- ترجمه نهجالبلاغه(فقیهی)
نامهاى است از اميرالمومنين (علیه السلام) به مردم كوفه، در آن هنگام كه از مدينه، رهسپار بصره بود [مقصود رفتن اميرالمؤمنين (علیه السلام) به طرف بصره براى دفع طلحه و زبير و ياران ايشان و فرو نشاندن فتنهاى بود كه آنها بر پا ساخته بودند]:
«بدانيد كه شهر و محل هجرت (يعنى مدينه) از اهل خود جدا شد و اهل آن نيز از وى جدا گرديدند و آن محل، همانند ديگ به جوش و خروش آمد و فتنه و جنگ، بر قطب و مركز دين (مقصود خود آن حضرت است) ايستاد.»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص495)
- ترجمه نهجالبلاغه(استاد ولی)
از یک نامه آن حضرت به اهل کوفه آنگاه که برای دفع شورشیان از مدینه به بصره حرکت کرد:
«و بدانید که خانه هجرت (مدینه) اهل خود را از جا کند و آنان نیز از آن شهر کنده شدند و آن شهر چون جوشش دیگ به جوش آمد (و اهل خود را راهی بصره برای پیکار با دشمن کرد) و آشوب نیز بر محور خود ایستاده است.»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص363)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرامپور)
نامه به کوفه به هنگام حرکت از مدینه به طرف بصه در سال 36 هجری:
(این نامه را امام حسن (علیه السلام) و عمار یاسر به کوفه بردند. هدف امام (علیه السلام) در این نامه بیان سه مطلب است:
1. طلحه و زبیر و عایشه که اکنون به بهانه خونخواهی عثمان جمگ جمل را راه انداختهاند خود در قتل او دست داشتند.
2. مردم با اختیار و از روی میل و رغبت با من بیعت کردند.
3. بر مردم کوفه لازم است که در مقابل فتنه جمل به پا خیزند.)
«این را بدانید که مدینه، مردم را از جا کند و برای سرکوبی آشوب بیرون ریخت و دیگ حوادث آشوب به جوش آمد و فتنه ها سربرداشت.»
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص518)
- ترجمه نهجالبلاغه(فیضالإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليه السَّلام) است به اهل كوفه در بين راه هنگامي كه از مدينه (براى جنگ با طلحه و زبير و پيروانشان) به بصره مىرفتند:
(چون به ماء العذيب رسيد اين نامه را براى اهل كوفه نوشت و آنان را از سبب كشته شدن عثمان آگاه ساخته بكمك و يارى خود طلبيد و آنرا بوسيله حضرت امام حسن و عمّار ابن ياسر فرستاد)
«و بدانيد (بر اثر فتنه انگيزى طلحه و زبير و عایشه) سراى هجرت (مدينه) از اهلش خالى گشته، و اهلش از آن دور شدند (من ناچار از آنجا خارج شدم) و مانند جوشيدن ديگ به جوش و خروش آمده (به سبب هرج و مرج آرامش و آسايش آن از بين رفت) بر مدار (دين يعنى امام عليه السَّلام) تباهكارى رو آورد.»
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج 5، صص832 و 833)
- ترجمۀ توضیح نهجالبلاغه(آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت عليهالسلام خطاب به مردم كوفه هنگام حركت از مدينه به سمت بصره در بيان حال خود و دشمنانش:
داستان عثمان و پيمانشكنان
«و بدانيد كه اهل مدينه (دار الهجره)، يعنى امام و اصحاب آن حضرت از مهاجران و انصار از آنجا جلاى وطن كردند، و اهل مدينه چون ديگ در حال جوشش براى دفع فتنه عايشه و طلحه و زبير به خروش درآمد. شما نيز از كوفه خارج شويد و براى نصرت اسلام عليه تبهكاران، به آنان اقتدا كنيد كه اينك فتنهْ قطب خلافت را، يعنى امام عليهالسلام را نشانه گرفته است، و اين مهمتر از زمانى است كه فتنه اطراف و اكناف را فرا گيرد.»
(توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص499)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
نامه امام (علیه السلام) به اهل كوفه هنگام سفر از مدينه به طرف بصره:
(اين نامه را حضرت در وقتى نوشت كه بر سرچشمه آب گوارايى در بين راه بصره فرود آمده بود، و همراه فرزندش امام حسن و عمّار ياسر آن را ارسال فرمود، رحمت خدا بر او باد)
«و اعلموا ... المرجل» امام (علیه السلام) در اين سخن اهل كوفه را آگاه مىكند كه مردم مدينه، از اين كه شما براى آشوب و جنگ با من آمدهايد، پريشان حال و نگرانند، و مىخواهد بگويد كه همچون برادران با ايمان خود به امامشان بپيوندند، احتمال مىرود كه منظور از دار الهجره، سرزمينهاى اسلامى باشد، و واژه قلع كنايه از اين باشد كه مردم تمام سرزمينهاى اسلامى از اين آشوبگرى در اضطرابند و دلهايشان از گسترش يافتن آن مشوش مىباشد، و دلهاى مردم را به سبب ناراحتى و جنب و جوش در اين فتنه، تشبيه به ديگ در حال جوش كرده و از اين رو، واژه جيش را كه به معناى غليان است براى آن استعاره آورده است، و با ذكر آشوب و جنگ و اين كه فتنه بر مدار خود قرار گرفته است مردم را براى مبارزه عليه آن كوچ داده [است.]»
(ترجمهیشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، ص579)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
از نامههاى آن حضرت به مردم كوفه هنگام حركت از مدينه به بصره:
«[در اين نامه كه با عبارت «من عبد اللّه علىّ امير المؤمنين الى اهل الكوفة، جبهة الانصار و سنام العرب» (از بنده خدا، على امير مؤمنان به مردم كوفه، گزيدهترين ياران و برجستگان عرب) شروع مىشود، ابن ابى الحديد پس از توضيح درباره برخى از لغات و اصطلاحات و لطايف آن و اعتراض به قطب راوندى، كه كوفه را دار الهجرة دانسته است، بحث تاريخى زير را آورده است]:
اخبار على [علیه السلام] به هنگام حركت به بصره و فرستادگان و پيامهاى او به مردم كوفه
محمد بن اسحاق از قول عموى خود، عبد الرحمان بن يسار قرشى، چنين روايت كرده است كه چون على [علیه السلام] در حال حركت به بصره در ربذة فرود آمد، محمد بن جعفر بنابى طالب و محمد بن ابى بكر صديق را به كوفه گسيل داشت و براى آنان اين نامه را نوشت.
