تدریج وارد حوزه قوانین جزایی، دیات، حدود، قصاص و نحوه برخورد شریعت با جرائم و منازعات می‌شویم. در کنار این مباحث، همواره توصیه به رأفت، گذشت، عقلانیت در اجرا و توجه به مقاصد عالیه شریعت دیده می‌شود تا عدالت با لطافت اخلاقی و رعایت مصالح اجتماعی همراه باشد.

در جلدهای پایانی، محور توجه به احکام خانواده، روابط عاطفی و حقوقی اعضای آن، مسائل اقتصادی، وصیت، ارث و معاملات است. درس‌های اخلاقی و تربیتی برجسته‌ای نیز ارائه می‌شود که بر اهمیت تهذیب نفس، تواضع، انصاف، امانت‌داری، توکل، حسن معاشرت و همکاری اجتماعی تأکید دارد. در نهایت، کتاب با بیان مجموعه‌ای از آموزه‌های اخلاقی، توصیه‌های تربیتی، نکات معرفتی و حکمت‌های عملی، سیمای یک انسان مؤمن و جامعه آرمانی شیعی را ترسیم می‌کند.

«الأصول الکافی» افزون بر ارائه احکام و معارف ناب، با پیوند عقل و نقل، و همراه ساختن اخلاق و شریعت، دایرةالمعارفی بی‌بدیل از اسلام اصیل و معارف اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را پیش روی شیفتگان حقیقت قرار داده است. مطالعه این اثر، مخاطب را با ابعاد ژرف خردورزی، ایمان، عمل صالح، اخلاص، معنویت و زندگی الهی در افق اندیشه شیعی آشنا می‌سازد و الگویی برای زیست معنوی و مسئولانه در پهنه فرد و جامعه پدید می‌آورد.

هشتگ

#عقل_و_جهل #ایمان_و_کفر #احکام_عبادی #اخلاق_اسلامی #خانواده_در_اسلام #عدالت_اجتماعی #حقوق_انسان #احکام_اقتصادی #حدود_و_دیات #تعلیم_و_تربیت #امانتداری #محبت_اهل_بیت_علیهم‌السلام #تهذیب_نفس #توحید #نبوت #امامت #معاد #حکمت_عملی #روابط_اجتماعی #سبک_زندگی_شیعی

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
نامه‌اى است از اميرالمؤمنين (عليه‌السلام) كه آن را در پاسخ معاويه نوشته است:

(و این نامه از نامه‌های خوب و پسندیده است)

«بنابر آنچه گفته شد تو، سخنان صاحب غرضان و مفسدان و منحرفان از حق را، فروگذار؛ پس به راستی، ما برگزيدگان و مخصوصان و پرورش يافتگان خدا هستيم، از اين گذشته مردم هم، پرورش يافتگان ما هستند[1]».

(نهج البلاغه، ترجمه‌ فقیهی، ص524)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامۀ آن حضرت (علیه‌السلام) در پاسخ معاویه و آن از بهترین نامه‌­ها است:



«پس آنان که تیرشان به سنگ خورده (مانند عمروعاص و دیگران) رها کن، که ما دست‌پروردگان پروردگار خویشیم و از آن پس، مردم دست‌پروردگان ما هستند».

(نهج ‌البلاغه، ترجمه‌ حسین استاد ولی، ص386)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
پاسخ به نامۀ معاویه که از بهترین نامه‌های امام (علیه‌السلام) است. این نامه را پس از جنگ جمل نوشته است:

(معاویه به ‌پیشنهاد عمروعاص نامه‌ای به مولا نوشت و با بیان فضایل یاران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و­آله) و تعریف و تمجید فراوان از خلفای سه گانه و متهم ساختن حضرت (علیه‌السلام) به حسادت در مورد ایشان، سعی در تحریک حضرت (علیه‌السلام) نمود تا جواب تند حضرت (علیه‌السلام) را ضمیمۀ پیراهن عثمان نماید؛ اما امام (علیه‌السلام) در جواب معاویه ادعای دروغین معاویه را افشا می‌کند که ساکت باش و از فضایل ما نگو که ما به فضایل خاندان خود آگاهتریم. در ادامه با شمردن فضایلی از خاندان خود دلیل برتری خاندان بنی‌هاشم بر بنی‌امیه را برشمرده و نقش معاویه در قتل عثمان را برای همگان روشن ساخته است و در نهایت به ‌تهدید معاویه در مورد جنگ اشاره می‌کند و می‌فرماید: تو با این سخن مرا به ‌خنده واداشتی چرا که فرزندان عبد‌المطلب هرگز پشت به ‌دشمن نمی‌کنند.)

رذایل بنی امیه

«ای معاویه! (دست از این ادعاها بردار) و گمراهان (عمروعاص) را از اطراف خود بران و بدان‌که ما، دست پرورده و منّت‌دار پروردگاریم و مردم تربیت شدگان مایند».

(نهج‌ البلاغه ترجمه‌ روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام‌پور، ص553)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) است در پاسخ نامه معاويه:‌

(كه در آن دعاوى نادرست و سخنان بيهوده او را گوشزد نموده و پیروان خود را به‌ حقایقى كه در مقام احتجاج، اهميتى به‌سزا دارد متوجه ساخته، از اين‌رو سيد رضى «عليه‌الرحمه» فرموده:) و آن از نيكو نامه‌ها است (با اينكه هر نامه و هر سخنى از آن بزرگوار در جاى خود، در منتهى درجه نيكویى است.)



«پس دور كن از خود كسي را كه شكار او را از راه برگردانيده است (جمله فدع عنك من مّالت به الرّميّة، مثلى است در باره كسي كه از راه راست بيرون رفته به بيراهه مى‌رود، خلاصه از كساني كه به طمع صيد دنيا از راه حق پا بيرون نهاده‌اند «مانند عمرو ابن عاص» پيروى مكن و به سخنانش گوش مده) كه ما تربيت يافته پروردگارمان هستيم و مردم پس از آن تربيت يافته ما هستند (خداوند ما را برگزيده و مردم را به پيروى و دوستى ما امر فرموده و اين نعمت بزرگ را به ما عطاء نموده كه بين ما و او واسطه‌اى نيست و بين مردم و خداوند ما واسطه هستيم‌».

(ترجمه ‌و شرح‌ نهج‌ البلاغه، فيض ‌الاسلام، ج5، صص 896 و 897)

شروح

- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت‌الله شیرازی)
از نامه‌هاى حضرت على (عليه‌السلام) در پاسخ به نامه معاويه:

(سيد رضى مى‌فرمايد: اين نامه از زيباترين نامه‌هاى موجود است.)

پرهیز امام (علیه‌السلام) از خودستایی

«پس رها كن صيدى را كه تير صياد در هدف گرفتنِ آن به خطا رفت. اين مثل براى كسى گفته مى‌شود كه در هدف خود ناكام شده و در طلب آن از استقامت دست برداشته باشد و شايد امام (عليه‌السلام) خطاب به خودش فرموده باشد؛ يعنى، اى على، مهم نيست كه كسى مانند معاويه و همگنان او با اهداف تو مخالف هستند و نيز شايد اشاره به كسانى باشد كه در خلافت بر او پيشى گرفتند و يا پاسخى باشد به معاويه كه آنان را بر آن حضرت برترى داده بود يا حتى شايد منظور از اين بيان، مطلبى ديگر بوده است.

پس بدان كه ما پروردگان خداييم و مردم پروردگان مايند. ما فضايلى داريم كه ما را بسنده است و جهل جاهلان و انكار منكران هيچ ضررى به آن نمى‌رساند و ما واسطه فيض خدا براى حيات سعادتمند دنيا و آخرت هستيم».

(ترجمۀ توضيح نهج ‌البلاغه، آیت‌الله سید محمد شیرازی، ج4، صص44 و 45)

واژه شناسی

- دَعْ
رها نما.[2]
- مَالَتْ
منحرف شد.[3]
- رَمِيَّة
صید. [4]
- صَنَائِع
دست پرورده. [5]

واژه کاوی

- دَعْ (وَدَع)
وقتی شخص توجهی به‌چیزی نداشته باشد،[6] از آن دست می‌کِشد[7] که به آن «وَدَع» ‌گویند. وقتی شخص از حفاظت دارایی خود، منصرف شود و آن را به شخص دیگر دهد «ودیعه» گویند.[8] «وَداع» یعنی شخص از طرف مقابلش خداحافظی کرد.[9]

«دَعْ ذا» یعنی ای شخص این امر را ترک کن[10] قرآن کریم در این مورد می‌فرمایند: «وَ لا تُطِعِ الْكافِرينَ وَ الْمُنافِقينَ وَ دَعْ أَذاهُمْ وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَ كَفى‌ بِاللَّهِ وَكيلاً؛ و از کافران و منافقان اطاعت مکن و آزارشان را واگذار و بر خدا توکل کن، و کافی است که خدا نگهبان و کارساز [انسان] باشد»[11]مراد از این آیه این است که ای پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و­آله) به اذیت منافقین توجهی نکن.[12]
- صَنَائِع (صَنَع)
«صَنَع» به این معناست که شخص کاری را با دقت و علم، ماهرانه[13] انجام دهد[14]و به همین دلیل این عمل را به حیوانات و جمادات نسبت نمی‌دهند.[15]

«صُنْع» مصدر «صَنَع»[16]یعنی عمل را به نیکی انجام داد. قرآن کریم می‌فرمایند: «...صُنْعَ اللَّهِ الَّذي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْ‌ء...‌؛ آفرينش خداست كه به نیکویی، هر چيزى را محكم و استوار كرده است‌»[17].[18]

«صانِع» به معنی سازنده[19] اسم فاعل؛ و «مَصنوع» به معنی آن چیزی است که ایجاد شده[20] اسم مفعول از «صَنَع» است.

«صَنایع» جمع «صَنیعَه»[21]به معنی الطاف است. [22]

در تفسیر این جمله آمده است: آل نبی اسیران احسان خدا هستند و مردم اسیران فضل و کرم آن‌ها هستند.[23]

از این ماده موارد زیادی در نهج البلاغه آمده است. [24]

تفاوت «صنع» و «عمل»:

«صنع» انجام عمل براساس قوانینی که شخص از قبل آموخته است که در صورت رعایت آن نکات، نتیجۀ مورد نظر حاصل می‌شود از همین رو به نجار «صانع» می‌گوینـد؛ زیرا نجار اگر بـا دانش و مهـارت به وسيله ابزار خود، مشـغول به عملی شود به طور قطع نتیجه مورد نظرش ساخته می‌شود؛ اما به تاجر«صانع» گفته نمی‌شود؛ زیرا ممکن اسـت سود و یـا زیـان کنـد و به نتیجه مورد نظر خود نرسد و همچنین «صنع» به این معناست که کار را با خوبی انجام داد به همین دلیل گفته می‌شود «ثوبً صنیع؛ یعنی لباسی که با زیبایی دوخته شده»؛[25] درنتیجه هر «صنعی» «عمل» است؛ اما هر «عملی» «صنع» نیست.[26]

نکته‌ها و پیام‌ها

1. در دین اسلام توجه خاص به داشتن همنشین خوب، شده است. در ضمن روایتی امام صادق

(علیه‌السلام) می‌فرمایند: «لا تصحبوا أهل البدع و لا تجالسوهم فتصیروا عند النّاس کواحد منهم؛ با بدعت‌گذاران هم صحبت نشوید و همنشین نگردید که در نظر مردم چون یکى از آن‌ها شوید».[27] که در واقع می‌توان از این کلام متوجه شد که: 1. هر شخص با دوستانش در جامعه سنجیده می شود. 2. یکی از راه‌های شناخت افراد، شناسایی دوستان آن‌ها است.

تا توانی می‌گریز از یار بد یار بد بدتر بود از مار بد

مار بد تنها تو را بر جان زند یار بد بر جان و بر ایمان زن

(فَدَعْ عَنْكَ مَنْ مَالَتْ بِهِ الرَّمِيَّةُ)

2. امام زمان (عجل‌الله تعالی فرجه) در توقیع شریفشون مانند این کلام را می‌فرمایند: «نحن صنائع ربّنا والخلق بعد صنائعنا»[28].

3. الطاف الهی (چه مادی و چه معنوی) توسط اهل بیت (علیهم‌السلام) انجام می‌گیرد. در زیارت جامعه کبیره هم به این مورد اشاره شده است:

· در نعمت‌هاي معنوي، مانند: تببین رسالت، علم، رحمت و.... (اَهْلَ بَيْتِ النُّبُوَّةِ، وَمَوْضِعَ الرِّسالَةِ، وَمُخْتَلَفَ الْمَلائِكَةِ، وَمَهْبِطَ الْوَحْىِ، وَمَعْدِنَ الرَّحْمَةِ، وَخُزّانَ الْعِلْمِ...؛ وَ أَبْوَابَ الْإِيمَانِ وَ أُمَنَاءَ الرَّحْمَنِ...)

· در نعمت‌هاي مادي، مانند: نزول باران، برطرف شدن بلایا و مشکلات و... (بكم ينزّل الغيث و بكم يُمْسك السّماء أن تقع عليَ الأرض إلاّ بإذنه و بكم ينفّس الهمّ ويكْشف الضُرّ،...)

(فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا)

4. فروق متعدد بین مفوضه و شیعه اثنا عشر وجود دارد از جمله:

1- مفوضه عقیده دارند که خدا خلق و رزق به معنای اول (ایجاد از عدم) را به ائمه (علیهم‌السلام) تفویض کرده و شیعه اثنا عشری آن را مخصوص خدا می‌داند.

2- شیعه اثنا عشر عقیده دارد که خلق در معنای دوم (تقدیر) همیشه باذن الله صورت می‌گیرد و برخی مفوضه قائلند که خلق در معنای دوم در اول باذن الله بوده اما در ادامه بدون اذن الله است. (فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا)

5. شخص می‌تواند با عمل به کلام اهل بیت (علیهم‌السلام) از انواع تنگدستی‌ها نجات یابد. امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «بِنَا اهْتَدَيْتُمْ فِي الظَّلْمَاءِ وَ [تَسَنَّمْتُمُ‌] تَسَنَّمْتُمْ ذُرْوَةَ [الْعَلْيَاءَ] الْعَلْيَاءِ وَ بِنَا [انْفَجَرْتُمْ‌] أَفْجَرْتُمْ عَنِ السِّرَارِ. وُقِرَ سَمْعٌ لَمْ يَفْقَهِ الْوَاعِيَةَ وَ كَيْفَ يُرَاعِي النَّبْأَةَ مَنْ أَصَمَّتْهُ الصَّيْحَةُ، رُبِطَ جَنَانٌ لَمْ يُفَارِقْهُ الْخَفَقَانُ؛ در تاريكى، راه خود را به هدايت ما يافتيد و بر قله عزّت و سرورى فرا رفتيد و از شب سياه گمراهى به سپيده دم هدايت رسيديد. كر باد، گوشى كه بانگ بلند حق را نشنود، كه آنكه بانگ بلند را نشنود، آواز نرم چگونه او را بياگاهاند. هر چه استوارتر باد، آن دل كه پيوسته از خوف خدا لرزان است». [29]

(فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا)

ضرب المثل‌

- از خود دور کن کسی را که، شکار او را از راه گردانیده است![30] (معنای اصل مثل این است که کسی به‌سوی هدفی در حرکت است، در حین حرکت، شکاری پیدا شود و او را از هدف اصلی منحرف نماید. («رمیّه» شکاری است که شکارچی از شکار آن درماند.)[31]

شعر

ناصر خسرو می‌گوید:

چه خوش گفت آن خردمند سخندان که روی از صحبت نادان، بگردان

درخت انسِ نادان برنیارد حضورش جز که دردسر نیارد

زیان پیدا کند، گر سود خواهد بدارد بر شر، از بهبود خواهد[32]



مولوی نیز چنین گفته است:

دوستی ابله، بَتر از دشمنی است او به هر حیله که دانی، راندنی است[33]



و سعدی در این‌باره می‌گوید:

ابر اگر آب زندگی بارد هرگز از شاخ بید، بر نخوری

با فرومایه روزگار مبر کز نی بوریا شکر نخوری[34]



و نیز گفته است:

از بدان جز بدی نیاموزی نکند گرگ پوستین دوزی[35]



حافظ می‌گوید:

پیر پیمانه کش من که روانش خوش باد گفت پرهیز کن از صحبت پیمان شکنان[36]



همچنین گفته است:

نَخست موعظه‌ی پیرِ صحبت این حرف است که از مُصاحبِ ناجِنس اِحتِراز کنید[37]



و صائب چنین گفته است:

عنان به دست فرومایگان مده زنهار که در مصالح خود خرج می کنند ترا[38]

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
نامه‌اى است از اميرالمؤمنين (عليه‌السلام) كه آن را در پاسخ معاويه نوشته است:

(و این نامه از نامه‌های خوب و پسندیده است)

«و عزت و شرف قديم ما و برتری و فضيلت ديرين ما، نسبت به قوم تو از اين امر مانع نشد که ما خود با شما آميختگی پيدا کرديم و از شما همسر برای خود برگزيديم و دختران خود را به همسری شما درآورديم و رفتار ما با شما، همانند رفتار همپايگان بود؛ درحالی‌که شما در اين مقام نبوديد و شايستگی آن را نداشتيد».

(نهج البلاغه، ترجمه‌ فقیهی، ص524)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامۀ آن حضرت (علیه‌السلام) در پاسخ معاویه و آن از بهترین نامه‌­ها است:



«عزّت دیرینه و بخشندگی هموارۀ ما بر قوم تو، ما را از آن بازنداشت که شما را با خود درآمیزیم؛ ازاین‌رو با شما وصلت کردیم و زن گرفتیم و زن دادیم مانند کسانی که همشأن یکدیگرند، با آنکه شما در آن پایه شایستگی نبودید!»

(نهج ‌البلاغه، ترجمه‌ حسین استاد ولی، صص386 و 387)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
پاسخ به نامۀ معاویه که از بهترین نامه‌های امام (علیه‌السلام) است. این نامه را پس از جنگ جمل نوشته است:

(معاویه به ‌پیشنهاد عمروعاص نامه‌ای به مولا نوشت و با بیان فضایل یاران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و­آله) و تعریف و تمجید فراوان از خلفای سه گانه و متهم ساختن حضرت (علیه‌السلام) به حسادت در مورد ایشان، سعی در تحریک حضرت (علیه‌السلام) نمود تا جواب تند حضرت (علیه‌السلام) را ضمیمۀ پیراهن عثمان نماید؛ اما امام (علیه‌السلام) در جواب معاویه ادعای دروغین معاویه را افشا می‌کند که ساکت باش و از فضایل ما نگو که ما به فضایل خاندان خود آگاهتریم. در ادامه با شمردن فضایلی از خاندان خود دلیل برتری خاندان بنی‌هاشم بر بنی‌امیه را برشمرده و نقش معاویه در قتل عثمان را برای همگان روشن ساخته است و در نهایت به ‌تهدید معاویه در مورد جنگ اشاره می‌کند و می‌فرماید: تو با این سخن مرا به ‌خنده واداشتی چرا که فرزندان عبد‌المطلب هرگز پشت به ‌دشمن نمی‌کنند.)

رذایل بنی امیه

«برتری عزّت و شرافت دیرین ما، سبب نشد که با شما مختلط نشویم؛ لذا مانند مردمی همطراز، از شما زن گرفتیم و به شما زن دادیم؛ درحالی‌که شما بنی‌امیه در این حدّ نبودید. اصلاً شما را با ما چه برابری و چه تناسبی است».

(نهج‌ البلاغه ترجمه‌ روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام‌پور، ص553)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) است در پاسخ نامه معاويه:‌

(كه در آن دعاوى نادرست و سخنان بيهوده او را گوشزد نموده و پیروان خود را به‌ حقایقى كه در مقام احتجاج، اهميتى به‌سزا دارد متوجه ساخته، از اين‌رو سيد رضى «عليه‌الرحمه» فرموده:) و آن از نيكو نامه‌ها است (با اينكه هر نامه و هر سخنى از آن بزرگوار در جاى خود، در منتهى درجه نيكویى است.)



«شرف كهن و بزرگى ديرين ما را با خويشاوندان تو منع نكرد از اينكه شما را با خود خلط نموده بياميختيم و (از شما) زن گرفتيم و (به شما) زن داديم چنان‌كه اقران و مانند آن انجام مى‌دهند؛ در حالتى كه شما در آن پايه نبوديد! و از كجا چنين شايستگى داريد؟‌»

(ترجمه ‌و شرح‌ نهج‌ البلاغه، فيض ‌الاسلام، ج5، ص897)

شروح

- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامه‌هاى حضرت على (عليه‌السلام) در پاسخ به نامه معاويه:

(سيد رضى مى‌فرمايد: اين نامه از زيباترين نامه‌هاى موجود است.)

پرهیز امام (علیه‌السلام) از خودستایی

«عزت گذشته و قدیم پدران ما و فضیلت همیشگی ما مانع رفت‌و­آمد و نشست و برخاست ما با شما نشد. از شما زن گرفتیم و به شما زن دادیم و با شما معاملۀ همسنگ نمودیم؛ درحالی‌که شما هرگز همسنگ و هم‌شأنِ ما نبودید».

(ترجمۀ توضيح نهج ‌البلاغه، آیت‌الله سید محمد شیرازی، ج4، ص45)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
(اين نامه گزيده‌اى است از نامه‌اى كه مرحوم سيد رضى در گذشته قسمتی از آن را ذکر کرد و ما در شرح آن، نامه معاویه را که حضرت (علیه‌السلام) این نامه را در پاسخش نوشته، ذکر کردیم.

امام (علیه‌السلام) در اين نامه به‌ هر قسمتى از نامه معاويه، يك فصل پاسخ داده است و اين نامه فصيح‌ترين نامه‌اى است كه مرحوم سيد، از ميان نامه‌هاى حضرت (علیه‌السلام) انتخاب كرده و نكته‌هايى چند در آن وجود دارد كه در ذيل به آن‌ها اشاره مى‌كنيم:)

«لَمْ يَمْنَعْنَا... لَسْتُمْ هُنَاكَ؛ اين جا نيز به منظور افتخار به شرافت خانوادگى خود بر معاويه منت مى‌گذارد كه با همه فضايلى كه نسبت به تو و فاميلت داريم از آميزش و ازدواج با طايفه شما خوددارى نكرديم.

واژه عادى منسوب به عاد است كه قوم حضرت هود پيغمبر مى‌باشند و اين نسبت كنايه از قديم بودن فضيلت و شرافت بنى‌هاشم بر بنى اميه مى‌باشد.

فعل الأكفاء منصوب (مفعول مطلق) از فعل مقدّر است.

و لَسْتُمْ هُنَاكَ؛ حرف واو، حاليه و عامل در حال فعل خلطناكم، در عبارت قبل مى‌باشد و اين جمله كنايه از دورى بنى اميه از درجه هم كفوى با بنى هاشم در ازدواج است يعنى شما شايستگى اين درجه و مقام را نداريد».

(ترجمۀ شرح نهج‌ البلاغه، ابن‌ میثم، ج4، ص759)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
‌از نامه‌اى از آن حضرت [علیه‌السلام] در پاسخ معاويه، اين نامه از نيكوترين نامه‌ها است:

«ازدواجهاى ميان بنى هاشم و بنى عبد شمس



پيامبر [صلی‌الله‌علیه‌وآله] دو دختر خود رقيه و ام كلثوم را به همسرى عثمان بن عفان بن ابى العاص درآورد و دخترش زينب را در دوره جاهلى به همسرى ابو العاص بن ربيع بن عبد العزّى بن عبد شمس در آورد. ابو لهب بن‌ عبد المطلب، ام جميل دختر حرب بن‌ اميه را در دوره جاهلى به زنى گرفت و پيامبر [صلی‌الله‌علیه‌وآله] ام حبيبة دختر ابو سفيان بن حرب را به همسرى خود درآورد و عبد الله بن عمرو بن عثمان فاطمه دختر حسين بن على [علیه‌السلام] را به همسرى گرفت.

شيخ ما ابو عثمان از قول اسحاق بن عيسى بن على بن عبد الله بن عباس نقل مى‌كند كه مى‌گفته است به ابو جعفر منصور دوانيقى گفتم: اكفاء ما براى ازدواج كردن چه كسانى هستند؟ گفت: دشمنان ما. پرسيدم: آنان كيستند گفت: بنى اميه. اسحاق بن سليمان بن على مى‌گويد: به عباس بن محمد گفتم اگر دختران قبيله ما بسيار و پسران ما اندك شوند و از بى‌شوهر ماندن دختران بيمناك شويم آنان را به كدام يك از قبيله‌هاى قريش بدهيم، او براى من اين بيت را خواند: خاندان عبد شمس همچون خاندان هاشم‌اند وانگهى برادران پدر و مادرى هستند. دانستم چه چيز را اراده كرده است و سكوت كردم.

ابوب بن جعفر بن سليمان مى‌گويد از هارون الرشيد در اين باره پرسيدم، گفت: پيامبر [صلی‌الله‌علیه‌وآله] به افراد خاندان بنى عبد شمس دختر داد و رعايت اصول دامادى ايشان را مى‌ستود و مى‌فرمود: «در مورد داماد خود نكوهيده نيستيم و دامادى ابو العاص بن ربيع را نكوهيده نمى‌داريم». شيخ ما ابو عثمان مى‌گويد: چون دو دختر پيامبر [صلی‌الله‌علیه‌وآله] كه يكى پس از ديگرى همسر عثمان بودند درگذشتند، پيامبر [صلی‌الله‌علیه‌وآله] به اصحاب خود فرمود: «چرا عثمان را منتظر مى‌داريد؛ مگر پدرى كه دخترى بى‌شوهر يا برادرى كه خواهرى بى‌شوهر داشته باشد ميان شما نيستند. من دو دختر خود را به همسرى او درآوردم و اگر دختر سومى هم مى‌داشتم، همان كار را مى‌كردم». گويد، عثمان بن عفان به همين سبب به ذو النورين ملقب شد».

(جلوه ‌تاريخ ‌در شرح نهج‌ البلاغه‌، ابن ‌ابى ‌الحديد، ج6، صص360 و 361)

واژه شناسی

- عِزِّ
بزرگی و عزت.[1]
- طَوْل
فضل و فضیلت.[2]
- خَلَطْنَا
درآمیختیم.[3]
- نَكَحْنَا
ازدواج نمودیم.[4]
- الْأَكْفَاء
همسنگ.[5]

واژه کاوی

- عِزِّنا (عزز)
«عِزّ» به‌معنی توانایی و فرمانروایی است[6] و به‌معنی مجد و ارجمندی هم آمده است؛[7] همانطور که شخص نسبت به کسی که بالاتر از اوست اول کوچک می‌شود و بعد خوار می‌گردد، فرد نسبت به کسی‌که پایینتر از او قرار دارد اول والا می‌شود و بعد عزت پیدا می‌کند؛[8] گاه به شخصی گویند که عزت را به دیگران می‌دهد.[9] لازمه عزت تسلط است، در آیه شریفه آمده: «فَقالَ أَكْفِلْنِيها وَ عَزَّنِي‌ فِي الْخِطابِ؛ گفت مرا بر آن ميش كفيل كن و در سخن بر من غلبه كرد[10]»[11].

«عِزَّة» به‌این معناست که شخص بزرگوار و توانا شد.[12] تمام[13]عزت برای خداست[14]و درجات بعدی عزت برای کسانی است که از لحاظ صفات به خدا نزدیکتر باشند.[15] قرآن کریم می‌فرماید: «مَنْ كانَ يُريدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَميعاً؛ كسي كه خواهان عزت است (بايد از خدا بخواهد) كه تمام عزت براي خدا است»[16] در جای دیگر می‌فرماید: «وَ لِلَّهِ‌ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ...؛ عزت از آن خدا و از آن پيامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) او و از آن مؤمنان است»[17] عزتی که کافران و منافقان دارند به عنوان نسیه در دست آن‌ها است و از آن‌ها گرفته می‌شود؛[18] برخلاف عزت دین‌مداران که همیشگی و پایدار است. [19] «عزت نفس» به‌معنی شرافت نفس است.[20]

«عزیز» كسى است كه در اثر نيرومندى، امرش چیره است و شکست نمی‌خورد؛[21] گاه از روی مبالغه به کسی اطلاق می‌شود.[22]

از این ماده موارد بی‌شماری در نهج‌البلاغه آمده است.[23]



تفاوت «عزّ» و «شرف»:

«عزّ» » به‌معنی چیرگی امرِشخص، بر دیگران است؛ اما «شرف» چیرگی جایگاه فرد از نظر مکانی است و «اشرف علیه» یعنی از نظر مکانی بر چیزی اشراف پیدا کرد؛ همچنین در مورد جایگاه خانوادگی والا به‌کار می‌رود و «شریف» به‌کسی گفته می‌شود که از نظر خانوادگی، دارای نژادی برتر باشد؛ به‌همین دلیل خدا را «شریف» نمی‌گویند؛ بلکه «عزیز» می‌خوانند.[24]
- الْأَكْفَاء (كفء)
یکی از معانی کفء برابر بودن[25] ویژگی‌های دو چیز است[26]. هذا كُفْ‌ءٌ لَه؛ یعنی‌ فلانی در فضیلت و مال و جنگ[27] و جایگاه[28] همانند اوست.[29] امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه دربارۀ پروردگار می‌فرمایند: «وَ لَا كُفْ‌ءَ لَهُ فَيُكَافِئَهُ وَ لَا نَظِيرَ لَهُ فَيُسَاوِيَهُ؛ برای او مثلی نیست تا با او برابر باشد و همانندی نیست تا با او مساوی باشد»[30].[31] جمع آن «أكْفَاء»[32]و مصدر آن «كَفَاءَة» است.[33] كَفاءَة فى النكاح؛ به معنای همانندی مرد و زن در حسب و نسب و دین و منزل و... است.[34]

نکته‌ها و پیام‌ها

1. هم کفو در ازدواج به چه معناست؟ آیا ملاک یکسان بودن از نظر ثروت، جایگاه اجتماعی و شخصیت خانوادگی است؟ بنابر احادیث منظور از هم کفو بودن ایمان است. رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمایند: «الْمُؤْمِنُ‌ کُفْوٌ لِلْمُؤْمِنَةِ وَ الْمُسْلِمُ کُفْوٌ لِلْمُسْلِمَة؛ مرد مؤمن، شایسته و همتای زن مؤمن است و مرد مسلمان، شایسته و همتای زن مسلمان است».[35](وَ أَنْكَحْنَا فِعْلَ الْأَكْفَاءِ)

2. عزت یکی از ویژگی‌های نفس انسانی است که پسندیده و مطلوب است و شایسته است بنده آن را از خدا بخواهد. امام سجاد (علیه‌السلام) در دعای عرفه می‌فرمایند: «وَ ذَلِّلْنِی بَیْنَ یَدَیْکَ وَ أَعِزَّنِی عِنْدَ خَلْقِکَ..؛ و مرا در محضرت ذلیل، و در نزد بندگانت عزیز گردان». (قَدِيمُ عِزِّنَا)

3. ملاک شرافت و عزت چیست؟ آیا ثروت یا موقعیت اجتماعی نشانگر میزان عزت شخص است؟ امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «لَا شَرَفَ أَعْلَى مِنَ الْإِسْلَامِ، وَ لَا عِزَّ أَعَزُّ مِنَ التَّقْوَى؛ شرفى برتر از اسلام و عزتى عزيزتر از تقوا نیست»[36]یعنی با بندگی خدا می‌توان به عزت دست‌ یافت. (لَمْ يَمْنَعْنَا قَدِيمُ عِزِّنَا وَ لَا عَادِيُّ طَوْلِنَا)

4. راه عزت‌افزایی، بی‌نیازی از دیگران است، بنابر سخن امام صادق(علیه‌السلام) که می‌فرمایند: «طَلَبُ الْحَوَائِجِ إِلَى النَّاسِ اِسْتِلَابٌ‌ لِلْعِز؛ حاجت خواستن از مردم، موجب سلب عزّت می‌گردد». (لَمْ يَمْنَعْنَا قَدِيمُ عِزِّنَا وَ لَا عَادِيُّ طَوْلِنَا)

5. بعد روانشناسی: یکی از راهای افزایش اعتماد به‌نفس در فرزندان، افزایش عزت نفس(self esteem) در آن‌هاست؛ به‌این‌معنا که به آن‌ها یاد دهیم که توانایی‌های خود را ببینند و برای خود ارزش و احترام قائل شوند. (قَدِيمُ عِزِّنَا(

6. تواضع یکی از ویژگی‌های نفس است که در اسلام مکرر به آن اشاره شده است امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «المتواضع کالوهدة, یجتمع فیها قطرها و قطر غیرها, والمتکبر کالرَّبوَةِ لایقرُّ علیها قطرها ولاقطر غیرها؛ فروتن مانند زمین فرورفته‌ای است که قطره‌های باران از هرسو در آن گرد می‌آیند و متکبر, چونان زمین مرتفع و بلندی است که قطره‌ای باران بر آن نمی‌ماند»[37]. در ضرب‌المثل معروف هم داریم که می‌گوید:

افتادگی آموز اگر طالب فیضی هرگز نخورد آب زمینی که بلند است

(فِعْلَ الْأَكْفَاءِ)

7. بعد روانشناسی: تواضع (humility) دربرابر خودشیفتگی قرار دارد که شخص با آن می‌تواند ارزیابی صحیح و بدون مبالغه، از خود داشته باشد و با دیدی واقع‌گرا محدودیت‌ها و توانایی‌های خود را بشناسد. (وَ لَا عَادِيُّ طَوْلِنَا)