ابن اسحاق عبارت زير را هم در همين نامه افزوده است: براى من داشتن برادرانى چون شما و يارانى براى دين، نظير شما، بسنده است- در راه خدا سبك بار و سنگين بار حركت كنيد و با اموال و جانهاى خود جهاد كنيد كه آن براى شما بهتر است، اگر دانا باشيد. ابو مخنف مىگويد: صقعب براى من نقل كرد كه خود، از عبد الله بن جناده شنيدم كه مىگفت: چون على [علیه السلام] در ربذة فرود آمد، هاشم بن عتبة بن ابى وقاص را پيش ابوموسى اشعرى كه در آن هنگام امير كوفه بود، گسيل داشت كه مردم را براى حركت بسيج كند و همراه او براى ابو موسى چنين مرقوم فرمود: از بنده خدا على، امير مؤمنان، به عبد الله بن قيس. و سپس، من هاشم بن عتبه را پيش تو گسيل داشتم تا مسلمانانى را كه پيش تو هستند نزد من روانه كنى تا آهنگ قومى كنند كه بيعت مرا گسسته و شيعيان مرا كشتهاند، و در اسلام اين كار بزرگ را پديد آوردهاند. اينك چون هاشم پيش تو رسيد مردم را با او روانه كن كه من تو را بر آن شهرى كه در آن هستى به حكومت مستقر نكردهام، مگر اينكه از ياران من بر حق و بر اين كار باشى. و السلام.
در روايت محمد بن اسحاق چنين آمده است، كه چون محمد بن جعفر و محمد بن ابوبكر به كوفه رسيدند، از مردم خواستند بسيج شوند و حركت كنند. گروهى از مردم كوفه شبانه پيش ابوموسى رفتند و گفتند: با رأى خويش ما را راهنمايى كن كه در مورد بيرون شدن همراه اين دو مرد و پيوستن به على [علیه السلام] چه كنيم. ابو موسى گفت: راه آخرت اين است كه در خانههاى خود بنشينيد و راه دنيا اين است كه با آن دو برويد، و بدين گونه مردم كوفه را از حركت با ايشان منع كرد. چون اين خبر به دو محمد رسيد نسبت به ابو موسى درشتى كردند و او گفت: به خدا سوگند كه بيعت عثمان برگردن على و من و شما هنوز باقى است و اگر بخواهيم جنگى انجام دهيم، با هيچكس غير از كشندگان عثمان جنگ نخواهيم كرد. آن دو از پيش ابو موسى بيرون رفتند و به على پيوستند و خبر را به او گزارش دادند.
روايت ابو مخنف چنين است كه مىگويد: چون هاشم بن عتبه به كوفه آمد ابو موسى، سائب بن مالك اشعرى را فرا خواند و با او رايزنى كرد. او به ابو موسى گفت: از آنچه براى تو نوشته شده است پيروى كن، ولى ابو موسى نپذيرفت و آن نامه را پوشيده بداشت و كسى را پيش هاشم گسيل و او را تهديد كرد و بيم داد.
سائب مىگويد: پيش هاشم رفتم و از انديشه ابو موسى آگاهش ساختم و او براى على [علیه السلام] نامه زير را نوشت: براى بنده خدا، على امير مؤمنان، از هاشم بن عتبة. و سپس اى امير مؤمنان من نامهات را براى اين مرد سر سخت دور از دوستى كه كينه و دغلى از او آشكار است، آوردم. مرا به زندان تهديد كرد و از كشتن بيم داد. من اين نامه را همراه محلّ بن خليفه، كه از افراد قبيله طى و از ياران و شيعيان توست، براى تو فرستادم.
او از آنچه پيش ماست آگاه است، هر چه مىخواهى از او بپرس و نظر خويش را براى من بنويس. و السلام.
گويد: چون محلّ نامه هاشم را به حضور على [علیه السلام] آورد، نخست به آن حضرت سلام كرد و سپس گفت: سپاس خداوندى كه حق را به اهل آن رساند و آن را در جايگاه خود نهاد و اين كار را گروهى ناخوش مىدارند، كه به خدا سوگند پيامبرى محمد را هم، كه درود خدا بر او و خاندانش باد، ناخوش مىداشتند، آن چنان كه با او مبارزه و جنگ كردند و خداوند مكر آنان را به گلوى خودشان برگرداند و بدبختى و درماندگى را به ايشان مقرر فرمود. اى امير المؤمنين به خدا سوگند كه همراه تو، با ايشان در همه جا جنگ خواهيم كرد و اين به منظور حفظ حرمت رسول خدا [صلی الله علیه و آله] در افراد خاندان او خواهد بود، كه مردم پس از رحلت رسول خدا [صلی الله علیه و آله] دشمن ايشان شدند.
على [علیه السلام] به او خير مقدم و سخن پسنديده فرمود و او را پهلوى خود نشاند و آنگاه نامه هاشم را خواند و درباره مردم و ابو موسى اشعرى از او پرسيد، كه در پاسخ گفت: به خدا سوگند اى امير المؤمنين، به او اعتماد ندارم و ايمن نيستم كه اگر يارانى پيدا كند كه ياريش دهند، بر خلاف تو قيام نكند.
على [علیه السلام] فرمود: به خدا سوگند در نظر من هم امين و خير خواه نيست. تصميم گرفتم بر كنارش سازم. اشتر پيش من آمد و از من خواست او را همچنان بر حكومت كوفه باقى بدارم و گفت: مردم كوفه به او خشنودند و بدين سبب او را پايدار بداشتم.
ابو مخنف مىگويد: على [علیه السلام] پس از رسيدن محل بن خليفه، كه از مردم طى بود، عبد الله بن عباس و محمد بن ابى بكر را پيش ابو موسى گسيل داشت و همراه آن دو نامه زير را براى او نوشت: از بنده خدا على، امير مؤمنان، به عبد الله بن قيس، و سپس، اى جولاهى زاده پست فرومايه، به خدا سوگند چنين مىپنداشتم و مىديدم كه دورى تو از وصول به خلافت كه خداوندت شايسته آن ندانسته و براى تو بهرهاى در آن قرار نداده است، ترا از اينكه فرمان مرا رد و بر من خروج كنى باز مىدارد. اينك ابن عباس و ابن ابى بكر را پيش تو فرستادم. آن دو را در امور مربوط به كوفه و مردمش آزاد بگذار و از كارگزارى ما در حالى كه سرزنش و رانده شدهاى كناره بگير. بايد چنين كنى و گرنه به آن دو فرمان دادهام كه با تو جنگ كنند، كه خداوند چاره سازى خيانت پيشگان را به سامان نمىرساند و اگر آن دو بر تو پيروز شوند، ترا پاره پاره خواهند كرد. و سلام بر آن كس كه نعمت را پاس دارد و به پيمان و بيعت خويش وفادارى كند و به اميد عافيت عمل نمايد.