8. از ویژگی‌های شخصیتی متکبر آن است که همواره در اندیشه خوارساختن و تحقیر دیگران است؛ بر خلاف شخص عزیز که به دنبال حفظ شرافت و حرمتی است که خدا به او بخشیده است و به دنبال برتری جویی و توهین به دیگران نیست. (لَمْ يَمْنَعْنَا قَدِيمُ عِزِّنَا)

نویسنده

شیخ عباس قمی (ره)

چکیده

کتاب «دعای عاشقان (زیارت‌نامه - ادعیه - نماز)، امام حسن مجتبی (علیه‌السلام)»، گزیده‌ای ارزشمند از متون دعا و زیارت مرتبط با امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) را ارائه می‌دهد. در آغاز، کتاب به معرفی انتشارات و‌شناسه کتابشناسی پرداخته و جایگاه معنوی این مجموعه را به عنوان بخشی برگزیده‌ از مفاتیح الجنان تبیین می‌کند. سپس مجموعه‌ای از دعاها و زیارت‌نامه‌های ویژه این امام بزرگوار، به ‌ویژه برای ایام خاصی مانند روز عرفه و شب قدر، ارائه می‌شود. در این زیارت‌نامه‌ها، جایگاه والای امام حسن مجتبی (علیه‌السلام)، فضایل اخلاقی و نقش آن حضرت در هدایت امت به روشنی برجسته شده است. مضامین دعاها عمدتاً بر توحید، استغاثه به پروردگار، سپاس از نعمت‌های الهی، طلب آمرزش و نزول رحمت، و نیز صلوات و درود بر پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله) و اهل بیت (علیهم‌السلام) متمرکز هستند، تا آنجا که در ساختار و زبان این دعاها، عمق عاطفی و معنوی به خوبی احساس می‌شود. مترجم و نویسنده، با انتخاب دقیق متون و ارائه ترجمه‌هایی روان و توضیحاتی کوتاه، مخاطب را با معارف اهل بیت (علیهم‌السلام) و روح نیایش شیعی آشنا می‌کند. کتاب، علاوه بر منتقل کردن انسان به فضای عبادی و معنوی، بر اهمیت توسل به امام حسن مجتبی (علیه‌السلام)، فضیلت زیارت و نکات اخلاقی و معرفتی برگرفته از سخنان معصومان (علیهم‌السلام) تأکید دارد و تلاش می‌کند قلب و اندیشه خواننده را نسبت به معارف و سلوک اهل بیت (علیهم‌السلام) روشنی ببخشد. بدین ترتیب، این مجموعه نه تنها برای عاشقان اهل بیت (علیهم‌السلام)، بلکه برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به میراث دعایی و زیارتی شیعه منبعی راهگشا و اثرگذار به شمار می‌آید.

هشتگ

#امام_حسن_مجتبی_علیه‌السلام #زیارتنامه_امام_حسن_علیه‌السلام #ادعیه_شیعی #شیخ_عباس_قمی #فضائل_امام_حسن_علیه‌السلام #مفاتیح_الجنان #توسل_و_نیایش #معارف_اهل_بیت_علیهم‌السلام

نویسنده

آیت‌الله العظمی سید محمد صادق روحانی

چکیده

کتاب «عاشورا و قیام امام حسین (علیه‌السلام)»، با نگاهی تحلیلی و مستند، واقعه کربلا و فلسفه قیام سیدالشهدا (علیه‌السلام) را از ابعاد اعتقادی، اجتماعی و تاریخی بررسی می‌کند. نویسنده در ابتدا تأکید می‌کند که حرکت امام حسین (علیه‌السلام) نه برپایه احساسات زودگذر، بلکه برخاسته از ضرورت بقای دین و پاسداری از حقیقت اسلام شکل گرفت؛ قیامی که با شناخت کامل حضرت به سرانجام خود و آگاهی از وظیفه الهی آغاز شد و هدف آن مقابله با انحرافات عمیق در ساختار امت اسلامی و جلوگیری از تثبیت حاکمیت جور بود. در این میان، قیاس شرایط امام حسین (علیه‌السلام) با دوره امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) بر اهمیت ایستادگی و سرپیچی از صلح با یزید تأکید می‌کند، چراکه ایستادگی مقابل باطل در آن دوران، تنها راه حفظ هویت دینی و جلوگیری از انحراف کلی اسلام بود.

کتاب با تأکید بر آثار و پیامدهای قیام عاشورا، ماهیت این نهضت را عامل بیداری وجدان‌های خفته و الهام‌بخش ملل جهان معرفی می‌نماید. نویسنده بر نقش امام حسین (علیه‌السلام) در احیای امر به معروف و نهی از منکر، زنده‌کردن ارزش‌های انسانی و احیای فرهنگ آزادگی و عدالت‌خواهی تأکید دارد و معتقد است تداوم یاد و خاطره عاشورا، همچون مدرسه‌ای تربیتی و اجتماعی در بستر تاریخ، شعله ایمان و معرفت را در دل شیعیان و همه آزاداندیشان فروزان نگه داشته است. همزمان، به اهمیت تجمعات عزاداری، ابزارهای شعاری، اخلاقی و عاطفی در ترویج پیام عاشورا اشاره می‌کند و عزاداری را نه تنها امری احساسی، بلکه ظرفیتی بزرگ برای آگاه‌سازی، انسجام‌بخشی و صدور پیام کربلا به اقشار مختلف جامعه می‌داند.

در بخش‌هایی از کتاب، نویسنده ضمن روایت حوادث ظهر عاشورا و پس از آن، وفاداری اصحاب و خانواده امام حسین (علیه‌السلام)، مقام حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) و حضرت عباس (علیه‌السلام)، و نیز فضایل منحصر به فرد سیدالشهدا (علیه‌السلام) را با دقت مستند فراهم آورده است. به مسائلی همچون اصرار بر نماز ظهر عاشورا، برخورد بزرگوارانه با دشمنان، تقابل با استبداد و خیانت خواص و تحلیل صبر و فداکاری اهل‌بیت (علیهم‌السلام) پرداخته می‌شود؛ همچنین نقش زنان در انتقال پیام کربلا و اثرگذاری آنان در تثبیت حقیقت و تصویر عینی از استقامت و شجاعت ترسیم شده است. کتاب با بیان جایگاه تربت امام حسین (علیه‌السلام)، اهمیت زیارت و آثار معنوی آن، به این نتیجه می‌رسد که عامل بقای دین در گروِ استمرار پیوند عاطفی و معرفتی با کربلا و سنت‌های عزاداری است.

از جنبه اعتقادی، نویسنده عاشورا را مسئله‌ای فراتر از یک رخداد تاریخی مطرح می‌کند و با آوردن شواهد قرآنی همچون آیات مرتبط با «ذبح عظیم» و روایاتی از امام رضا (علیه‌السلام)، بر جایگاه ویژه امام حسین (علیه‌السلام) و نهضت ایشان در بقای دین و تحقق وعده‌های الهی اصرار دارد. نتیجه این پژوهش آن است که عاشورا نقطه تلاقی ایمان، عقلانیت، فداکاری و حرکت الهی است و بازخوانی آن نه تنها پاسداشت حجت خدا و میراث پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله)، بلکه تجدید عهد با آرمان عدالت و آزادگی و مقاومت در برابر ظلم و تحریف است. این رویکرد علمی و جامع، عاشورا را الگویی جاودان برای اصلاح، بیدارسازی و حفظ هویت دینی و انسانی جوامع معرفی و بر ضرورت استمرار این پیام الهی در هر عصر تأکید می‌کند.

هشتگ

#عاشورا #قیام_امام_حسین_علیه‌السلام #کربلا #آزادگی #شهادت #اصلاح_امت #امر_به_معروف #نهی_از_منکر #دین_اسلام #ظلم_ستیزی #آگاهی_اجتماعی #اصحاب_باوفا #حضرت_زینب_سلام‌الله‌علیها #حضرت_عباس_علیه‌السلام #تربت_کربلا #زیارت_امام_حسین_علیه‌السلام #عزاداری #خانواده_اهل_بیت_علیهم‌السلام #آثار_اجتماعی_عاشورا #کرامت_امام_حسین_علیه‌السلام #پیامبر_اکرم_صل‌الله‌علیه‌وآله #قیام_مختار #بیداری_اسلامی #تحولات_تاریخی #بصیرت_دینی #غربت_اهل_بیت_علیهم‌السلام #حماسه_کربلا #نهضت_شیعه #مکتب_انسان‌ساز_حسینی #حفظ_ارزش_ها #حماسه_جاودان_اسلام

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
از جمله نامه‌ای است از اميرالمؤمنين (علیه السلام) به مردم بصره:

«با توجه به اينكه، من به برترى فرمانبران شما، شناسا و به حق خير خواهان، آگاه هستم. من به سبب گناه گناهكاران، بى‌گناهان را به كيفر نمى‌رسانم و به علت خطاى بيعت شكنان، وفاداران به بيعت را، مجازات نمى‌كنم».

(نهج‌ البلاغه، ترجمه فقیهی، ص528)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از نامه‌های آن حضرت (علیه السلام) به مردم بصره:

«با این حال من از فضل فرمانبرانتان آگاهم و حق خیرخواهانتان را می‌شناسم؛ بی گناه را به گناه متهمان نمی‌گیرم و وفاداران را به حساب بیعت‌شکنان نمی‌گذارم».

(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص390)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
نامه‌ای به مردم بصره سال 38 هجری آنگاه که معاویه قصد توطئه در آنجا را داشت.

(بعد از اشغال مصر توسط عمروعاص، معاویه اراده کرد که بصره را نیز تصرف کند؛ لذا ابن‌حضرمی را فرستاد که در غیاب ابن‌عباس (والی بصره) آنجا را تصرف کند. امام (علیه السلام) خبر را شنید و اعین را فرستاد ولی او به شهادت رسید؛ لذا امام (علیه السلام) فردی به نام جاریه را فرستاد که با دستگیری و به هلاکت رساندن ابن‌حضرمی فتنه را از بین برد.)

هشدار به مردم بصره

«البته در عین حال من به فضیلت مطیعان آگاهم و حق خیرخواهان و ناصحان شما را ادا می‌کنم و هرگز بی‌گناهی را به جای متهم و وفادار را به جای پیمان‌شکن نخواهم گرفت».

(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص558 )
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامه‌هاى آن حضرت (علیه السلام) به اهل بصره:

(آنان را اميدوار ساخته كه از كردار زشتشان گذشته و از سرباز زدن، بيمشان داده است).

«با وجود اينكه آگاهم بر فضيلت و بزرگى آنكه از شما پيروى كرده، و حق آنكه (شما را به مخالفت نكردن با من) پند داده، در حالى كه از تهمت زده شده به بى‌گناه و از پيمان شكن به وفاء كننده تجاوز نمى‌كنم (هنگام جنگ حق و باطل را مخلوط نكرده، بلكه مى‌دانم چه كسی را بايد كشت و چه كسی را رها نمود و كدام يك را به كيفر رساند و كه را پاداش داد.)».

(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض‌الاسلام، ج5، ص905)

شروح

- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌ السلام) كه براى اهالى بصره نوشته‌اند.

تهديد بصريان

«در عين حال من تمام اهل بصره را در نظر ندارم، بلكه منظورم اهل نفاق و تفرقه است و لذا فضل اهل طاعت و بندگى را ناديده نمى‌گيرم، از خيرخواهان قدرشناسى مى‌كنم و به سوى انسان‌هاى بى‌گناه دست تطاول نمى‌گشايم، بلكه عتاب و عقابم متوجه انسان‌هاى تبهكار است و عهد و پيمانِ ماندگاران و وفاداران را نمى‌شكنم».

(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص57)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
از نامه‌هاى امام (علیه السلام) به اهل بصره:

«پس از آن كه آنان را از كيفر و عقوبت بيم داده، مطلبى را خاطر نشان فرموده است كه مايه خوشحالى و اميدوارى مى‌باشد، و آن عبارت است از: پذيرفتن و اعتراف به فضيلت و برترى آنان كه مطيع هستند و كسانى كه خيرخواه و نصيحت كننده مى‌باشند، و نيز چنان نيست كه كيفر گنهكار را بر بى‌گناه وارد كند و در عوض عهد شكنان، وفاكننده به عهد را مجازات كند. اين اميدوارى را داد تا موضع‌گيرى او بر آنان سخت به نظر نيايد و از رحمت او مايوس نشوند كه باعث دورى آنها از وى شود و اين كار ايشان را به فساد بيشترى بكشاند».

(ترجمۀ ‌شرح‌ نهج‌ البلاغه، ابن‌ميثم، ج4، صص772و773)

واژه شناسی

- نَاكِثاً
عهدشکن.[1]
- وَفِي
وفادار.[2]

واژه کاوی

- عَارِفٌ (عرف)
«عرف» در اصل به معنای سکون و آرامش است.[3] همچنین به معنای آگاه شدن به امری و شناخت خصوصیات و آثارش است.[4]

«عارِف»‌ به معنى عالم است.[5] البته در جامعه واژه عارف، در مورد معرفت خداى متعال، ملكوت و شكوه او، شناخت و معامله نيكوى او با بندگان، به کار می‌رود.[6]

«مَعْرِفَت» یعنی دانستن بعد از نادانی[7] و فراگيرى چيزى به همان صورتى كه هست.[8] «مَعْرِفَت» و «عِرفَان» به معنای درک و دریافت چیزی با انديشه و تدبر از روی اثر آن است؛[9] ولی در کتاب الفروق فی اللغه بیان شده که دلیلی نداریم هر معرفتی به سبب نشانه‌ای به وجود آمده باشد.[10]

تفاوت «معرفت» و «علم»:

«معرفت» جزئی‌تر از «علم» است؛ زیرا منظور از «معرفت»، «علم» به ذات هر چیزی به صورت مفصل است؛ در حالی که «علم» آگاه شدن به چیزی به صورت مفصل یا مجمل[11] است. همچنین «معرفت» علم به امور از جهت اثر و دلیل است؛ به همین دلیل خدای متعال به «عارف» وصف نمی‌شود. بنابراین هر «معرفتی» «علم» است ولی هر «علمی» «معرفت» نمی‌باشد؛ زیرا لفظ «معرفت» مفهوم جدا کردن معلوم از نامعلوم را به مخاطب می‌رساند، در حالی که «علم» چنین معنایی را در بر نمی‌گیرد. [12]
- طَاعَتِ (طوع)
«طوع» به معنای رغبت،[13] درخواستِ[14] پذیرشِ[15] دیگران همراه با تواضع،[16] انقیاد و فرمانبری است.[17] اگر میل در «اطاعتِ» امور معنوی یا غیر معنوی[18] از بین رود، آن را «کُره» نامند.[19]

«طَوع» دو صورت دارد: 1. گاهی در افراد قدرتمند و با اراده، میل و اختیار صورت می‌گیرد. 2. گاهی در موجوداتی که اختیار ندارند به‌صورت اجباری صورت می‌گیرد. [20] در قرآن کریم آمده: «وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌ طَوْعاً وَ كَرْهاً؛ هر كه در آسمان‌ها و زمين است، از روى رغبت يا كراهت در برابر او و اراده و فرمانش‌ تسليم است‌».[21] تسلیم شدن فرد عاقل، از روی انتخاب است.[22]

«اَطاع»، باب افعال ازاین واژه به این معنا است که شخص از مولای خود تبعیت می‌کند و از امرش مخالفت نمی‌کند.[23]«طَاعَة» اسم مصدر از این باب است.[24]



تفاوت «طاعت» و «طَوْع‌»:

در «طاعت» انجامِ اطاعت توسط فاعل، مدنظر است؛ همانطور که در قرآن کریم آمده: «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ... ؛ هر كس از پيامبر اطاعت كند، در حقيقت از خدا اطاعت كرده...» [25] که جهت انجامِ آن از فاعل، مورد توجه است؛ اما در «طَوْع‌» خودِ مفهوم فرمانبری مدنظر است.[26]

تفاوت «طاعت» و «عبادت»:

اگر فرمانبری از کسی با اشتیاق صورت بگیرد «طاعت» نامیده می‌شود؛ و حتی اگر انسان در فرمان‌برداری از دیگری نیت پیروی نیز نداشته باشد، مجازا گفته می‌شود او را «اطاعت» کرده است، مانند فرمان‌بَری از شیطان؛ اما «عبادت» به معنای نهایت فروتنی است که با معرفت معبود همراه است و برای کسی جز خدا نیست.[27]

تفاوت «طاعت» و «قبول»:

«طاعت» از روی رغبت یا ترس انجام می‌شود؛ اما «قبول» مانند اجابت از روی حکمت یا مصلحت است. از این‌رو قابِل و مُجیب از صفات خدا به‌شمار می‌آید ولی مطیع این‌گونه نمی‌باشد.[28]