ابو مخنف مىگويد: و چون خبر و چگونگى كار ابن عباس و محمد بن ابى بكر به على [علیه السلام] نرسيد و ندانست كه آن دو چه كردهاند، از منزل ربذة حركت كرد و به ذوقار فرود آمد. آنگاه پسر خويش حسن [علیه السلام] و عمار بن ياسر و زيد بن صوحان و قيس بن سعد بن عباده را همراه نامهاى براى مردم كوفه به آن شهر گسيل فرمود. آنان حركت كردند و چون به قادسيه رسيدند، مردم ايشان را استقبال كردند و چون وارد كوفه شدند، نامه على [علیه السلام] را كه چنين بود براى مردم كوفه خواندند: از بنده خدا على امير مؤمنان، به مسلمانانى كه ساكن كوفهاند. و سپس، من كه به اين راه بيرون آمدهام، يا مظلوم هستم و يا ظالم، يا ستمگرم يا بر من ستم شده است.
اينك هر كس را كه اين نامهام به او مىرسد، به خدا سوگند مىدهم كه حركت كند و پيش من آيد. اگر مظلوم هستم ياريم دهد و اگر ظالم و ستمگرم مرا به پوزش خواهى وا دارد. و السلام.
ابو مخنف مىگويد: موسى بن عبد الرحمان بن ابى ليلى، از قول پدرش براى من نقل كرد كه مىگفته است: همراه حسن و عمار ياسر از ذوقار حركت كرديم و چون به قادسيه رسيديم، حسن و عمار آنجا فرود آمدند و منزل ساختند. ما هم با ايشان فرود آمديم.
عمار حمايل شمشير خويش را به گردن آويخت و شروع به پرس و جو درباره مردم كوفه و احوال ايشان كرد و شنيدم مىگفت: در نفس خود هيچ اندوهى بزرگتر و مهمتر از اين ندارم، كه اى كاش جسد عثمان را از گورش بيرون آورده و با آتش سوزانده بوديم.
گويد: و چون حسن و عمار وارد كوفه شدند، مردم پيش ايشان فراهم آمدند.
حسن برخاست و سپس گفت: اى مردم ما آمدهايم تا شما را به خداوند و كتابش و سنّت پيامبرش فرا خوانيم و به سوى كسى دعوت كنيم كه فقيهتر فقيهان مسلمانان است و دادگرتر از همه كسانى كه آنان را دادگر مىدانيد، و برتر از همه كسانى كه آنان را برترى مىدهيد. او وفادارترين كسى است كه با او بيعت كردهايد. كسى است كه قرآن بر او عيبى نگرفته و سنّت او را به نادانى منسوب نساخته است، و كمى سابقه او را بر جاى خود ننشانده است. شما را به سوى كسى فرا مىخوانيم كه خداوند او را به رسول خويش با دو قرابت مقرب ساخته است، يكى قرابت دين و ديگرى قرابت خويشاوندى نزديك. به سوى كسى كه از همه مردم در هر فضيلتى پيشى گرفته است. به سوى كسى كه خداوند رسول خود را به وجود او از مردم- كه از يارى دادنش خود دارى مىكردند- بىنياز ساخته است. او به پيامبر [صلی الله علیه و آله] نزديك شد، در حالى كه مردم از او دور بودند و با پيامبر [صلی الله علیه و آله] نماز گزارد، در حالى كه مردم مشرك بودند و همراه او پايدارى و جنگ و مبارزه كرد، در حالى كه مردم مىگريختند و خاموش مىماندند. او پيامبر [صلی الله علیه و آله] را تصديق كرد، در حالى كه ديگران تكذيبش مىكردند. كسى كه هيچ روايتى بر ردّ كارهاى او نيامده و هيچ سابقه و پيشى گرفتنى همپايه سابقه و پيشى گرفتن او نيست. اينك او از شما يارى مىطلبد و شما را به حق فرا مىخواند و فرمانتان مىدهد كه به سويش حركت كنيد كه او را يارى دهيد و با او همكارى كنيد.
براى جنگ با گروهى كه بيعت او را گسستهاند، و ياران صالح او را كشتهاند و كارگزارانش را پاره پاره كردهاند و بيت المال او را به تاراج بردهاند. اينك خدايتان رحمت كناد، آهنگ محضر او كنيد، و امر به معروف و نهى از منكر كنيد و كارهايى را كه صالحان فراهم مىآورند فراهم آوريد.
ابو مخنف مىگويد: جابر بن يزيد، از تميم بن حذيم ناجى براى من نقل كرد كه مىگفته است: حسن بن على [علیه السلام] و عمار بن ياسر پيش ما آمدند تا مردم را براى بردن پيش على [علیه السلام] حركت دهند. نامه على هم همراهشان بود و چون از خواندن آن نامه فارغ شدند، حسن كه جوانى كم سن و سال بود برخاست و گفت: به خدا سوگند من از كمى سن و سال او و دشوارى آن كار براى او بيمناك بودم. مردم از هر سو چشم به او دوختند و مىگفتند: بار خدايا سخن پسر دختر پيامبران را استوار بدار. حسن [علیه السلام] دست خود را به ستونى نهاد و بر آن تكيه داد و به سبب بيمارى كه داشت دردمند بود و چنين گفت: سپاس خداوند نيرومند در هم شكننده را، خداوند يكتاى چيره و بزرگ و بلند مرتبه «يكسان است از شما آن كس كه سخن را پوشيده بدارد يا آن را آشكار سازد و آنكه در تاريكى شب خويشتن پوشيده مىدارد و آنكه در روز آشكار كننده خود است» او را بر اين آزمون پسنديده و نعمتها كه ظاهر است و بر آنچه خوش و ناخوش مىداريم، از آسايش و سختى مىستايم. و گواهى مىدهم كه پروردگارى جز خداى يگانه نيست كه او را انبازى نيست و محمد بنده و فرستاده اوست كه خداوند با پيامبرى او بر ما منّت گزارده است و او را به رسالت خويش ويژه فرموده است، و وحى خود را بر او نازل كرده و او را بر همه خلق خود برگزيده و به سوى آدميان و پريان گسيل داشته است، به روزگارى كه بتها عبادت مىشد و از شيطان فرمانبردارى مىگرديد و خداى رحمان انكار مىشد.