تفاوت «طاعت» و «اجابت»:

«طاعت» یعنی فرد در راستای ارادۀ شخصی بالاتر از خود، کاری را با میل و رغبت انجام دهد؛ اما در«اجابت» رتبۀ شخص و میل و رغبت مورد توجه قرار نمی‌گیرد. [29]

تفاوت «طاعت» و «موافقه‌الاراده»:

اگر فرمان‌بَر فقط نیتِ فرمان‌دهنده را مورد نظر قرار دهد و آن را عملی کند «طاعت» گویند؛ اما اگر ارادۀ فرمان‌بَر در انجام کاری مطابق با ارادۀ فرمان‌دهنده باشد «موافقه‌الاراده» می‌نامند.[30]
- نَصِيحَةِ (نصح)
«نصح» در اصل بر جمع کردن و اصلاح و آشتی دادن میان دو چیز دلالت دارد.[31]

«نُصح» خلاف خیانت و به معنای اخلاص،[32] صداقت، مشورت و عمل،[33] مهرورزی[34] و خیرخواهی برای دیگری و هدایت او به خیر[35]بیان شده است. به پند دادن «نُصح» و «نصيحت» گفته می‌شود؛ چرا كه از روى خلوص نيت و خيرخواهى محض است‌[36] و کاربرد آن در نصیحت غیر کلامی، مجاز است.[37]به نصيحت خالصانه «نَصَحْتُ‌ له الوُدَّ» گفته می‌شود؛ همان‌گونه که به عسل خالص «نَاصِحُ‌ العَسَل» می‌گویند.[38]

خدای متعال از قول برادران یوسف پیامبر (علی ‌نبینا و آله ‌و علیه ‌السلام) می‌فرماید: «يا أَبانا ما لَكَ لا تَأْمَنَّا عَلى‌ يُوسُفَ وَ إِنَّا لَهُ‌ لَناصِحُونَ؛ اى پدر، تو را چه شده است كه ما را بر يوسف امين نمى‌دانى در حالى كه ما خيرخواه او هستيم؟»[39] منظور از «ناصِحُون»، رفتاری مبنی بر راستی، اخلاص و به‌دور از خیانت است.[40]

خدای متعال در سوره‌ای دیگر می‌فرماید: «أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَ أَنْصَحُ‌ لَكُم‌؛ پیام های پروردگارم را به شما می رسانم و برای شما خیرخواهی می‌کنم».[41] مراد از «أَنْصَحُ‌ لَكُم»، تحقق راستی و اخلاص از خیانت در گفتار و رفتار است.[42]
- وَفِي
واژة «وَفَى» در مورد چیزی که به تمام و کمال رسیده، استفاده می‌شود.[43] این ماده به‌معنای تمام کردن کاری است؛ تفاوتی ندارد این کار، پیمان بستن تکوینی باشد یا شرعی یا قرارداد عرفی.[44]

«وَفَاء» (در معنای اسمی) ضد نیرنگ[45] و (در معنای مصدری) به‌معنای تمام کردن،[46] انجام دادن تعهدات و به سر بردن عهد و پیمان است.[47]

«وَفَی الشیءُ» یعنی شخص، چیزی را تمام کرد.[48] «وَفَى‌ بِعَهدِهِ وَ أَوْفَى‌ بِعَهدِهِ» يعنى فردی، پيمانش را به پایان برد و به آن عمل كرد.[49]

خدای متعال می‌فرماید: «الَّذِينَ‌ يُوفُونَ‌ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا يَنْقُضُونَ الْمِيثاق‌؛ همانان كه به پيمان خدا وفادارند و عهد [او] را نمى‌شكنند».[50]«وَ أَوْفُوا بِعَهْدِي‌ أُوفِ‌ بِعَهْدِكُمْ وَ إِيَّايَ فَارْهَبُونِ؛ و به پيمانم وفا كنيد، تا به پيمانتان وفا كنم، و تنها از من بترسيد».[51]«وفی» در این دو آیه به ‌معنای پیمان شرعی است.[52]

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در حکمت259 می‌فرمایند: «الْوَفَاءُ لِأَهْلِ الْغَدْرِ غَدْرٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ الْغَدْرُ بِأَهْلِ الْغَدْرِ وَفَاءٌ عِنْدَ اللَّه‌؛ وفادارى با اهل فریب و حیله نزد خدا بی‌وفایی محسوب است و خیانت به بی‌وفایان نزد خدا وفاداری است».[53]

نکته‌ها و پیام‌ها

1. خودآگاهی، در حقیقت توانایی شناخت خود و آگاهی از ویژگی‌ها، نقاط ضعف و قوت، تمایلات، ترس‌ها و انزجارهای‌ خویش است. (عَارِفٌ)



2. اهمیت خودآگاهی به ‌اندازه‌ای است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرمایند: «هَلَكَ امْرُؤٌ لَمْ يَعْرِفْ قَدْرَهُ؛ كسى كه قدر و منزلت خويش نشناسد، هلاك شود».[54] (عَارِفٌ)

3. لازمۀ موفقیت آگاهی از گرایش‌ها و توانمندی‌های شخصی است. (عَارِفٌ)

4. شناخت استعدادها و توانمندی‌ها به شخص کمک می‌کند هدف خود را به درستی برگزیند و توانمندی‌های خود را در مسیر صحیح جهت‌دهی کند. (عَارِفٌ)

5. شخصی که از قدر و جایگاه خویش آگاهی ندارد، ممکن است کاری انجام دهد که با شخصیت او هم‌خوانی ندارد؛ یا نیروی خود را در مسیر غیرصحیح مصرف کند. (عَارِفٌ)

6. یکی از مصادیق شناخت قدر و منزلت، آگاهی از جایگاه خود در هستی، و در برابر آفریدگار است. این آگاهی به شخص کمک می‌کند نقش بندگی خود را به بهترین وجه ایفا کند. عدم توجه به این جایگاه، از عوامل تباهی و سقوط فرد است. (عَارِفٌ)

7. شناخت در ابعاد مختلف: (عَارِفٌ)

* بعد خودسازی

انسان وقتی می‌تواند کوتاهی و کاستی‌های خود را ببیند که خود را از امور مربوط به دیگران رها کند.

* بعد مدیریتی

یک مدیر موفق باید در تقسیم مسئولیت‌ها شایسته ‌سالاری را برای هر قسمت، الگوی خود قرار دهد تا آن مجموعه بتوانند پیشرفت قابل توجهی کنند.

* بعد جامعه شناسی

جامعه‌ای می‌تواند پیشرفت داشته باشد که افراد آن به این سطح درک رسیده باشند که هرکس در رشتۀ خود داخل شود و نظر دهد.

* بعد تربیتی

والدین با تربیت صحیح می‌توانند از همان ابتدا خودآگاهی را به فرزندان خود آموزش دهند.

8. اطاعت باید طبق خواستۀ خدا باشد نه دل. (طَّاعَةِ)

9. هر چه پیروی از حجت خدا بیشتر باشد، مقام بالاتر است. (طَّاعَةِ)

10. بعد از رسول خدا سزاوارترین فرد در امر خلافت، امیرالمؤمنین (علیه ‌السلام) بودند؛ زیرا که پیرو فرمان محضِ خدا بود. (طَّاعَةِ)

11. حکومت اهل بیت (صلوات الله) تنها حکومتی است که طبق خواستۀ خدا اجرا می‌شود. (طَّاعَةِ)

نویسنده

واحد تحقیقات مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

چکیده

کتاب «دانستنی‌های امام کاظم (علیه‌السلام)» اثری پژوهشی است که با نثری شیوا به ترسیم زندگی، جایگاه، ویژگی‌ها و سیره امام موسی بن جعفر (علیه‌السلام) می‌پردازد و از منظر علمی، تاریخی و دینی، ابعاد مختلف حیات ایشان را بررسی می‌کند. کتاب ابتدا به معرفی اجمالی امام کاظم (علیه‌السلام)، ولادت و القاب شریف ایشان و مختصری از زندگی پرخیر و برکت ایشان می‌پردازد و سپس به ویژگی‌های برجسته‌ اخلاقی و معنوی امام اشاره می‌کند. متن بر این نکته تأکید دارد که امام کاظم (علیه‌السلام) شخصیتی جامع بوده‌اند که در کنار عبادت، زهد، حلم، و سخاوت، سیاستمداری خردمند و مقاوم در برابر ظلم خلفای عباسی، به ویژه هارون‌الرشید، بودند. سیره ایشان در برخورد با حاکمان عصر و نحوه واکنش به فشارها و تهدیدات سیاسی، نقطه عطفی در تاریخ تشیع است که جلوه‌های صبر و صلابت را در شخصیت آن حضرت به رخ می‌کشد.

در ارائه تصویری از مقاطع مختلف حیات امام کاظم (علیه‌السلام)، کتاب به دشواری‌هایی که ایشان در طول دوران امامت با آن روبرو شدند و نیز به مقاومت خستگی‌ناپذیر ایشان در برابر جریانات انحرافی و مفاسد اقتصادی و اجتماعی اشاره دارد. از ویژگی‌های مهم این کتاب، پرداختن به اصلاح اقتصادی جامعه و دلسوزی امام نسبت به فقرا و نیازمندان است. امام کاظم (علیه‌السلام) در مدیریت اموال عمومی و خصوصی، رعایت اعتدال و انصاف در مصرف، دوری از اسراف و تبذیر و توجه به شئون عقلایی و اجتماعی را پیشه ساختند، به گونه‌ای که رفتار ایشان الگویی متعالی در اقتصاد اسلامی شده است.

در ادامه، اثر حاضر نمونه‌هایی بارز از ایثار، گذشت و روح بزرگ امام کاظم (علیه‌السلام) را گزارش می‌کند؛ کمک به نیازمندان، حمایت از مبارزان راه خدا، جلوگیری از همکاری با قدرت‌های منحرف، حمایت مالی از یاران حقیقی و تلاش برای روشنگری جامعه نسبت به عرفان راستین و وظیفه‌مداری دینی، بخشی از این فضیلت‌ها است. همچنین، این اثر به نقش‌آفرینی امام کاظم (علیه‌السلام) در احیای فرهنگ عاشورا و ظلم‌ستیزی، و نیز مقابله مؤثر ایشان با منحرفان و تبهکاران عباسی می‌پردازد و مبارزات سیاسی-فرهنگی امام و تدبیر و دوراندیشی ایشان را درین عرصه‌ها یادآوری می‌کند.

بخش‌هایی از کتاب نیز به تبیین جایگاه امام کاظم (علیه‌السلام) در علم و معرفت و امور معنوی اختصاص دارد. ضمن بیان زهد و پارسایی و توجه عمیق امام به عبادت و دعا، مولف نحوه برخورد ایشان با مردم، نقش ایشان در تربیت شاگردان برجسته و نیز اخلاق رأفت‌آمیز و اصلاح‌گرانه را بازگو می‌کند. امام نه تنها در تبیین آموزه‌های دین و قرآن بلکه در رفتار فردی و اجتماعی نمونه‌ای تام از حلم، عزت نفس، و مهربانی بودند؛ حتی در مقابل دشمنان خود به بزرگواری و بخشندگی شهره بودند و هرگز از کرامت و عطوفت نسبت به مردم فروگذار ننمودند.

در مجموع، «دانستنی‌های امام کاظم علیه‌السلام» با ساختاری نظام‌مند و روایتی شفاف و علمی، کوشیده است تا خواننده را با جنبه‌های مختلف زندگی و سیره امام موسی بن جعفر (علیه‌السلام) آشنا کند؛ از مقام امامت و ویژگی‌های اخلاقی و علمی گرفته تا روش اصلاح اقتصادی، مقاومت سیاسی، مبارزات فرهنگی و ارشاد معنوی. این کتاب نه تنها اثری مفید برای پژوهشگران عرصه تاریخ و معارف اسلامی است، بلکه با زبانی ساده و آموزنده، الگوهایی آموزنده برای اصلاح فرد و جامعه ارائه می‌دهد و جایگاه ماندگار امام کاظم (علیه‌السلام) را در مسیر هدایت شیعیان تبیین می‌کند.

هشتگ

#امام_رضا_علیه‌السلام #ولایتعهدی #عباسیان #تاریخ_اسلام #سیاست_دینی #امامت #مأمون #خراسان #علویان #شهادت_امام_رضا_علیه‌السلام #مناظرات_علمی #جایگاه_اهل_بیت_علیهم‌السلام #نهضت_شیعه #برخورد_با_خلفا #نفوذ_اجتماعی_امام_رضا_علیه‌السلام

نویسنده

آیت‌الله سید محمد حسینی شیرازی

چکیده

کتاب «نقش رهبری حضرت امام رضا (علیه‌السلام)»، اثری پژوهشی است که ابعاد مختلف رهبری امام رضا (علیه‌السلام) را با رویکردی علمی و تحلیلی مورد بررسی قرار می‌دهد. نویسنده با اشاره به نقش برجسته اهل‌بیت (علیهم‌السلام) در هدایت جامعه اسلامی، جایگاه محبت و اطاعت از ایشان را از منظر قرآن کریم و سنت پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله) تبیین می‌کند و تأکید دارد که پیروی از امامان معصوم (علیهم‌السلام)، نه‌تنها یک امر عاطفی، بلکه موضوعی عقیدتی و حیاتی برای کمال انسان و جامعه است.

در این کتاب، سیره امام رضا (علیه‌السلام) و نحوه مقابله ایشان با چالش‌ها و ظلم حاکمان زمان به ویژه مأمون عباسی، به عنوان الگوی حاضر و زنده برای رهبری اسلامی بررسی می‌شود. نویسنده با برشمردن تدابیر امام رضا (علیه‌السلام) در پذیرش ولایت‌عهدی به شرط حفظ استقلال فکری و عقیدتی، نقش ایشان در تبیین و تثبیت معارف شیعی، تربیت شاگردان و گسترش آموزه‌های اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و دفاع از ارزش‌های اصیل دینی را برجسته می‌سازد. کتاب تأکید می‌کند که حضور امام رضا (علیه‌السلام) در خراسان و مناظرات علمی ایشان با اندیشمندان ادیان و فرق گوناگون، نه تنها موجب تقویت بنیان‌های فکری شیعه شد، بلکه راهبرد علمی و گفت‌وگو محور را برای تعامل سازنده میان مسلمانان و پیروان دیگر ادیان به نمایش گذاشت.

نویسنده با تبیین اهمیت رهبری الهی در راستای تحقق عدالت، عزت و رشد اجتماعی، یادآور می‌شود که سیره امام رضا (علیه‌السلام) در حوزه اخلاق، گذشت، حق‌گویی و مدیریت بحران‌های سیاسی و اجتماعی، الگویی جاودان برای رهبران و نسل جوان امروز است. همچنین توضیح می‌دهد که امام رضا (علیه‌السلام) در پاسخ به هجمه‌ها و تحریف‌های حکومت عباسی با تکیه بر منطق و عقلانیت و برجسته کردن کرامت انسانی، موجبات آگاهی و بیداری اسلامی را فراهم آوردند.

در مجموع، کتاب نقش رهبری امام رضا (علیه‌السلام) را عاملی کلیدی در حفاظت از هویت اسلامی، تثبیت امامت حقیقی و پیوند جامعه با معارف قرآنی معرفی کرده و پیروی از سیره ایشان را برای حل مسائل فردی و جمعی امت اسلام ضروری می‌داند. این اثر تلاش دارد با زبان علمی و مستدل، جایگاه رهبری اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را تبیین کند و نسل امروز را به شناخت و پیروی از راه ایشان ترغیب نماید.