و درود و سلام خدا بر او و خاندانش باد و خدايش او را برترين پاداش، كه به مسلمانان ارزانى مىدارد، عنايت كناد. و سپس همانا من چيزى جز آنچه مىشناسيد براى شما نمىگويم. همانا امير مؤمنان، على بن ابى طالب، كه خداوند كارش را به سامان بدارد و نصرتش را عزت بخشد، مرا پيش شما گسيل فرموده و شما را به راه درست و راست و عمل به كتاب خدا و جهاد در راه خدا فرا مىخواند و اگر چه ممكن است در حال حاضر در اين دعوت چيزى كه ناخوش مىداريد باشد، ولى در آينده و آخرت به خواست خداوند چيزى كه خوش مىداريد، در آن نهفته خواهد بود. و شما به خوبى مىدانيد كه على مدتى به تنهايى با رسول خدا [صلی الله علیه و آله] نماز گزارده است و در ده سالگى خويش او را تصديق كرده است، وانگهى همراه پيامبر [صلی الله علیه و آله] در همه جنگهاى او شركت كرده است.
كوشش و جهاد او در راه رضاى خداوند و فرمانبردارى از پيامبر [صلی الله علیه و آله] و آثار پسنديدهاش در اسلام، چنان است كه خبرش به شما رسيده است و پيامبر [صلی الله علیه و آله] همواره از او خشنود بوده است و اين خشنودى تا هنگامى ادامه داشته است كه على چشمهاى پيامبر [صلی الله علیه و آله] را پس از رحلت آن حضرت به دست خويش بست و به تنهايى و در حالى كه فرشتگان يارانش بودند او را غسل داد و فضل، پسر عمويش، برايش آب مىآورد و على جسد مطهر پيامبر [صلی الله علیه و آله] را وارد گور كرد. و پيامبر [صلی الله علیه و آله] به على [علیه السلام] در مورد پرداخت ديون و برآوردن وعدههايى كه داده بود وصيت فرمود و كارهاى ديگرى را هم بر عهدهاش واگذاشت. و همه اين امور از منتهاى خداوند بر على [علیه السلام] بود، و به خدا سوگند كه با اين همه هرگز على مردم را براى بيعت با خود فرا نخواند تا آنكه مردم بر او چنان هجوم بردند كه شتران تشنه به آبشخور حمله مىآورند و در كمال ميل و رغبت با او بيعت كردند. سپس گروهى بدون آنكه او كار خلافى انجام داده و بدعتى آورده باشد، فقط به سبب رشك و ستم بر او، بيعت او را گسستند. اينك اى بندگان خدا، شما را مواظبت به تقواى خداوند و فرمانبردارى از او لازم است و بايد كوشش و پايدارى كرد و از خداوند متعال يارى خواست و بايد به آنچه كه امير المؤمنين شما را به آن فرا مىخواند توجه كرد.
خداوند ما و شما را با همان عصمتى كه دوستان و فرمانبرداران خود را حفظ مىفرمايد، حفظ كناد و تقواى خود را به ما و شما الهام فرمايد و ما و شما را در جنگ با دشمنان خويش يارى دهد و از خداوند بزرگ براى خودم و شما آمرزش مىخواهم. امام حسن سپس به ناحيه رحبه رفت و براى پدرش امير المؤمنين منزلى تهيه كرد.
جابر مىگويد: به تميم گفتم: چگونه آن جوان توانست اين مقدار كه تو نقل كردى سخن بگويد گفت: آن مقدار از سخنان او كه فراموش كردهام بيشتر از اين مقدارى است كه نقل كردم و من بخشى از آنچه شنيدم، حفظ كردم.
گويد: چون على [علیه السلام] به ذو قار فرود آمد، عايشه براى حفصه نوشت: اما بعد، به تو خبر مىدهم كه على در ذوقار فرود آمده است و چون خبر ساز و برگ و شمار ما به او رسيده است، همانجا ترسان و بيمناك درنگ كرده، و اينك همچون اسب سرخ خون آلود است كه اگر گامى پيش نهد، پاهايش قطع مىشود و اگر گامى پس رود، كشته مىشود. حفصه، دختر عمر، كنيزكان خويش را فرا خواند تا ترانه بخوانند و دايره بزنند و به آنان دستور داد در ترانه خود چنين بگويند: خبر تازه چيست، خبر تازه اين است كه على در سفر همچون اسب سرخ خون آلود است، اگر گامى پيش نهد، پاهايش قطع مىشود و اگر گامى پس رود، كشته مىشود.
زنان و دختران طلقاء (اسيران جنگى آزاد شده قريش در فتح مكه) شروع به آمد و شد به خانه حفصه و اجتماع در آنجا براى شنيدن اين ترانه كردند.
اين خبر به آگاهى ام كلثوم دختر على [علیه السلام] رسيد، جامههاى بلند خويش را پوشيد و رو بند انداخت و همراه گروهى از زنان، ناشناس بر آنان وارد شد و پس از چند دقيقه رو بند را از چهره گشود. همين كه حفصه او را ديد شرمسار شد و انا لله و انا اليه راجعون بر زبان آورد. ام كلثوم گفت: اگر شما دو نفر- حفصه و عايشه- امروز پشت به پشت داده و با على [علیه السلام] ستيز مىكنيد، همانا پيش از اين نسبت به برادرش- پيامبر [صلی الله علیه و آله]- چنين كرديد و خداوند درباره شما آنچه را كه بايد نازل فرمود. حفصه گفت: خدايت رحمت كناد، كافى است و دستور داد نامه را دريدند و از پيشگاه خداوند طلب آمرزش كرد. ابو مخنف مىگويد: اين موضوع را جرير بن يزيد از قول حكم و حسن بن دينار از قول حسن بصرى روايت كردهاند.
واقدى و مداينى هم نظير آن را آوردهاند، گويد: سهل بن حنيف هم در اين باره اين اشعار را سروده است: مردان را در جنگ و ستيز خود با مردان معذور مىداريم، ولى زنان را به دشنام و ستيزه چه كار... گويد: كلبى از قول ابو صالح براى ما نقل كرد كه مىگفته است: چون على [علیه السلام] در ذوقار منزل كرد و گروهى اندك از لشكريانش با او بودند، زبير در بصره به منبر رفت و گفت: آيا هزار سوار فراهم نيست كه همراه آنان به قرارگاه على بروم و بر او شبيخون زنم يا سپيده دمى غافلگيرش كنم، پيش از آنكه نيروهاى امدادى براى او برسد. هيچكس پاسخى به او نداد. سرگشته از منبر فرود آمد و گفت: به خدا سوگند اين همان فتنهاى است كه از آن سخن مىگفتيم، يكى از وابستگان زبير به او گفت: اى ابا عبد الله خدايت رحمت كناد، اين كار را فتنه مىدانى و با وجود اين در آن شركت و جنگ مىكنى زبير گفت: اى واى بر تو، آرى به خدا سوگند كه بينش پيدا مىكنيم ولى در آن شكيبا نيستيم. آن وابسته انا لله و انا اليه راجعون بر زبان آورد و همان شب گريخت و سوى على [علیه السلام] رفت و موضوع را به او خبر داد. على عرضه داشت: پروردگارا تو خود او را فروگير.