هشتگ

#امام_رضا_علیه‌السلام #رهبری_اسلامی #اهل_بیت_علیهم‌السلام #امامت #ولایت_عهدی #مأمون_عباسی #سیره_اخلاقی #مناظرات_علمی #هویت_شیعی #ترویج_معارف_اسلامی #کرامت_انسانی #محبت_اهل_بیت #پیروی_از_امام #عدالت_اجتماعی #جامعه_اسلامی

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
نامه‌ای است از اميرالمؤمنين (علیه‌السلام) به يکی از کارگزاران خود:[1]

«اما بعد از ستايش خدا و درود بر پيغمبر (صلی‌الله‌عليه‌وآله) پس همانا من، تو را در امانت خود (يعنی امانتی که خدا برای تصدی و به صلاح آوردن امور مردم، به آن حضرت (علیه‌السلام) سپرده بود) شريک ساختم و تو را از خواص و پشتيبانان خويش قرار دادم، و در نظر من، هيچ‌يک از اهل‌بيت من در موافقت و همراهی و ياری دادن به من و پرداخت امانت به من (مقصود اموال بيت المال مسلمانان است) از تو موثق‌تر و مطمئن‌تر نبود، اما چون ديدی گذشت زمان بر پسر عمويت سخت گرديده و دشمن به تحقيق جری شده و خشم گرفته و امانت مردم (مقصود عهد و پيمان يا بيت المال است) در معرض فساد و تباهی قرار گرفته (يا امانت‌داری به فساد گراييده) و به تحقيق، اين امت پراکنده گرديده و کسی که از آن حمايت کند، باقی نمانده، (چون اين امور را ديدی) تو پشت سپر را به طرف پسر عمويت گردانيدی[2] و به دشمنی با او پرداختی و همراه با کسان ديگری که از او جدا گرديدند، از وی جدا شدی و مانند کسان ديگری که از ياری کردن او خودداری کردند از ياری وی، سر باز زدی و همچون ديگر خيانت‌کاران، به او خيانت کردی، پس نه به پسر عمويت ياری و مساعدت نمودی و نه به ادای امانت (مقصود اموال بيت المال يا عمل به بيعت و پيمان می‌باشد) پرداختی».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص557)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامة آن حضرت (علیه‌السلام) به یکی از کارگزارانش:[3]

«اما بعد، من تو را شریک در امانت خود کردم و یار هم‌راز خود قرار دادم، و هیچ یک از خاندانم در نظر من قابل اعتمادتر از تو نبود، زیرا همواره غم‌خوار من بوده و یاری به من رسانده و امانت را به من ادا کرده‌ای؛ اما همین که دیدی روزگار بر پسر عمویت روی ترش کرده، و دشمن برای جنگ با او چنگ و دندان نشان داده، و امانت مردم خوار و بی‌مقدار شمرده شده، و این امت راه ناسازگاری و پراکندگی پیش گرفته ، تو نیز مانند سپر وارونه نسبت به پسرعمویت وارونه شدی و با سایر جدا شوندگان از وی جدا گشتی، و چون دیگران او را تنها گذاشتی، و با خیانتکاران به او خیانت نمودی، نه با پسرعمویت غم‌خواری و همکاری کردی، و نه امانت را ادا نمودی».

(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی‌‌، صص412و413)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
این نامه را به یکی از فرمانداران خود به سال ۳۸ یا ۴۰ هجری نوشت و او را به خاطر خیانت به بیت المال توبیخ فرمود.

(این نامه بنابر معروف به عبدالله بن عباس نوشته شده است که امام (علیه‌السلام) او را به جهت عدم رعایت موازین صحیح در بیت المال سرزنش کرده است. ابتدای نامه احسان خود را به او یادآور می‌شود و سپس به بدی‌های او نسبت به خود اشاره می‌کند و او را به تقوای الهی و بازگرداندن اموال مسلمین فرمان می‌دهد وسپس سوگند یاد می‌کند که اگر حسن و حسین (علیهماالسلام) نیز مرتکب چنین کاری شوند ملاحظه آن‌ها را نیز نمی‌کنم)

(نکوهش یک کارگزار خائن به بیت المال)

«اما بعد، البته من تو را در امانت خود (خلافت) شرکت دادم و همراز خود گرفتم و هیچ یک از افراد خاندانم برای یاری و امانت داری چون تو مورد اعتمادم نبودند.

آن هنگام که دیدی روزگار بر پسر عمویت سخت شده و دشمن بر او هجوم آورده و امانت مسلمانان دستخوش خیانت شده و امت بی پناه گشته و پراکنده شده است (در چنین شرایطی) پیمان خود را با پسر عمویت تغییر دادی و با دیگرانی که از او جدا شدند همراه شدی و از یاریش دست کشیدی و با دیگر خائنان خیانت کردی. تو نه پسر عمویت را یاری کردی، و نه امانت‌ها را رساندی».

(نهج البلاغه ترجمه روان ‌با‌شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، صص590و591)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) است به يكى از كارگردانان خود (كه او را بر اثر پيمان شكنى و خوردن از بيت المال سرزنش نموده است:

(و بين رجال دانان و شرح نويسان بر نهج البلاغه اختلاف است كه امام (عليه‌السلام) اين نامه را به كدام يك از كارگردانانش نوشته است: بعضى گفته‌اند: به عبد اللّه ابن عباس نوشته كه از جانب حضرت حاكم بصره بوده بيت المال را برداشته به مكه رفته و در آن‌جا خوش مى‌گذرانيد، ديگرى گفته: عبداللّه را مقامى ارجمند بوده و از خدمت و متابعت آن حضرت (عليه‌السلام) هيچ‌گاه جدایى ننموده، و برخى گفته‌اند: نامه را به عبيداللّه ابن عباس برادر عبداللّه نگاشته، و عبيداللّه كسى است كه دينش درهم و پول بوده و به خبر او اعتماد نداشته ضعيف مى‌شمارند، و شمه‌اى از داستان گريختن او با سعيد ابن نمران از يمن و آمدنشان نزد اميرالمؤمنين (عليه‌السلام) به كوفه در شرح خطبه بيست و پنجم در باب خطبه‌ها گذشت، و سعيد ابن نمران را رجال دانان از شيعيان حضرت و حسن الحال مى‌دانند، و ديگرى گفته: عبيداللّه ابن عباس از جانب حضرت حاكم يمن بوده و از او چنين چيزى نقل نشده است، خلاصه معلوم نگشته كه اين نامه را به كدام يك از پسر عموهايش كه حاكم بصره بوده نوشته است):

«پس از حمد خدا و درود حضرت مصطفى، من تو را در امانت خود (حكومت رعيت و اصلاح امر معاش و معاد ايشان) شريك و انباز خويش ساختم، و تو را (چون) پيراهن و آستر جامه‌ام گردانيدم (همواره تو را از خواص و نزديك‌ترين شخص به خود مى‌پنداشتم) و هيچ‌يك از خويشانم براى موافقت و يارى و رساندن امانت (اموال بيت المال) به من از تو درست‌کارتر نبود، پس چون ديدى روزگار بر پسر عمويت سخت گرفته، و دشمن بر او خشم نموده، و امانت مردم (عهد و پيمانشان) تباه گشت، و اين امت (به خون‌ريزى و ستم) دلير شده پراكنده گرديدند، به پسر عمويت پشت سپر برگرداندى (از پيروى او دست كشيدى) و از او دورى كردى همراه دورى كرده‌ها، و او را يارى نكردى همدست آنان‌كه از يارى خوددارى كردند، و به او خيانت كردى به كمك خيانت كنندگان، پس نه به پسر عمويت همراهى نمودى، و نه امانت را اداء كردى».

(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج‌5، ص958)

شروح

- ترجمه توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) به يكى از كارگزارانش:

(در نكوهش ابن‌عباس)

«اما بعد، من تو را در امانتِ خود شريك ساختم و از سوى خويش به ولايتت گماردم. زيرا امت، امانتى است در دست خليفه و والى.

و تو را يار يك‌دل و نزديك‌ترين كس به خويش انگاشتم، و هيچ كس از كسانم را در همدردى و همدلى از تو نزد خود موثق‌تر ندانستم، زيرا در مسئوليت‌هايم با من همراهى مى‌كنى و در دفع ضرر و جلب منفعت براى من و نيز در همكارى با من و رساندن امانت به من بر اساس موازين شرع در امر ولايت، همانند خودم عمل مى‌كنى. ناگفته نگذريم كه اين بيان امام (عليه‌السلام) بدين معنا نيست كه ابن‌عباس را بر امام حسن و امام حسين (عليهماالسلام) برتر مى‌شمرده است.

پس وقتى ديدى روزگار بر پسر عمويت على بن ابى‌طالب (عليه‌السلام) سخت شد، و دشمن يعنى معاويه با او جنگ نمود، و امانت مردم (= خلافت) دست‌خوش خيانت و دست‌اندازىِ معاويه و فتنه‌هاى او گرديد، و امت آشوب‌زده شد، و هيچ كس از او در ميان دشمنان حمايت نكرد، تو نيز با پسر عمويت مانند سپر وارونه شدى، و مانند ديگران او را در برابر دشمنان تنها و بى‌كس رها كردى و از يارى او دست برداشتى و در كنار پيمان‌شكنان، پيمان شكستى و خيانت ورزيدى و از طاعت او روى برتافتى.

تو اى ابن عباس، نه در سختى‌هاى روزگار با پسرعمويت همدردى نمودى و نه اداى امانت كردى».

(ترجمة توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص143و144)
- شرح نهج البلاغه(ابن میثم)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) به يكى از كارگزارانش:

(مشهور اين است كه اين نامه، خطاب به ابن عباس است، موقعى كه والى بصره بود. عبارات نامه خود، مشعر بر اين مطلب است، مثل عبارت: تو هم نسبت به پسر عمويت سپر را وارونه گرفتى، و مانند جمله: پس پسر عمويت را يارى و همراهى نكردى، و همچنين مطلبى كه نقل كرده‌اند، ابن عباس در پاسخ اين نامه به امام (عليه‌السلام) نوشت: «اما بعد، نامه شما رسيد، نامه‌اى كه دريافتى مرا از بيت المال بصره، بزرگ قلم داد كرده بود، به جان خودم كه حق من در بيت المال بيشتر از مقدار دريافتى‌ام بوده است والسلام».

پس امام (عليه‌السلام) در پاسخ آن نامه نوشت: «اما بعد، به راستى شگفت‌آور است كه تو خود را مى‌ستايى بر اين كه در بيت المال بيشتر از يك فرد معمولى از مسلمين، حق دارى، و خود رستگارى هر چند كه آرزوى باطل داشته و مدعى چيزى باشى كه تو را از گناهان نجات ندهد و حرام‌ها را بر تو حلال نكند. با اين حال پندارى كه تو هدايت يافته و خوشبختى، به من اطلاع دادند كه تو مكه را وطن انتخاب كرده‌اى، و به آن‌جا سخت دل بسته‌اى چيزهاى تازه‌اى در مكه، مدينه و طايف مى‌خرى و آن‌ها را به وسيله نماينده‌ات انتخاب مى‌كنى و از پول ديگران بهاى آن‌ها را مى‌پردازى، پس برگرد و تجديد نظر كن خدا تو را هدايت كند و به جانب خداوند پروردگارت برگرد و اموال مسلمانان را به خودشان برگردان، ديرى نخواهد پاييد كه تو از دوستانت جدا خواهى شد و آنچه را كه جمع آورده‌اى رها خواهى كرد، و در قطعه‌اى از زمين بدون متكى و فرش دفن خواهى شد، از دوستان جدا و مقيم خاك مى‌گردى، از آنچه به وجود آورده‌اى بى‌نياز، و به آنچه قبل از خود فرستاده‌اى نيازمند خواهى شد. والسلام».

گروهى اين مطلب را منكر شده و گفته‌اند: كه عبداللّه بن عباس هيچ‌گاه از على (عليه‌السلام) فاصله نگرفته است و روا نيست كه در باره او، چيزى را بگوييم كه قطب‌ راوندى - خدايش بيامرزد گفته است، بلكه اين نامه به عبيداللّه نوشته شده است. و اين عقيده صحيح‌تر و نسبت نامه به عبيداللّه مناسب‌تر است.

بدان كه هيچ كدام از اين دو گفته سندى ندارد: اما گفتار اول، تنها اين مطلب كه ابن عباس بعيد است چنين كارى را كرده باشد كه به او نسبت داده‌اند، روشن است كه ابن عباس معصوم نبوده و على (عليه‌السلام) هم كسى نبود كه در راه حق از احدى بترسد، هر چند كه محبوب‌ترين فرزندان او باشد همان طور كه در اين مورد به حسن و حسين (علیهماالسلام) در اين مثال زده تا چه رسد به پسر عمويش، بلكه لازم است به خويشاوندان نزديك در چنين مورد سخت‌تر بگيرد، و آنگهى سخت‌گيرى و سرزنش و درشتى بر او باعث جدايى ابن عباس از امام (عليه‌السلام) نمى‌شود، زيرا روش امام (عليه‌السلام) اين بود كه هرگاه كسى از يارانش استحقاق مؤاخذه داشت، مؤاخذه مى‌كرد، چه بزرگ بود يا كوچك، چه نزديك بود يا دور، و هنگامى كه حق اللّه را از او باز پس مى‌گرفت، و يا آن شخص از كرده خود پشيمان مى‌شد، به همان حال قبلى نسبت به او باز مى‌گشت، چنان كه فرموده است: عزيز نزد من خوار است تا وقتى كه حق را از او بازستانم و ذليل نزد من عزيز است تا وقتى كه حق او را بازگيرم. بنا بر اين با محبت عميق و پيوند خويشاوندى كه ما بين ايشان وجود داشته، درشتى و رودررويى ناخوشايند على (عليه‌السلام) با ابن عباس، جدايى و اختلافى را در ميان ايشان ايجاد نمى‌كرده است.

و اما مطلب دوم: عبيداللّه كارگزار امام (عليه‌السلام) در يمن بود و چنين حرفى درباره او نقل نشده است).

«در اين نامه چند مطلب است:

اول: احسان خود را در مقام منت‌گزارى بر او از چند جهت ياد آورى كرده است

1) او را در امانتى كه خداوندش او را بر آن امين دانسته، شركت داده‌ است يعنى ولايت امر رعيت و اقدام به اصلاح امور دنيا و آخرت ايشان.

2) او را از جمله خواص و نديمان خود قرار داده است، و كلمه شعار را به همين منظور استعاره آورده است، از آن رو كه شعار چسبيده به او و همراه جسم و تن اوست.

3) او مطمئن‌ترين فرد از كسان وى در نزد او و نزديكترين كس به او بوده است، به دليل يارى و مشورت و سپردن امانت به وی.

مطلب دوم: امام (عليه‌السلام) پس از يادآورى نيكى خود نسبت به او، بدي‌هاى او را نسبت به خود - در فاصله گرفتنش از امام (عليه‌السلام) و خوار گذاشتن و خيانت كردنش در مورد امانتى كه در اختيار داشته يادآورى كرده است - آن هم در وقتى كه مى‌بيند روزگار بر امام سخت گرفته و دشمن رودرروى او ايستاده و كلمه امامت و رهبرى از مسير حق خارج شده است تا روشن شود كه او در برابر نيكى امام (عليه‌السلام) ناسپاسى كرده است، تا نكوهش و سرزنش او وجه صحتى داشته باشد آن‌گاه او را نكوهش و سرزنش كند، مقصود امام (عليه‌السلام) از اين نكوهش آن است كه وى از راه منحرف گشته و رعايت عدالت را نكرده است.

عبارت امام (عليه‌السلام): تو نسبت به پسر عمويت سپر را وارونه گرفتى، ضرب المثلى است در مورد كسى كه با دوست و برادر خود همراه باشد، بعد نسبت به او تغيير جهت دهد و دشمن او گردد، و اصل اين عبارت براى كسى بوده است كه با برادر خود يك‌رنگ و موافق بوده و روى سپرش به طرف او بود، و موقعى كه از او جدا و با او در ستيز شد، پشت سپرش را به جانب او گرفت تا خود را از شر او حفظ كند. در نتيجه اين عبارت كنايه از دشمنى بعد از دوستى شده است، و براى كسى كه چنين كارى بكند ضرب المثل گشته است.

مطلب سوم: امام (علیه‌السلام) به توبيخ و سرزنش وى مى‌پردازد و حالت او را در مورد خيانتكارى‌اش با اين عبارت بازگو مى‌كند: (فلا ابن عمّك... هذه البلاد)».

(ترجمة شرح ‌نهج ‌البلاغه، ابن‌ميثم، ج5، صص146_148)
- شرح سلونی
«این نامه برای نکوهش، توبیخ و سرزنش ابن عباس از حضرت (علیه‌السلام) صادر شده؛ چرا که وی به ایشان خیانت کرد.

امام (علیه‌السلام)، در ابتدای نامه به ابن عباس گوش‌زد می‌کنند که به وی اطمینان کرده، او را در امانت خود که خلافت و ولایت بر مردم بود شریک ساخته، او را از نزدیکان خود برشمردند و از وی انتظار یک‌دلی، یک‌رنگی و حمایت داشتند؛ اما وی نه تنها ایشان را یاری نکرد بلکه زمانی‌که دشمن رو در روی حضرت (علیه‌السلام) ایستاد به ایشان خیانت کرد».

واژه شناسی

- شِعَار
لباس زير كه به بدن مى‌چسبد و كنايه از يگانگى با كسى است.[4]
- بِطَانَة
محرم.[5]
- أَوْثَق
با اطمینان‌تر.[6]
- مُوَاسَات
همدردی.[7]
- مُوَازَرَة
همدلى، همكارى.[8]
- كَلِبَ
سخت شد.[9]
- حَرِبَ‌
بسیار خشمگین شد.[10]
- خَزِيَتْ‌
در خيانت و بلا افتاد.[11]
- فَنَكَتْ‌
غوغا و آشوب‌زده شد.[12]
- شَغَرَتْ‌
بى يار و ياور ماند.[13]
- ظَهْرَ الْمِجَن
پشت سپر، كنايه از عقب‌نشينى در جنگ است. اين مثال درباره كسى كه پيمان بشكند به كار مى‌رود.[14]
- خاذل
ترك يارى كننده.[15]
- خُنْتَهُ
به او خیانت کردی.[16]

واژه کاوی

- أشْرَكْتُ (شرک)
«شَرک» در اصل خلاف تنهایی و به‌معنی دوستی و همنشینی با دیگران است. [17]

«شِرْكَة» مصدر «شَرک»[18] یعنی شخصی با دیگری زندگی و معاشرت کرد.[19]

«شِرْك» تنها در صورتی محقَق می‌شود که دو یا چند نفر در یک عمل با یکدیگر همکاری مستقیم داشته باشند[20] و از آن عمل، اثر و نصیبی برای همة شرکا حاصل شود؛[21] مثلاً در شراکت تجاری از اصل مال برای هریک از شرکا سهمی باشد. [22]

«شارَكَهُ» یعنی آن دو نفر با هم شريك شدند[23] «مشارکت» بالاتر از پشتیبانی و همکاری است.[24]

امام (علیه‌السلام)، خطاب به ابن عباس می‌فرمایند: «فَإِنِّي كُنْتُ أَشْرَكْتُكَ فِي أَمَانَتِي» یعنی وی را شریک و پشتیبان خود قرار دادند و از وی انتظار می‌رفت که متناسب با این جایگاه عمل کند.
- شِعَار (شعر)
«شعر» دو معنا دارد، که یکی از آن‌‌ها پایداری و دیگری به معنی دانش و نشانه (اثر) است.[25]

«شعيره» به معنى علامت و نشانه‌ است و جمع آن «شعائر» است.[26]

«شِعَار» لباس و جامه‌اى است كه زیر جامه‌ها پوشیده می‌شود[27] و به جسم نزدیک است[28] و روى پوست بدن قرار مى‌گيرد[29] و با موهای پوست تماس دارد.[30]

به افراد نزدیک «شَعار» گفته می‌شود؛[31] با این‌‌که حضرت (علیه‌السلام)، ابن عباس را از نزدیکان خود می‌دانستند، وی به ایشان خیانت کرد.
- مُوَازَرَة (وزر)
«وَزَرُ» در اصل به معنی‌ کوه بلند و بزرگ است[32]؛ همچنین در معنی پناه‌گاه نیز استفاده شده است.[33]

«و الْمُوَازَرَةُ على العمل» یعنی او را در کارش یاری کرد.

«وَازَرْتُهُ‌» یعنی او را یاری کرد، نیرومند ساخت و گرامی داشت.[34]

امام (علیه‌السلام)، می‌فرمایند: «وَ لَمْ يَكُنْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِي أَوْثَقَ مِنْكَ فِي نَفْسِي لِمُوَاسَاتِي مُوَازَرَتِي» انتظار می‌رفت ابن‌عباس بیش از دیگران یار، پشتیبان و پناه حضرت باشد.
- خَذَلْ
«خذل» در اصل بر ترک شیء و خودداری از یاری دلالت دارد.[35]

«خَذَلَ» به معنی رها كردن[36] یاری ندادن و کمک نکردن[37] کسی است که تصور می‌شد یاری می‌کند.[38]

شانزده مورد از واژة «خذل» در نهج البلاغه آمده است.[39]

نكته‌ها و پیام‌ها

1. خیانت در امانت به هنگامی که شخص خائن از نزدیکان، محرم و مورد اعتماد باشد قبیح‌تر است (فَإِنِّي كُنْتُ أَشْرَكْتُكَ فِي أَمَانَتِي‌ وَ جَعَلْتُكَ شِعَارِي وَ بِطَانَتِي...).

2. حضرت (علیه‌السلام)، ابن عباس را در حکومت شریک، و او را محرم و از نزدیک‌ترین و قابل اعتماد‌ترین افراد نزد خود می‌دانستند؛ چرا که وی در ابتدا امام (علیه‌السلام) را یاری می‌کرد و تحت فرمان ایشان بود (لَمْ يَكُنْ [فِي أَهْلِي رَجُلٌ‌] رَجُلٌ مِنْ أَهْلِي أَوْثَقَ مِنْكَ فِي نَفْسِي لِمُوَاسَاتِي‌ وَ مُوَازَرَتِي‌ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَيَّ).

3. نقد سازنده، نقدی است که منتقد با روشن‌گری کامل و شفافیت، زاویه‌های مختلف موضوع را بررسی کند؛ حضرت (علیه‌السلام) از جهات مختلف خیانت ابن عباس را بررسی می‌کنند (فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِينَ وَ خَذَلْتَهُ مَعَ الْخَاذِلِينَ وَ خُنْتَهُ مَعَ الْخَائِنِينَ فَلَا ابْنَ عَمِّكَ آسَيْتَ‌ وَ لَا الْأَمَانَةَ أَدَّيْتَ).

4. «خذلان» به هنگام نیاز به یاری، بسیار قبیح‌تر است. ابن عباس زمانی از یاری امام (علیه‌السلام) بازایستاد که دنیا به ایشان پشت کرده و پایداری او در یاری امام زمانش ضروری‌تر بود (فَلَمَّا رَأَيْتَ الزَّمَانَ عَلَى ابْنِ عَمِّكَ‌ قَدْ كَلِبَ‌ وَ الْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ‌ وَ أَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِيَتْ‌...).

5. حقیقت یاری را باید به هنگام سختی‌ها آزمود؛ ابن عباس در قدرت همراه حضرت (علیه‌السلام) بود و به هنگام نیاز از ایشان روی گرداند (فَلَمَّا رَأَيْتَ الزَّمَانَ عَلَى ابْنِ عَمِّكَ‌ قَدْ كَلِبَ‌ وَ الْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ‌ وَ أَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِيَتْ‌ وَ هَذِهِ الْأُمَّةَ قَدْ [فَتَكَتْ‌]....).

6. ملاک شناخت یار حقیقی امام، پایداری او در نصرت امام در اوج تنهایی ایشان است (فَلَمَّا رَأَيْتَ الزَّمَانَ عَلَى ابْنِ عَمِّكَ‌ قَدْ كَلِبَ‌ وَ الْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ‌ وَ أَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِيَتْ‌ وَ هَذِهِ الْأُمَّةَ قَدْ [فَتَكَتْ‌] ...).

راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی

· شایسته است انسان نفس خود را به گونه‌ای تربیت کند که نه تنها در آسایش، بلکه در کوران سختی و مشکلات، یاری‌گر امام باشد.

نویسنده

آیت‌الله سید مرتضی شیرازی

چکیده

کتاب «اضواء على حیاة الامام علی (علیه‌السلام)»، به صورت تحلیلی و مستند به بررسی ابعاد مختلف زندگی و شخصیت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) پرداخته و تلاش می‌کند جایگاه ممتاز و ویژگی‌های منحصربه‌فرد ایشان را در پرتوی تطورات تاریخی و اجتماعی عصر خود تبیین کند. نویسنده با رویکردی عمیق، نه تنها به وقایع و رخدادهای تاریخی، بلکه به تحلیل ریشه‌ای صفات انسانی و فضائل اخلاقی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) می‌پردازد و از همان آغاز کتاب، تأکید دارد که مطالعه سیره‌ی ائمه (علیهم‌السلام) برای همه انسان‌ها، در هر شرایطی آموزنده و راه‌گشاست، زیرا آنان در برابر دشوارترین موقعیت‌ها قرار گرفتند و بهترین و بالاترین تصمیم‌ها را اتخاذ کردند و این سیر تربیتی می‌تواند راهنمای نسل‌ها باشد.

در فصل نخست، با تمرکز بر خصایص ممتاز امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، به برجستگی‌های علمی، معنوی، شجاعت، ایثار، اخلاص و پیشگامی او در پاسداری از اسلام و پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله) پرداخته می‌شود. نویسنده با آوردن مثال‌هایی از فداکاری امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، از جمله ماجرای لیلة المبیت، نشان می‌دهد که ایشان از نوجوانی آماده جان‌فشانی در راه پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله) و اهداف الهی بودند، و همواره وفاداری و شجاعت را تا بالاترین حد ممکن نشان دادند. شخصیت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) از نگاه نویسنده، تجسم صفات بلند انسانی، الگویی تمام‌عیار برای عزت، تسلیم و وفاداری به خدا و رسول خدا (صل‌الله‌علیه‌وآله) است.

کتاب سپس به شرح وقایع دوران پیش از خلافت می‌پردازد و شرایط اجتماعی و سیاسی جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله) را بررسی و موضع‌گیری‌های خردمندانه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را تحلیل می‌کند. او همواره پاسدار وحدت اسلامی، حقیقت و ارزش‌های اصیل بود و در فروکش کردن اختلافات نقش اساسی ایفا می‌کرد بی‌آنکه اصل حق و حقیقت را فدای سیاست یا مصلحت کند. نویسنده رفتار امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را الگویی از بردباری، بصیرت و استواری در اصول می‌داند که در بازگرداندن امت به مسیر صحیح اسلام نقش بی‌بدیلی داشت.

در بخش‌های بعدی کتاب به زمان حکومت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) و چالش‌های بی‌سابقه‌ای که علیه ایشان ایجاد شد پرداخته می‌شود. نویسنده با اشاره به رویکرد عدالت‌محور، مهربان و توأمان قاطع امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، مبارزه ایشان با انحرافات و ظلم‌ها را مورد توجه قرار می‌دهد و تاکید می‌کند که سیاست و تدبیر امام (علیه‌السلام) همواره بر اساس ارزش‌های الهی و حفظ حقوق مردم استوار بود، بی‌آنکه به مال یا قدرت دنیا دل ببندد. نحوه برخورد با دشمنان و بدخواهان، مثل معاویه، نمونه‌ای از صلابت امام (علیه‌السلام) در دفاع از حق و پایبندی به عدالت، همراه با دلسوزی و روح بزرگ ایشان است.

در ادامه، کتاب حوادث و جنگ‌های دوران حکومت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را با رویکردی تحلیلی مرور می‌کند؛ این نبردها ناشی از اصرار امام (علیه‌السلام) بر اقامه عدالت و ممانعت از بازگشت جامعه به جاهلیت و ظلم بود. نویسنده با واکاوی زمینه‌های اختلاف و فتنه‌ها، واقعیت‌های تاریخی و تلخی‌های آن عصر را صادقانه بیان می‌کند و نشان می‌دهد که امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) چگونه در برابر تهدیدها ایستادگی کردند و همواره نصیحت و اصلاح را بر قهر و جبر ترجیح دادند، اما در جایی که لازم بود، با قاطعیت از مرز حق عبور ننمودند.

در پایان، مولف تأکید دارد که شناخت و تأمل در زندگی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نه صرفاً یک پژوهش تاریخی، بلکه نیاز هر انسان طالب رشد، عزت، اخلاق و حقیقت است؛ زیرا الگوبرداری از سیره‌ی ایشان به معنای حرکت در مسیر عبودیت الهی، ایستادگی در برابر باطل و اهتمام به کرامت و آزادی انسان است. نویسنده این سیره را سرچشمه‌ای برای بیداری، اصلاح فردی و اجتماعی و پیمودن راه سعادت می‌داند که با نگاهی موثق به منابع و ترجیح تامل و تحلیل بر نقل صرف، بهره‌ای فراوان به پژوهشگر امروزی ارائه می‌دهد.

هشتگ

#امیرالمؤمنین_علیه‌السلام_شخصیت_فذ #سیره_اهل‌بیت_علیهم‌السلام_درس_عبرت #جهاد_تضحیه_امیرالمؤمنین_علیه‌السلام #امامت_ولایت_در_اسلام_امیرالمؤمنین_علیه‌السلام #عدالت_الهی_حکمرانی_امیرالمؤمنین_علیه‌السلام #فضائل_اخلاقی_امیرالمؤمنین_علیه‌السلام

نویسنده

آیت‌الله علی حسینی میلانی

چکیده

کتاب «نگاهی به آیه ولایت» اثری پژوهشی، مستند و نقادانه در تبیین و دفاع از معنای آیه ولایت (آیه ۵۵ سوره مائده) و اثبات جایگاه امامت و ولایت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) از منظر قرآن است. نویسنده کتاب ابتدا شأن نزول این آیه را با استناد به منابع معتبر شیعه و اهل سنت توضیح می‌دهد و بیان می‌کند که به اتفاق مفسران بزرگ، این آیه درباره امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نازل شده؛ زیرا ایشان در حالی‌که در رکوع بودند، انگشتر خود را به نیازمند بخشیدند و این رفتار، مصداق کاملی از انفاق در راه خدای متعال و اخلاص در عمل بود. نویسنده با اشاره به اجماع علما و شاعران بزرگ مسلمان در طول تاریخ بر این شأن نزول، بر وجه استنادی این واقعه تأکید می‌کند.

در بخش اصلی کتاب، معنای ولایت از منظر قرآن تحلیل می‌شود. آیت‌الله میلانی با دقت لغوی و کلامی روشن می‌سازد که ولایت در این آیه، فراتر از دوستی و محبت عادی است و معنای «سرپرستی» و «امامت» در جامعه دینی را می‌رساند؛ به‌طوری‌که بعد از پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله)، امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به عنوان صاحب‌ اختیاری که خدای متعال برای امت تعیین کرده، مطرح می‌شود. وی نقدهای برخی مفسران اهل سنت و متکلمان معتزلی درباره معنای ولایت در این آیه و تلاش آنان برای کاهش بار معنایی آیه را با دلایل و شواهد قرآنی و روایی پاسخ می‌دهد و نشان می‌دهد معنای ولایت تنها به محبت یا یاری محدود نمی‌شود.

در ادامه، مجموعه‌ای از شبهات درباره آیه ولایت مورد بررسی قرار گرفته است؛ از جمله ادعاهایی درباره معنای «ولایت»، سؤال درباره جمع بودن تعبیر آیه و مفرد بودن مصداق آن، و اشکالات پیرامون توجه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به نیازمند در هنگام نماز. هر یک از این شبهات با استناد به آیات، روایات معتبر و اقوال بزرگان مورد بحث قرار می‌گیرد و نویسنده به شیوه‌ای منطقی و با احترام به نظر مخالفان، شبهات را برطرف می‌سازد. در نتیجه‌گیری، کتاب به این امر تأکید دارد که آیه ولایت، گواه روشنی بر امامت و ولایت الهی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) پس از پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله) است و پذیرش این حقیقت، گامی ضروری برای پیروی راستین از قرآن و سنت می‌باشد.

این کتاب برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به مباحث قرآن، حدیث، کلام و تاریخ اسلام، راهنمایی روشن و مستدل درباره عمق معنای ولایت و منزلت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به شمار می‌آید و با زبانی علمی و مستند، هم پاسخگوی شبهات هست و هم زمینه‌ای برای مطالعه عمیق‌تر درباره حقیقت امامت فراهم می‌کند.