ابو مخنف مىگويد: و چون حسن بن على [علیه السلام] از خطبه خود فارغ شد، عمار بن ياسر برخاست، نخست حمد و ثناى خدا و درود بر پيامبر [صلی الله علیه و آله] بر زبان آورد و سپس چنين گفت: اى مردم برادر پيامبرتان و پسر عموى او از شما مىخواهد براى يارى دين خدا حركت كنيد، و اينك خداوند شما را در مورد دو چيز در بوته آزمايش قرار داده است. نخست در مورد حرمت و حق دين شما و ديگر رعايت حق مادرتان- عايشه- و بديهى است كه حق دين شما واجبتر و رعايت حرمت آن بزرگتر است. اى مردم بر شما باد ملازمت با امامى كه لازم نيست ادبى به او آموخته شود، فقيهى كه لازم نيست فقه و دانشى به او تعليم داده شود، نيرومندى كه در جنگ درماندگى ندارد، كسى كه در اسلام داراى چنان سابقهاى است كه هيچكس را فراهم نيست، و اگر شما به حضورش رويد به خواست خداوند كار شما را براى شما روشن مىسازد.
گويد: و چون ابو موسى سخنان حسن و عمار را شنيد، برخاست و به منبر رفت و چنين گفت: سپاس خداوندى را كه ما را به وجود محمد گرامى داشت و پس از پراكندگى ما را جمع فرمود، و پس از دشمنى و ستيز ما را برادران دوستدار يكديگر قرار داد، و خونها و اموال ما را محترم و تصرف در آن را حرام فرمود، و خداوند سبحان فرموده است: «اموال خود را ميان خودتان به ناحق مخوريد.» و نيز فرموده است: «و هر كس مؤمنى را به عمد بكشد، سزايش جهنم است و جاودانه در آن است.» اينك اى بندگان خدا از خدا بترسيد، و سلاح خويش بر زمين نهيد و از جنگ با برادران خويش خود دارى كنيد.
و سپس اى مردم كوفه اگر نخست از خدا فرمان بريد و سپس از من اطاعت كنيد، گروهى برجسته از برجستگان عرب خواهيد شد كه هر نگران و درماندهاى به شما پناه خواهد آورد و هر بيمناكى ميان شما احساس امنيت خواهد كرد، همانا على از شما مىخواهد حركت كنيد تا با مادرتان عايشه و طلحه و زبير كه دو حوارى رسول خدايند و مسلمانانى كه همراه ايشان هستند جنگ و جهاد كنيد. و من به اين فتنهها آگاهترم، كه چون روى مىآورد شبههانگيز است و چون پشت مىكند نقاب از چهره برمىدارد. من بيم دارم كه دو لشكر شما به يكديگر حمله برند و جنگ كنند و كشتگان چون پلاس پوسيده در كرانه زمين در افتند و گروهى از مردم باقى بمانند كه نه امر به معروف كنند و نه نهى از منكر. همانا فتنهاى پوشيده و سركش شما را فرا رسيده است كه نمىتوان دانست از كجا سرچشمه گرفته است، آن چنان كه خردمند را سرگشته مىسازد. گويى هم اكنون سخن پيامبر [صلی الله علیه و آله] را مىشنوم كه فتنهها را تذكر مىداد و به من مىفرمود: «اگر تو در آن دراز كشيده و به صورت خفته باشى بهتر از آن است كه نشسته باشى و اگر در آن نشسته باشى بهتر از آن است كه ايستاده باشى و اگر ايستاده باشى بهتر از آن است كه در آن بدوى.» بنابراين شمشيرهايتان را در نيام كنيد و پيكانهاى نيزهها و تيرها را از آن درآوريد و زههاى كمانهاى خود را باز كنيد و كار قريش را به خودش واگذاريد، تا شكاف و رخنه آن ترميم شود.
و اگر چنين كردند، سودش براى آنان است و اگر نپذيرفتند، زيان اين جنايت بر خودشان است، چربى و پيه آن در پوست خودش خواهد بود، اينك نسبت به من خير خواهى كنيد. و غل و غش مورزيد و از من فرمان بريد و سركشى مكنيد تا رشد و هدايت شما براى شما روشن شود و شراره اين فتنه كسانى را فروگيرد و در آن در افتند كه آن را مرتكب شدهاند.
عمار بن ياسر برخاست و گفت: تو شنيدى كه پيامبر [صلی الله علیه و آله] چنين مىفرمود گفت: آرى و متعهد به درستى آنچه گفتم هستم. عمار گفت: بر فرض كه راست بگويى، همانا پيامبر [صلی الله علیه و آله] فقط تو يك نفر را منظور داشته و بدينگونه بر تو حجت گرفته است، اينك به خانهات بنشين و در فتنه وارد مشو. اما من گواهى مىدهم كه رسول خدا [صلی الله علیه و آله] على را به جنگ با پيمان گسلان فرمان داده و نام آنان را براى او گفته است و هم او را به جنگ با تبهكاران فرمان داده است و اگر بخواهى، براى تو گواهانى بر پاى مىدارم كه گواهى دهند رسول خدا [صلی الله علیه و آله] فقط ترا به تنهايى از اين كار نهى فرموده و بر حذر داشته است كه در فتنه وارد مشوى. سپس به ابو موسى گفت: اگر راست مىگويى دست خود را بر آنچه شنيدهاى به من بده. و ابو موسى دست خود را سوى او دراز كرد. عمار به او گفت: خداوند بر هر كس كه با او ستيز و جهاد مىكند، پيروز شود. سپس دست او را كشيد و ابو موسى از منبر فرود آمد.»