هشتگ

#آیه_ولایت #امیرالمؤمنین_علیه‌السلام #ولایت_الهی #امامت #تفسیر_قرآن #شأن_نزول #پاسخ_به_شبهات #محبت_و_سرپرستی #اهل_بیت_علیهم‌السلام #استدلال_قرآنی

واژه شناسی

- يُتَابِعُ
سرازیر می‌کند، پی‌در‌پی می‌آورد.[3]
- تَعْصِيهِ
نافرمانیش می‌کنی.[4]

واژه کاوی

- یُتَابِعُ (تبع)
«تبع» به‌ معنی يكى پس از ديگرى،[5] روان شدن[6] و در پی‌­آمدن است.[7]‌

«تَتَابُعْ» به این معناست که کاری به دنبال هم و بدون درنگ انجام شود.[8]
- نِعْمَتْ (نعم)‌
«نِعمت» چیزی است که خدا به بنده‌اش عطا می‌کند؛[9]همچنین احسان،[10]حالت نيكو،[11] شادکامی، آسایش در زندگی[12]و حالت لذت بخش را نعمت می‌نامند.[13]

«نِعَمْ‌» معانی زیادی دارد ولی همۀ آن‌ها بر اصلی واحد یعنی رفاه و زندگی دلچسب[14] در امور مادی و

معنوی دلالت می‌کند و در مقابل سختی، شدت و تنگنا است.[15]

«نَعماء» به معنای نعمتی است[16] که اثر آن در صاحبش آشکار است.[17]

تفاوت «نِعمَت» و «نَعماء»:

نعمت ظاهري را «نَعْمَاء» می‌نامند و آنچه آشکارا نباشد «نعمت» است.[18]



تفاوت «نعمت» و «منفعت»:

«نعمت» درخصوص امري پسندیده به‌کار می‌رود، ولی «منفعت» ممکن است بر امري پسندیده یا ناپسند اطلاق شود.[19]

تفاوت «نعمت» و «رحمت»:

«نعمت» یعنی عطا کردن مال یا نعمت به شخصی که نیازمند نیست؛ اما «رحمت» به‌معنای نعمت دادن به کسی‌ است که به آن محتاج باشد. واژة «نعمت» به صورت عام است؛ ولی«رحمت» این‌گونه نیست. [20]

تفاوت «نعمت» و «لذت»:

«لذت» چیزي است که به آن اشتها و میل وجود دارد لیکن «نعمت» اینگونه نیست. [21]

تفاوت «نعمت» و «هبه»:

«نعمت» همراه با شکر و در امور پسندیده است؛ اما «هبه» امور ناپسند و غصبی را هم در برمی‌گیرد.[22]
- تَعْصِي (عصی)
«عصیان» به معنی خروج از طاعت و مخالفت کردن با امر کسی است.[23]



تفاوت «معصیت» و «ذنب»:

«معصیت» به‌معنای نافرمانی و خروج از طاعت خدا است؛ اما «ذنب» از دیدگاه اهل کلام به هر عملی گفته می‌شود که در پی‌آن، عذاب باشد.[24]
- حذر
«حذر» یعنی هوشیار بودن[25]در هرچیزی[26]و هم‌چنین پرهیز کردن از شیء ترسناک است.[27]

«حذر» به‌معناى ترس نيست؛[28]بلكه یعنی داشتنِ قدرت ِدوری از چیزی است که ضرر دارد.[29]



تفاوت «حذر» و «خوف»:

«حذر» ضرر را از انسان دور می‌کند؛ اما «خوف» باعث دفع ضرر نمی‌شود.[30]



تفاوت «حذر» و «احتراز»:

«حذر» حفظ نمودن چیزي است که فعلا وجود ندارد ولی علم و یا گمان می‌رود که به وجود آید؛ اما «احتراز» به معناي حفظ نمودن چیزی است که در حال حاضر وجود دارد.[31]

واژه شناسی

- شُعَب
جمع شُعبَة، گروه‌ها، دسته‌ها.[1]
- تَبْصِرَة
بینا کردن، بینایی، عبرت گرفتن.[2]
- الْفِطْنَة
مهارت، فهمیدن.[3]
- تَأَوُّل
بیان کردن آنچه سخن به آن باز گردد.[4]
- الْحِكْمَة
سخن مطابق حق زيرا منع جهل مى‌كند، علم، عدل.[5]
- مَوْعِظَة
پند، اندرز.[6]
- الْعِبْرَة
پند گرفتن، پند، درس گرفتن.[7]
- سُنَّة
روش.[8]
- تَبَصَّرَ
بینا شدن، درنگریستن، تأمُّل نمودن.[9]
- تَبَيَّنَتْ
پیدا شد، هویدا شد.[10]
- عَرَفَ
دانست.[11]

واژه کاوی

- الْيَقِين (یقن)
«یقن» یعنی انسانی شک و گمان را از خودش دور کند و امری محقق شود.[12] «یقن» یعنی علم قطعی که هیچ شکی در آن راه ندارد و انسان با آن آرامش پیدا می‌کند.[13] همچنین به معنای ثابت و واضح شدن است.[14]

«يَقِنَ‌ الامر يَقْناً» یعنی امری ثابت و واضح شد.[15] «یقن الامر و بالامر» یعنی به امری، علم پیدا کرد و محقق دانست.[16]

«يَقِين» یعنی برطرف ساختن شک، باور و دانشى که از راه بينش يا استدلال به دست می‌آيد[17] و همراه با ثبات و اطمینان می‌باشد.[18] همچنین یعنی اعتقادی که در آن هیچ شکی وجود ندارد، مطابق خود امر است و نابودی آن ممکن نیست.[19]

اهل حقیقت «یقین» را نه با برهان بلکه با قوه ایمان و با چشم بصیرت خود می‌بینند.[20]

«يَقِين» نتیجه بندگی[21] و از نتايج و صفات علم و دانش است، كه از معرفت و درايت و... برتر است.[22] همچنین این واژه مخالف تردید، گمان، جهل مرکب و تقلید است[23] و «علم» مخالف جهل است.[24]

مراتب «یقین»؛ علم الیقین، عین الیقین و حق الیقین است، که حق الیقین بالاترین مرتبه یقین است.[25]

تفاوت «یقین» و «علم»:

«علم» یعنی انسان از راهی که قابل اطمینان است، به حقیقت علم برسد.[26] «يقين» به معنای «علمی» است که بر مبنای دلیل، حاصل می‌شود؛[27] بنابراین هر «يقينی» «علم» است ولى هر «علمی» «يقين» نيست.[28] «یقین» یعنی نفس انسان به واسطه «علمی» که به دست آورده، آرامش پیدا کند و سینه‌اش شاد شود؛ به همین دلیل علم خدا «یقین» نامیده نمی‌شود. همچنین به کسی که بعد از حیرت و شک به امری «علم» پیدا کند، «موقن» می‌گویند و شاهد موضوع آن است که شک ضد «یقین» است. از جمله تمایزات «یقین» و «علم» آن است که هرگاه شخصی نسبت به امری اعتقاد داشته باشد، «یقین» او در هر مرحله که شک ها از بین می‌رود، فزونی می‌یابد؛ ولی اگر نسبت به امری «علم» وجود داشته باشد، دیگر اضافه شدن «علم» معنایی ندارد.[29]
- تَبَصَّرَ و تَبْصِرَة (بصر)
«بَصَر» به معنای قوه بینایی[30] و چشم[31] است، همچنین «بَصَر» به معنای نفوذ در قلب است.[32]

«بَصَر» یعنی علم و «بَصَرتُ بالشیء» یعنی به آن علم پیدا کردم.[33] «بَصِیر» یعنی انسان عالم،[34] همچنین به معنای شخص بینا است. [35]

«البَصَرُ مِنَ القَلْبِ» به معنای نوری است که انسان به وسیله آن حقیقت و باطن امور را درک می‌کند.[36]

«تَبْصِرَة» مصدر دوم «َبصَّرَ»است،[37] به معناى بينایی، بینا کردن، عبرت گرفتن[38] و واضح نمودن است.[39] «بَصَّرَهُ الأَمْرَ» یعنی انسان امری را به شخصی شناسانيد و برايش توضيح داد.[40]

«بَصِیرَت» به معنای حجت و استبصار در چیزی است.[41] اصل آن آشکاری چیزی است.[42] همچنین «بَصِيرت» اسمی است برای چیزی که در قلب از دین و حقیقت امر معتقد شد.[43]

«بَصِيرَت» به معنای علم و دانستن،[44] پند گرفتن است،[45] مهارت و فهمین،[46] بينایی دل،[47] عقیده قلبی شخص است[48] و ثبات در دين است.[49]

«بَصِيرَت» یعنی نوری که در قلب است مانند «بَصَرَ» که به معنای نور چشم است. به دلیل اینکه با آن حق آشکار می‌شود، این نام را به خود گرفته است.[50]

«بَصَائِر» جمع «بَصِيرة» و به معنای خِرد،[51] بینایی، بینش، دانایی، زیرکی و روشن‌بینی است. [52]

«تَبَصُّر» به معنای اندیشه کردن و شناختن[53] تيزبينى و تيزهوشى است،[54] همچنین به معنای بینا شدن، نگاه کردن و تأمل نمودن است.[55]

«تَبَصَّرَ» یعنی فردی نگاه کرد[56] و «تَبَصَّرَ في...» یعنی شخص در چيزی انديشيد و تأمل كرد.[57]

تفاوت «بصیرت» و «علم»:

مراد از «بصیرت» تکامل یافتن «علم» و معرفت به امور است. [58]

تفاوت «عین» و «بصر»:

«عین» همان ابزار دیدن وحدقه چشم است، «بصر» اسمی برای نگاه کردن با چشم یا قلب است. اگر «بصر» به معنای چشم نیز استفاده شده، به صورت مجاز است. همچنین زمانی که علم به چیزی بسیار آشکار باشد، «بصر» می‌گویند. یعنی اگر به کسی گفته شود دارای «بصر» است، منظور این است که آگاهیش به آن مطلب به گونه‌ای است که گویی آن را می‌بیند.[59]
- الْفِطْنَة (فطن)
«فطن‌» به معنای هوشمندی و علم پیدا کردن نسبت به چیزی است.[60]

«فِطنَت» به معنای سرعت[61] فهمیدن،[62] تیزهوشی[63] و مهارت آشکار و مخالف ندانستن است؛[64] البته فهمی که خدا به شخص عطا کرده و از راه اکتساب به دست نیامده است.[65]

«فطانَت» به معنی آمادگی بالای ذهنی برای درک مسائلی است که به ذهن می‌آید.[66]

«فِطَن» جمع « فِطْنَت» و به معنای مهارت‌ها و فهميدن‌ها است. [67]

تفاوت «فطنت» و «علم»:

«فطنت» یعنی شخصی به چیزی آگاهی پیدا کند، و مخالف آن این است که انسان نسبت به چیزی بی‌توجه باشد. صفت «فَطِن» به غافل نسبت داده نمی‌شود.

می‌توان گفت اگر شخص بخواهد مسئله‌ای را که پیچیده و مبهم است بشناسد اول باید «فَطِن و تیزهوش» باشد.

اگر انسان به مسئله‌ای که برایش پیچیده بوده علم پیدا کند نمی‌توان به او «فَطِن» گفت؛[68] زیرا «فَطِن» به کسی گفته می‌شود که سریع به مسائل پی می‌برد.[69]

بنابراین هر «فطنتی» «علم» است ولی هر «علمی» «فطنت» نیست.[70]

تفاوت «فطنت» و «کیس»:

به شخصی «فَطِن» گفته می‌شود که سریع به مسائل پی می‌برد،[71] مسائل را به صورت روشن و آشکار می‌فهمد؛[72]البته فهمی که خدا به شخص عطا کرده و از راه اکتساب به دست نیامده است.[73]

«کیاست» علم نیست. «کَیِّسْ» به کسی می‌گویند که در امور سرعت حرکت داشته باشد و معانی مورد نظر گوینده را از غیر آن دریافت کند؛ برای مثال «غُلامٌ کَیِّسْ» غلامی است که مقصود از اوامر مولایش را سریع متوجه می‌شود و حواشی را رها می‌کند.[74]
- الْحِكْمَة (حكم)
«حکم» به معنای قضاوت،[75] منع از ظلم[76] و بازداشتن براى اصلاح است. [77]

«حکم» یعنی آنچه که به طور یقین بر موضوع حمل می‌شود و به آن ملحق می‌شود و امر و نهی به وسیله آن محقق می‌شود. به مناسبت این مفهوم، به قضاوت «حکم» گفته می‌شود و به مناسبت قید یقین، «حکمت» به معنای فقه، علم، منع و آنچه که اختلاف و تردیدی در آن نیست، می‌باشد. [78]

«حکمت» به معنای امری پوشیده و کار‌های درهم پیچیده است.[79]

«حِكْمَت» یعنی شخص با علم و عقل به حق برسد، پس «حکمت» در مورد خداى تعالى یعنی شناسایی اشیاء و ایجاد آن‌ها از سوی او بر نهایت استواری و «حکمت» درباره انسان به معنای شناختن موجودات و انجام دادن نيكى‌ها است‌.[80]

با مراجعه به اصل معنى كلمه «حکمت» برداشت می‌شود حکمت ویژگی درک و تشخیص است كه شخص به وسيله آن مي‌تواند حق و واقعيّت را درك كند و از فساد جلوگیری و كار را متقن و محكم انجام دهد.[81]

«حِكْمَت» به عدالت[82] در حکم کردن[83] و علم و بردباری بر می‌گردد،[84] همچنین به معنای علم پیدا کردن به حقیقتِ[85] برترین چیزها به وسیله برترین علوم[86] و عمل کردن به مقتضای آن‌ها است.[87]

به قرآن و فقه،[88] اطاعت از خدای متعال، دانستن دین و عمل کردن به آن، فهم و خشیت[89] و اجتناب از گناه، تفکر در امر خدا و پیروی از آن، «حکمت» گفته می‌شود.[90]

«حکمت» به دلیل جلوگیری از جهل و نادانی، «حکمت» نامیده شده است.[91]

«حکیم» یعنی كسی كه كار را از روى تشخيص و مصلحت انجام می‌دهد.[92] «رجلٌ حَكِيمٌ» به معنای انسان حکیم عادل است.[93]

«حِكَم» جمع واژه «حِكْمَت»[94] به معنای سخنان مطابق حق است.[95]

«حُكم» اعمّ از «حكمت» است، پس هر «حكمتى»، «حُكم» است و هر «حُكمى» «حكمت» نيست؛ زيرا «حُكم» داورى به چيزى عليه چيز ديگر است.[96]

تفاوت «حکیم» و «عالم»:

برای واژه «حکیم» سه معنا ذکر شده است:

1. «مُحکِم» یعنی حکم کننده.

2. «مُحکَم» یعنی استوار؛ مانند آیه «فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ؛ در آن شب هر امرى بر اساس حكمت (الهى) تدبیر و جدا مى‌گردد»[97]. زمانی که خدای متعال به این صفت توصیف شود، منظور صفت فعل خدا می‌باشد.

3. «حکیم» یعنی کسی که «عالم» به احکام امور است، که گزیده‌تر از صفت «عالم» بودن می‌باشد و در صورت توصیف خدای متعال به این صفت، «حکیم» جزء صفات ذات خدا محسوب می‌شود.[98]
- مَوْعِظَه (وعظ)
«وَعْظ» به معنای نصیحت و تذکر دادن به عواقب کاری است.[99] همچنین «وعظ» به معنای ترساندن،[100] بازداشتن[101] و هشدار دادن است.[102]

«وعظ» یعنی انسان شخصی را به وسیله تذکرهای مفید و آگاهی دادن های به موقعی که سودرسان است، به سوی حق هدایت کند.[103]

«وعظ» تذكر و يادآورى سخنى از پاداش یا مجازات است[104] كه همراه خير باشد و قلب و دل را لطيف و روشن سازد.[105]

«وَعَظَ» یعنی انسان شخصی را به توبه، توجه به درگاه خدا و نيكو كردن اخلاق راهنمایى و تشويق کرد،[106] و او رابه اطاعت توصیه کرد.[107]

«مَوْعِظَة» اسم از «وَعْظ» است، «مَوَاعِظ» جمع «مَوْعِظَة» و به معنای پند و اندرزهایی است كه واعظ می‌گويد.[108]
- عَرَفَ
«عرف» در اصل به معنای سکون و آرامش است.[109] همچنین به معنای آگاه شدن به امری و شناخت خصوصیات و آثارش است[110] و «عُرف» به معنای احسان شناخته شده، است [111] این نامگذاری از آن روی است که نفس با آن آرامش پیدا می‌کند‌.[112]

«عارِف»‌ به معنى عالم است؛[113] البته در جامعه واژه عارف، در مورد معرفت خداى متعال، ملكوت و شكوه او، شناخت و معامله نيكوى او با بندگان، به کار می‌رود.[114]

«مَعْرُوف» به معنای نیکی، مهربانی،[115] مشهور و شناخته شده است.[116] همچنین چیزی است که فطرت[117] و عقل آن را از بین امور بازشناسی می‌کند، سپس شرع نیز آن را به عنوان امر نیک تأیید می‌کند.[118] هرچیزی از طاعت خدا، نزدیکی به او و احسان به مردم، پسندیده شمرده می‌شود و هر کاری که در شرع و عقل نیک شناخته شده است «معروف» نامیده می‌شود[119] و منکر یعنی آنچه که به زشتى شناخته شده[120] و خارج از اطاعت خدا است.[121]

«مَعْرِفَت» یعنی دانستن بعد از نادانی[122] و فراگيرى چيزى به همان صورتى كه هست.[123]

«مَعْرِفَة» و «عِرفَان» به معنای درک و دریافت چیزی از روی اثر آن با انديشه و تدبّر است.[124]

تفاوت «معروف» و «مشهور»:

امری که حتی نزد یک فرد شناخته شده باشد «معروف» نامیده می‌شود، ولی «مشهور» به معنای امری شناخته شده نزد جماعتی است.[125]

تفاوت «معرفت» و «علم»:

«معرفت» جزئی‌تر از «علم» است؛ زیرا منظور از «معرفت»، «علم» به ذات هر چیزی به صورت مفصل است. در حالی که «علم» آگاه شدن به چیزی به صورت مفصل یا مجمل[126] است.

همچنین «معرفت» علم به امور از جهت اثر و دلیل است، به همین دلیل خدای متعال به «عارف» وصف نمی‌شود؛ بنابراین هر «معرفتی» «علم» است ولی هر «علمی» «معرفت» نمی‌باشد. زیرا لفظ «معرفت» مفهوم جدا کردن معلوم از نامعلوم را به مخاطب می‌رساند، در حالی که «علم» چنین معنایی را در بر نمی‌گیرد. [127]

واژه شناسی

- أَطَالَ
دراز كرد.[1]
- اَمَلَ
امید و آرزو.[2]
- أَسَاءَ
تباه كرد.[3]

واژه کاوی

- أَطَالَ(طَوَل)
«طَوَل» به‌معنی کشیده شدن در چیزی است.[4]

«طَوَل» در دو مورد کاربرد دارد:

1. در محسوس؛ همان‌طور که خدا در قران کریم می‌فرماید: «وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ‌ طُولًا؛ هرگز در بلندى به كوه‌ها نخواهى رسيد».[5]

2. در معقول؛ قران کریم می‌فرماید: «فَطالَ‌ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ؛ زمان و مدت بر آن‌ها طولانى شد و قلوبشان سخت گرديد»[6].[7]



تفاوت «طول» و «دوام» و «استمرار» و «امتداد»:

در «طال» استمرار بعد از زمان حال است؛ اما در «دوام»، «استمرار» و «امتداد» این دوام از زمان حال است. [8]
- أمل
«أمَل» به معنی امید است.[9]



تفاوت «أمل» و «رجاء»:

«رجاء» به معنی امیدواری است؛[10]اما «أمل» همان «رجاء» است که همیشگی باشد.[11]

واژه شناسی

- طُوبَى
پاک و پاکیزه بادا، خوش بادا.[3]
- ذَكَرَ
ياد كرد.[4]
- الْمَعَاد
بازگشتن، جای بازگشت، عالَم آخرت، جهان دیگر، قیامت.[5]
- عَمِلَ
کار کرد، درست کرد، ساخت.[6]
- الحِسَاب
رسیدگی به عمل، اندازه‌گیری اعمال انسان.[7]
- قَنِعَ
قناعت كرد.[8]
- الْكَفَاف
رزقی است که در زندگی برای انسان کافی باشد. [9]
- رَضِيَ
خشنود شد، راضی شد. [10]

واژه کاوی

- ذَكَرَ
یکی از معانی ذکر به یادآوردن است؛ به این معنا که شخص، چیزی را که فراموش کرده به یاد آورد. این معنا به واژه «حفظ کردن» نزدیک است؛ با این تفاوت که در ذکر، آنچه قبلا حفظ آموزش دیده‌ایم را به یاد می‌آوریم. معنای دیگر ذکر، حضور شیء در قلب یا زبان است؛ از این رو گفته‌اند ذکر دو گونه است: ذکر قلبی و ذکر زبانی؛ چه بعد از فراموشی باشد، و چه نباشد. به هر سخنی هم ذکر گفته می‌شود.[11]

«ذکر» یک شیء با بی‌توجهی به امور دیگر همراه است؛ از این رو هرکس با قلب و زبانش به ذکر خدا مشغول شود از غیر از یاد خدا روی گردان و از خواسته‌ها و هوای نفسش غافل می‌شود.[12]

«ذَكَرَ اللّهَ» یعنی شخص خداوند را ذِكر و تسبيح گفت، نام خدا را بر زبان آورد. «ذَكَرَ الشّي‌ء» یعنی شخص آن چيز را در ذهن خود سپرد. [13]

ذکر مخالف فراموشی است؛[14] خدای متعال می‌فرماید: «وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ؛ اين شيطان بود كه سبب شد فراموشش كنم‌»[15] محل فراموشی و یادآوری (ذکر)، قلب است؛ چراکه دو چیزی که ضد هم است باید محلشان یکی باشد.[16]

خدای متعال می‌فرماید: «أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ؛ آیا انسان به خاطر نمی‌آورد که ما پیش از این او را آفریدیم در حالی که چیزی نبود؟!»[17] یعنی آيا انكار كننده قيامت و بعث، خلقت اوّليه خود را به ياد نمى‌آورد تا به آن برای بازگشتن در قيامت استدلال کند؟![18]

خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ؛ ما آن‌ها را با خلوص ویژه‌ای خالص کردیم، و آن یادآوری سرای آخرت بود!»[19] «ذِكْرَى‌» يعنى ذكر زياد كه از واژه «ذكر» رساتر و بليغ‌تر است.[20]

به نظر می‌رسد «ذَكَرَ الْمَعَادَ» یعنی شخصی که مدام معاد و قیامت را برای خود یادآوری می‌کند و این یاد آوری نه تنها با قلب و ذهن است بلکه در عملش هم تاثیرگذار و نمایان است.
- قَنِعَ
«قَنَاعَة» به معنای خشنود[21] و راضی بودن به قسمت و روزی است.[22] همچنین یعنی به اندك اكتفا كردن و راضى بودن از امور گذرنده دنيوى و عوارضى كه نيازمند به آن‌ها است‌.[23] این ماده به معنای کوتاه آمدن وگذشتن از جایگاه و شخصیت است تا انسان بتواند با امکاناتی که در دست دارد، زندگی کند.[24]

تفاوت «قناعت» و «قصد»:

«قناعت» اکتفا نمودن به اندک است و شخص قانع کسی است که کمتر از نیازش استفاده نماید ولی «مُقتَصِد»، کسی است که به اندازه حاجتش استفاده می‌نماید نه کمتر از آن. «اقتصاد» در ارتباط با رفتار است و «قناعت» از اعمال قلبی است.[25]

به نظر می‌رسد «قَنِعَ بِالْكَفَافِ» کسی است که از مال و دارایی به اندازه‌­ای که بتواند با آن زندگیش را بگذراند، بسنده کند و از اتفاقاتی که برای او در زندگی می‌افتد راضی و خشنود باشد.
- رَضِيَ
«رِضَی» یعنی موافق بودن میل انسان به آنچه که برای او اتفاق می‌افتد.[26] همچنین به معنای خشنودی و تسلیم بودن بنده به قضا و قدر الهی[27] و پذیرش آن است.[28] اگر فعل «رَضِیَ» با حرف اضافه «عن» همراه شود، یعنی شخص، امری را دوست داشت و به آن روی آورد.[29]

خشنودی و نارضایتی در مورد موجوداتی به کار می‌رود که دارای شعور و اراده هستند.[30]

«رضوان» یعنی خشنودى زياد و چون بزرگترين رضا، خشنودى خداى متعال است واژه «رضوان» در قرآن به هر چه كه از خدا است اختصاص يافته است.[31] رضایت و خشم الهی به معنای ثواب و عقاب او است و برگرفته از هیجان روح و حالات نفسی نیست؛ چرا که این ویژگی‌ها از صفات مخلوقات ناتوان و نیازمند است.[32]

«رَاضُون‌» و «رُضَاة» جمع «رَاضِي» است.[33]

به نظر می‌رسد «رَضِيَ عَنِ اللَّهِ» شخصی است که نسبت به مقدرات الهی راضی و حتی مایل باشد، آن را بپذیرد و دوست داشته باشد.

واژه شناسی

- تَكْرَهُ
آنچه خوش نمی‌داری.[3]

واژه کاوی

- صبر
«صبر» بازداشتن نفس از بی‌قراری[4] در سختی می‌باشد. [5]
- تَكْرَه (کره)
«کره» به معنای دوست نداشتن،[6] محدود کردن شخص در انجام کاری و گرفتن اختیار از او است.[7]

واژه شناسی

- العَقْل
درک، معرفت.[2]

واژه کاوی

- عقل
اجمالی:

به توانایی تشخیص خوب از بد و صحیح از فاسد در امور مادی و معنوی؛[3] و همچنین قدرتی که انسان را از سخن، یا کار ناپسند[4] بازمی‌دارد، «عقل» گفته می‌شود.[5]

تفصیلی:

«عقل» نیرو[6] یا نور معنوی است[7] که فرد با آن حقایق را درک می‌کند[8] و دانش‌هایی را می‌آموزد.[9]

«عقل البعیر» به معنای بستن پای شتر است تا او را از حرکت بازدارد؛[10]«عقل» نیز نیرویی است که «عاقل» را از افتادن در پرتگاه باز می‌دارد.[11]

«عاقل» یعنی فرد هوشیار[12]که زبان خود از کلام نگه می‌دارد[13]و با شناخت نیازهای خود، زندگی را بر اساس عدالت و حق و دوری از تمایلات خود[14]پایه‌گذاری می‌کند.[15]

مقصود از «‌لِسَانُ‌ الْعَاقِلِ‌ وَرَاءَ قَلْبِهِ» این است كه خردمند زبانش را رها نمى‌كند.[16]

«عقل» با مشتقات آن به طور گستره در نهج‌البلاغه آمده است.[17]



تفاوت «عقل» و «ذهن»:

«عقل» قدرت بازدارنده از سخن یا کار ناپسند است[18] اما «ذهن» به معنای فهمیدن، حفظ کردن و یاد گرفتن است.[19]

تفاوت بین «عقل» و «أرب»:

«عقل» به معنای قدرتی است که شخص را از عمل ناپسند بازمی‌دارد و «ارب» به معنای وفور «عقل» است. [20]

نکته‌ها و پیام‌ها

1. روز قیامت روزِ بازخواست از زبان است چنان که امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:«مَنْ عَلِمَ أَنَّهُ مُؤَاخَذٌ بِقَوْلِهِ فَلْيَقْصُرْ مِنَ اَلْمَقَالِ؛ هر کس بداند نسبت به سخن گفتنش مورد بازخواست قرار خواهد گرفت، پس سخن را کوتاه کند».[21]

2. حد سخن گفتن باید رعایت شود چنان که امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:«اَلْكَلاَمُ كَالدَّوَاءِ قَلِيلُهُ يَنْفَعُ وَ كَثِيرُهُ قَاتِلٌ؛ سخن همچون دوا است كم آن سودمند و بسيارش كشنده است».[22]

3. سکوت دشوار است! اما سنجیده سخن گفتن از سکوت هم دشوارتر است!

نویسنده

استاد مهدی پیشوایی

چکیده

معرفی کوتاه کتاب
این کتاب یکی از آثار مرجع و تحلیلی در حوزه تاریخ زندگانی دوازده امام معصوم (علیه‌السلام) است که با تکیه بر منابع معتبر تاریخی و روایی نگاشته شده است. نویسنده در این اثر تلاش می‌کند تا فراتر از نقل صرف وقایع، به تبیین منطق حاکم بر موضع‌گیری‌های سیاسی و اجتماعی هر یک از پیشوایان متناسب با شرایط زمانه بپردازد.
مفهوم‌شناسی سیره و اصل زمان‌شناسی
نویسنده در ابتدای کتاب، سیره را نه به معنای تاریخ صرف، بلکه به معنای سبک و متد عملی زندگی تعریف می‌کند. نکته کلیدی در تحلیل سیره معصومین (علیه‌السلام)، رعایت اصل زمان‌شناسی است؛ بدین معنا که ائمه بر اساس سنجش دقیق امکانات، محدودیت‌ها و جبهه‌گیری‌های مخالفان، شیوه‌های مبارزاتی متفاوتی اعم از جنگ، صلح، فعالیت فرهنگی یا دعا را برگزیده‌اند .
امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)؛ از پیشگامی در اسلام تا عدل علوی
کتاب با بررسی افتخارات امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) آغاز می‌شود؛ از پیشگامی در پذیرش اسلام و فداکاری بی‌نظیر در شب هجرت لیلة‌المبیت تا دلاوری در میادین نبرد. نویسنده بر این باور است که سکوت و صبر بیست و پنج ساله امام پس از رحلت پیامبر (صل‌الله‌علیه‌وآله)، انتخابی آگاهانه برای حفظ اساس اسلام و جلوگیری از تفرقه توده مسلمانان بوده است. در دوران خلافت نیز، امام با اولویت بخشیدن به عدالت اقتصادی و نفی امتیازات طبقاتی، الگویی از حکومت حق‌مدار را ارائه کرد .
صلح امام حسن (علیه‌السلام) و قیام امام حسین (علیه‌السلام)
نویسنده با رد تحلیل‌های سطحی، صلح امام حسن (علیه‌السلام) را پاسخی به سستی سپاهیان، نفاق کوفیان و خطر نفوذ امپراتوری روم شرقی در صورت ادامه جنگ داخلی می‌داند. این صلح، زمینه‌ساز بیداری جامعه و مقدمه ضروری برای قیام عاشورا شد. در مقابل، قیام امام حسین (علیه‌السلام) زمانی رخ داد که یزید با زیر پا گذاشتن ظواهر اسلام، اصل دین را تهدید می‌کرد. هدف این نهضت، امر به معروف، نهی از منکر و بازگرداندن جامعه به سیره پیامبر (صل‌الله‌علیه‌وآله) عنوان شده است .
تضهن علمی و کادرسازی از امام سجاد (علیه‌السلام) تا امام صادق (علیه‌السلام)
پس از واقعه کربلا، پیشوایان شیعه راهبرد بازسازی هویت دینی را در پیش گرفتند. امام سجاد (علیه‌السلام) از طریق دعا در صحیفه سجادیه، معارف ناب را منتشر و به تربیت بردگان آزادشده پرداخت. امام باقر (علیه‌السلام) و امام صادق (علیه‌السلام) نیز با بهره‌گیری از فرصت ضعف دولت اموی، بزرگ‌ترین دانشگاه اسلامی را تأسیس کردند که در آن هزاران شاگرد در رشته‌های مختلف از فقه تا علوم طبیعی مانند جابر بن حیان تربیت شدند .
سازمان وکالت و مدیریت در عصر اختناق
در دوران امام کاظم (علیه‌السلام)، امام جواد (علیه‌السلام) و امام هادی (علیه‌السلام)، فشار خلفای عباسی به اوج رسید. در این دوره، ائمه از طریق «شبکه وکالت»، ارتباط خود را با شیعیان در مناطق دوردست حفظ کرده و به تقویت بنیه مالی و اعتقادی آنان پرداختند. امام رضا (علیه‌السلام) نیز با پذیرش مشروط ولایتعهدی، عجز مأمون در برابر پایگاه مردمی اهل‌بیت را به اثبات رساند و از مناظرات علمی برای تبیین حقانیت اسلام بهره برد.
آمادگی برای غیبت و پدیده مهدویت
بخش پایانی کتاب به سیره امام عسکری (علیه‌السلام) و تمهیدات ایشان برای انتقال جامعه به عصر غیبت اختصاص دارد. نویسنده با استناد به منابع فریقین (شیعه و سنی)، اصالت موضوع مهدویت را به عنوان یک باور قطعی اسلامی اثبات کرده و نقش نواب چهارگانه را در دوران غیبت صغری برای تثبیت نظام مرجعیت و هدایت شیعیان تشریح می‌کند .
جمع‌بندی نهایی
کتاب سیره پیشوایان به خوبی نشان می‌دهد که امامان معصوم (علیه‌السلام) علیرغم تفاوت در روش‌های ظاهری، همگی یک هدف واحد یعنی حفظ کیان اسلام و هدایت جامعه را دنبال می‌کردند. این اثر با بازخوانی تحلیلی تاریخ، تصویری منسجم از تکاپوی مستمر عترت برای برقراری حاکمیت الهی ارائه می‌دهد.
مطالعه این کتاب برای پژوهشگران و عموم علاقه‌مندان به درک عمیق تاریخ اسلام، فرصتی است تا با ابعاد پنهان مبارزات نرم و سخت پیشوایان دین و هوشمندی آنان در تقابل با جریان‌های انحرافی آشنا شوند.

هشتگ

#سیره_پیشوایان #تاریخ_تحلیلی_اسلام #اهل_بیت #سبک_زندگی_معصومین #مهدی_پیشوایی #سیره_سیاسی_ائمه #امامان_شیعه #زندگانی_چهارده_معصوم #تاریخ_اسلام #راه_رهبری #اصل_زمان_شناسی #سازمان_وکالت #مناظرات_علمی #کلام_اسلامی #تحلیل_تاریخی #صلح_امام_حسن #قیام_عاشورا #صحیفه_سجادیه #دانشگاه_جعفری #غیبت_صغری #نواب_اربعہ #تشیع_اثنی_عشری #سیره_علوی #عدل_الهی #امامت_و_ولایت #تحلیل_زندگانی_ائمه #سیره_عملی_اهل_بیت #تاریخ_سیاسی_امامان #پژوهش_تاریخی_اسلام #اسلام #شیعه #معصومین #عدالت

موضو عات مرتبط

پربازدیدها

سلوني - فارسى

موسسه سلونی با هدف پژوهش و نشر معارف نهج البلاغه می‌کوشد با روش های تخصصی و روز آمد، جلوه‌ هایی از دانش و ادب ناب علوی را در اختیار عموم قرار دهد.

دسته بندی ها
  • مقاله ها
  • خطبه ها
  • کتابخانه
  • نامه ها
  • حکمت ها
  • گالری صوتی
مهمترین
  • نامه چهل و ششم فراز اول
  • جرعه زهری گواراتر از عسل
  • نامه چهاردهم فراز اول
  • اهل‌بيت (علیهم‌السلام) در آيۀ تطهير
  • رفتار وهابیان با مسلمانان
  • کتاب دشمنی ابن تیمیه با اهل‌بیت (علیهم‌السلام)

© 2026 سلوني - فارسى. تمامی حقوق محفوظ است.