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج 6، صص2 - 10)
- ترجمه نهج البلاغه(فقیهی)
نامهاى است از اميرالمومنين (علیه السلام) به مردم كوفه، در آن هنگام كه از مدينه، رهسپار بصره بود [مقصود رفتن اميرالمؤمنين (علیه السلام) به طرف بصره براى دفع طلحه و زبير و ياران ايشان و فرو نشاندن فتنهاى بود كه آنها بر پا ساخته بودند]:
«همانا مردم بر او و اعمالش عيب گرفتند و من مردى از مهاجرين بودم كه براى خشنودى او و وادار ساختنش به كارى كه مردم را از وى راضى سازد، سخت كوشش مى كردم و كمتر به عتاب نمودن و بر زبان راندن كارهاى نادرست وى و ملامت كردن او مى پرداختم.»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص494)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامه آن حضرت به اهل کوفه آنگاه که برای دفع شورشیان از مدینه به بصره حرکت کرد:
«مردم بر او خرده گرفتند، من هم مردی از مهاجران بودم که فراوان او را به جلب خشنودی مردم وامی داشتم و کمتر او را سرزنش می کردم.»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص363)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
نامه به کوفه به هنگام حرکت از مدینه به طرف بصه در سال 36 هجری:
(این نامه را امام حسن (علیه السلام) و عمار یاسر به کوفه بردند. هدف امام (علیه السلام) در این نامه بیان سه مطلب است:
1. طلحه و زبیر و عایشه که اکنون به بهانه خونخواهی عثمان جمگ جمل را راه انداختهاند خود در قتل او دست داشتند.
2. مردم با اختیار و از روی میل و رغبت با من بیعت کردند.
3. بر مردم کوفه لازم است که در مقابل فتنه جمل به پا خیزند.)
«مردم بر عثمان ایرادها گرفتند. من تنها کسی از مهاجران بودم که او را به اصلاح روشهای نادرستش و جلب رضایت مردم واداشتم و کمتر به سرزنش او پرداختم (که مبادا مردم علیه او تحریک شوند.)»
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص517)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليه السَّلام) است به اهل كوفه در بين راه هنگامي كه از مدينه (براى جنگ با طلحه و زبير و پيروانشان) به بصره مىرفتند:
(چون به ماء العذيب رسيد اين نامه را براى اهل كوفه نوشت و آنان را از سبب كشته شدن عثمان آگاه ساخته بكمك و يارى خود طلبيد و آنرا بوسيله حضرت امام حسن و عمّار ابن ياسر فرستاد)
«مردم بعثمان (بر اثر كارهاى ناشايسته) زشتيهايش را نموده ناسزا گفتند و من مردى از هجرت كنندگان بودم كه (با پيغمبر اكرم از مكّه به مدينه براى صلح و آسايش آمده و از فتنه و فساد و خونريزى بيزار بوده دورى مىجستم، و) بسيار خواستار خوشنودى مردم از او بوده، و كمتر او را سرزنش مىنمودم (همواره او را پند و اندرز داده و بتغيير كردار دعوت مىكردم).»
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، صص831 و 832)
- ترجمۀ توضيح نهجالبلاغه(آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت عليهالسلام خطاب به مردم كوفه هنگام حركت از مدينه به سمت بصره در بيان حال خود و دشمنانش:
داستان عثمان و پيمانشكنان
«مردم از كارهاى عثمان اعتراض كردند من نيز يكى از مهاجران بودم كه او را به كسب رضايت مردم فرا مىخواندم و از همه بيشتر مىكوشيدم كه به خواستههاى مشروع مردم تن دهد و به او كمتر خرده مىگرفتم.»
(توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص498)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
نامه امام (علیه السلام) به اهل كوفه هنگام سفر از مدينه به طرف بصره:
(اين نامه را حضرت در وقتى نوشت كه بر سرچشمه آب گوارايى در بين راه بصره فرود آمده بود، و همراه فرزندش امام حسن و عمّار ياسر آن را ارسال فرمود، رحمت خدا بر او باد)
««اِنَّ النّاسَ طَعَنُوا عَلَيهِ»
اشاره به علت قتل عثمان فرموده است كه مردم به علت بدعتهايى كه انجام داده بود او را مورد سرزنش قرار دادند و از او انتقام گرفتند و ما در گذشته بسيارى از خلافها را كه عثمان انجام داده بود و مردم بر او عيب مىگرفتند، ذكر كرديم، در حقيقت اين گفتار، مانند مقدمهاى است براى پاسخ از آنان كه قتل عثمان را نسبت به وى دادهاند، و نيز سخن حضرت:
«فكنت رجلا... عتابه» مانند مقدّمه اول و صغراى قياس مضمر از شكل اول مىباشد و استدلال مىكند بر آن كه او از همه مردم در مورد قتل عثمان بىگناهتر است.
معناى اين گفتار امام اكثر استعتابه، آن است كه بسيار از او خواستم كه به خود آيد و برگردد به سوى آنچه كه مورد رضايت مردم است و اقلّ عتابه، كمتر چيزهايى را كه از او مىديدم برويش مىآوردم. خليل مىگويد: عتاب آن است كه طرف را از روى جرأت و فخر فروشى مورد خطاب قرار دهى، و خلاف موجود را گوشزدش كنى. امام كمتر به سرزنش او مىپرداخت بلكه در امور مهمتر از آن او را مورد خطاب قرار مىداد و از او مىخواست كه رضايت مردم را جلب كند تا از وى دفاع كنند و آتش آشوب را خاموش سازند، و يا اين كه جماعتى مثل مروان و غير او دور عثمان را گرفته بودند كه هر گاه حضرت از روى دوستى و صميميّت مطلبى را به او مىگفت اطرافيان به غرض حمل مىكردند و او را نسبت به امام (علیه السلام) مكدّر مىساختند، احتمال سوم در معناى عبارت: من بيشتر رضايت او را جلب مىكردم و سرزنش كننده او را از اين عمل باز مىداشتم، و تقدير كبراى قياس اين است: هر كس از مهاجران، با عثمان چنين باشد، در مورد خون او، بىتقصيرترين مردم و معذورترين آنان، در دورى از قتل وى خواهد بود.»
(ترجمهی شرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، صص575 و 576)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
از نامههاى آن حضرت به مردم كوفه هنگام حركت از مدينه به بصره:
«[در اين نامه كه با عبارت «من عبد اللّه علىّ امير المؤمنين الى اهل الكوفة، جبهة الانصار و سنام العرب» (از بنده خدا، على امير مؤمنان به مردم كوفه، گزيدهترين ياران و برجستگان عرب) شروع مىشود، ابن ابى الحديد پس از توضيح درباره برخى از لغات و اصطلاحات و لطايف آن و اعتراض به قطب راوندى، كه كوفه را دار الهجرة دانسته است، بحث تاريخى زير را آورده است]:
اخبار على [علیه السلام] به هنگام حركت به بصره و فرستادگان و پيامهاى او به مردم كوفه
محمد بن اسحاق از قول عموى خود، عبد الرحمان بن يسار قرشى، چنين روايت كرده است كه چون على [علیه السلام] در حال حركت به بصره در ربذة فرود آمد، محمد بن جعفر بنابى طالب و محمد بن ابى بكر صديق را به كوفه گسيل داشت و براى آنان اين نامه را نوشت.
ابن اسحاق عبارت زير را هم در همين نامه افزوده است: براى من داشتن برادرانى چون شما و يارانى براى دين، نظير شما، بسنده است- در راه خدا سبك بار و سنگين بار حركت كنيد و با اموال و جانهاى خود جهاد كنيد كه آن براى شما بهتر است، اگر دانا باشيد. ابو مخنف مىگويد: صقعب براى من نقل كرد كه خود، از عبد الله بن جناده شنيدم كه مىگفت: چون على [علیه السلام] در ربذة فرود آمد، هاشم بن عتبة بن ابى وقاص را پيش ابوموسى اشعرى كه در آن هنگام امير كوفه بود، گسيل داشت كه مردم را براى حركت بسيج كند و همراه او براى ابو موسى چنين مرقوم فرمود: از بنده خدا على، امير مؤمنان، به عبد الله بن قيس. و سپس، من هاشم بن عتبه را پيش تو گسيل داشتم تا مسلمانانى را كه پيش تو هستند نزد من روانه كنى تا آهنگ قومى كنند كه بيعت مرا گسسته و شيعيان مرا كشتهاند، و در اسلام اين كار بزرگ را پديد آوردهاند. اينك چون هاشم پيش تو رسيد مردم را با او روانه كن كه من تو را بر آن شهرى كه در آن هستى به حكومت مستقر نكردهام، مگر اينكه از ياران من بر حق و بر اين كار باشى. و السلام.
در روايت محمد بن اسحاق چنين آمده است، كه چون محمد بن جعفر و محمد بن ابوبكر به كوفه رسيدند، از مردم خواستند بسيج شوند و حركت كنند. گروهى از مردم كوفه شبانه پيش ابوموسى رفتند و گفتند: با رأى خويش ما را راهنمايى كن كه در مورد بيرون شدن همراه اين دو مرد و پيوستن به على [علیه السلام] چه كنيم. ابو موسى گفت: راه آخرت اين است كه در خانههاى خود بنشينيد و راه دنيا اين است كه با آن دو برويد، و بدين گونه مردم كوفه را از حركت با ايشان منع كرد. چون اين خبر به دو محمد رسيد نسبت به ابو موسى درشتى كردند و او گفت: به خدا سوگند كه بيعت عثمان برگردن على و من و شما هنوز باقى است و اگر بخواهيم جنگى انجام دهيم، با هيچكس غير از كشندگان عثمان جنگ نخواهيم كرد. آن دو از پيش ابو موسى بيرون رفتند و به على پيوستند و خبر را به او گزارش دادند.
روايت ابو مخنف چنين است كه مىگويد: چون هاشم بن عتبه به كوفه آمد ابو موسى، سائب بن مالك اشعرى را فرا خواند و با او رايزنى كرد. او به ابو موسى گفت: از آنچه براى تو نوشته شده است پيروى كن، ولى ابو موسى نپذيرفت و آن نامه را پوشيده بداشت و كسى را پيش هاشم گسيل و او را تهديد كرد و بيم داد.
سائب مىگويد: پيش هاشم رفتم و از انديشه ابو موسى آگاهش ساختم و او براى على [علیه السلام] نامه زير را نوشت: براى بنده خدا، على امير مؤمنان، از هاشم بن عتبة. و سپس اى امير مؤمنان من نامهات را براى اين مرد سر سخت دور از دوستى كه كينه و دغلى از او آشكار است، آوردم. مرا به زندان تهديد كرد و از كشتن بيم داد. من اين نامه را همراه محلّ بن خليفه، كه از افراد قبيله طى و از ياران و شيعيان توست، براى تو فرستادم.
او از آنچه پيش ماست آگاه است، هر چه مىخواهى از او بپرس و نظر خويش را براى من بنويس. و السلام.
گويد: چون محلّ نامه هاشم را به حضور على [علیه السلام] آورد، نخست به آن حضرت سلام كرد و سپس گفت: سپاس خداوندى كه حق را به اهل آن رساند و آن را در جايگاه خود نهاد و اين كار را گروهى ناخوش مىدارند، كه به خدا سوگند پيامبرى محمد را هم، كه درود خدا بر او و خاندانش باد، ناخوش مىداشتند، آن چنان كه با او مبارزه و جنگ كردند و خداوند مكر آنان را به گلوى خودشان برگرداند و بدبختى و درماندگى را به ايشان مقرر فرمود. اى امير المؤمنين به خدا سوگند كه همراه تو، با ايشان در همه جا جنگ خواهيم كرد و اين به منظور حفظ حرمت رسول خدا [صلی الله علیه و آله] در افراد خاندان او خواهد بود، كه مردم پس از رحلت رسول خدا [صلی الله علیه و آله] دشمن ايشان شدند.
على [علیه السلام] به او خير مقدم و سخن پسنديده فرمود و او را پهلوى خود نشاند و آنگاه نامه هاشم را خواند و درباره مردم و ابو موسى اشعرى از او پرسيد، كه در پاسخ گفت: به خدا سوگند اى امير المؤمنين، به او اعتماد ندارم و ايمن نيستم كه اگر يارانى پيدا كند كه ياريش دهند، بر خلاف تو قيام نكند.
على [علیه السلام] فرمود: به خدا سوگند در نظر من هم امين و خير خواه نيست. تصميم گرفتم بر كنارش سازم. اشتر پيش من آمد و از من خواست او را همچنان بر حكومت كوفه باقى بدارم و گفت: مردم كوفه به او خشنودند و بدين سبب او را پايدار بداشتم.
ابو مخنف مىگويد: على [علیه السلام] پس از رسيدن محل بن خليفه، كه از مردم طى بود، عبد الله بن عباس و محمد بن ابى بكر را پيش ابو موسى گسيل داشت و همراه آن دو نامه زير را براى او نوشت: از بنده خدا على، امير مؤمنان، به عبد الله بن قيس، و سپس، اى جولاهى زاده پست فرومايه، به خدا سوگند چنين مىپنداشتم و مىديدم كه دورى تو از وصول به خلافت كه خداوندت شايسته آن ندانسته و براى تو بهرهاى در آن قرار نداده است، ترا از اينكه فرمان مرا رد و بر من خروج كنى باز مىدارد. اينك ابن عباس و ابن ابى بكر را پيش تو فرستادم. آن دو را در امور مربوط به كوفه و مردمش آزاد بگذار و از كارگزارى ما در حالى كه سرزنش و رانده شدهاى كناره بگير. بايد چنين كنى و گرنه به آن دو فرمان دادهام كه با تو جنگ كنند، كه خداوند چاره سازى خيانت پيشگان را به سامان نمىرساند و اگر آن دو بر تو پيروز شوند، ترا پاره پاره خواهند كرد. و سلام بر آن كس كه نعمت را پاس دارد و به پيمان و بيعت خويش وفادارى كند و به اميد عافيت عمل نمايد.
ابو مخنف مىگويد: و چون خبر و چگونگى كار ابن عباس و محمد بن ابى بكر به على [علیه السلام] نرسيد و ندانست كه آن دو چه كردهاند، از منزل ربذة حركت كرد و به ذوقار فرود آمد. آنگاه پسر خويش حسن [علیه السلام] و عمار بن ياسر و زيد بن صوحان و قيس بن سعد بن عباده را همراه نامهاى براى مردم كوفه به آن شهر گسيل فرمود. آنان حركت كردند و چون به قادسيه رسيدند، مردم ايشان را استقبال كردند و چون وارد كوفه شدند، نامه على [علیه السلام] را كه چنين بود براى مردم كوفه خواندند: از بنده خدا على امير مؤمنان، به مسلمانانى كه ساكن كوفهاند. و سپس، من كه به اين راه بيرون آمدهام، يا مظلوم هستم و يا ظالم، يا ستمگرم يا بر من ستم شده است.
اينك هر كس را كه اين نامهام به او مىرسد، به خدا سوگند مىدهم كه حركت كند و پيش من آيد. اگر مظلوم هستم ياريم دهد و اگر ظالم و ستمگرم مرا به پوزش خواهى وا دارد. و السلام.
ابو مخنف مىگويد: موسى بن عبد الرحمان بن ابى ليلى، از قول پدرش براى من نقل كرد كه مىگفته است: همراه حسن و عمار ياسر از ذوقار حركت كرديم و چون به قادسيه رسيديم، حسن و عمار آنجا فرود آمدند و منزل ساختند. ما هم با ايشان فرود آمديم.
عمار حمايل شمشير خويش را به گردن آويخت و شروع به پرس و جو درباره مردم كوفه و احوال ايشان كرد و شنيدم مىگفت: در نفس خود هيچ اندوهى بزرگتر و مهمتر از اين ندارم، كه اى كاش جسد عثمان را از گورش بيرون آورده و با آتش سوزانده بوديم.
گويد: و چون حسن و عمار وارد كوفه شدند، مردم پيش ايشان فراهم آمدند.
حسن برخاست و سپس گفت: اى مردم ما آمدهايم تا شما را به خداوند و كتابش و سنّت پيامبرش فرا خوانيم و به سوى كسى دعوت كنيم كه فقيهتر فقيهان مسلمانان است و دادگرتر از همه كسانى كه آنان را دادگر مىدانيد، و برتر از همه كسانى كه آنان را برترى مىدهيد. او وفادارترين كسى است كه با او بيعت كردهايد. كسى است كه قرآن بر او عيبى نگرفته و سنّت او را به نادانى منسوب نساخته است، و كمى سابقه او را بر جاى خود ننشانده است. شما را به سوى كسى فرا مىخوانيم كه خداوند او را به رسول خويش با دو قرابت مقرب ساخته است، يكى قرابت دين و ديگرى قرابت خويشاوندى نزديك. به سوى كسى كه از همه مردم در هر فضيلتى پيشى گرفته است. به سوى كسى كه خداوند رسول خود را به وجود او از مردم- كه از يارى دادنش خود دارى مىكردند- بىنياز ساخته است. او به پيامبر [صلی الله علیه و آله] نزديك شد، در حالى كه مردم از او دور بودند و با پيامبر [صلی الله علیه و آله] نماز گزارد، در حالى كه مردم مشرك بودند و همراه او پايدارى و جنگ و مبارزه كرد، در حالى كه مردم مىگريختند و خاموش مىماندند. او پيامبر [صلی الله علیه و آله] را تصديق كرد، در حالى كه ديگران تكذيبش مىكردند. كسى كه هيچ روايتى بر ردّ كارهاى او نيامده و هيچ سابقه و پيشى گرفتنى همپايه سابقه و پيشى گرفتن او نيست. اينك او از شما يارى مىطلبد و شما را به حق فرا مىخواند و فرمانتان مىدهد كه به سويش حركت كنيد كه او را يارى دهيد و با او همكارى كنيد.
براى جنگ با گروهى كه بيعت او را گسستهاند، و ياران صالح او را كشتهاند و كارگزارانش را پاره پاره كردهاند و بيت المال او را به تاراج بردهاند. اينك خدايتان رحمت كناد، آهنگ محضر او كنيد، و امر به معروف و نهى از منكر كنيد و كارهايى را كه صالحان فراهم مىآورند فراهم آوريد.
ابو مخنف مىگويد: جابر بن يزيد، از تميم بن حذيم ناجى براى من نقل كرد كه مىگفته است: حسن بن على [علیه السلام] و عمار بن ياسر پيش ما آمدند تا مردم را براى بردن پيش على [علیه السلام] حركت دهند. نامه على هم همراهشان بود و چون از خواندن آن نامه فارغ شدند، حسن كه جوانى كم سن و سال بود برخاست و گفت: به خدا سوگند من از كمى سن و سال او و دشوارى آن كار براى او بيمناك بودم. مردم از هر سو چشم به او دوختند و مىگفتند: بار خدايا سخن پسر دختر پيامبران را استوار بدار. حسن [علیه السلام] دست خود را به ستونى نهاد و بر آن تكيه داد و به سبب بيمارى كه داشت دردمند بود و چنين گفت: سپاس خداوند نيرومند در هم شكننده را، خداوند يكتاى چيره و بزرگ و بلند مرتبه «يكسان است از شما آن كس كه سخن را پوشيده بدارد يا آن را آشكار سازد و آنكه در تاريكى شب خويشتن پوشيده مىدارد و آنكه در روز آشكار كننده خود است» او را بر اين آزمون پسنديده و نعمتها كه ظاهر است و بر آنچه خوش و ناخوش مىداريم، از آسايش و سختى مىستايم. و گواهى مىدهم كه پروردگارى جز خداى يگانه نيست كه او را انبازى نيست و محمد بنده و فرستاده اوست كه خداوند با پيامبرى او بر ما منّت گزارده است و او را به رسالت خويش ويژه فرموده است، و وحى خود را بر او نازل كرده و او را بر همه خلق خود برگزيده و به سوى آدميان و پريان گسيل داشته است، به روزگارى كه بتها عبادت مىشد و از شيطان فرمانبردارى مىگرديد و خداى رحمان انكار مىشد.
و درود و سلام خدا بر او و خاندانش باد و خدايش او را برترين پاداش، كه به مسلمانان ارزانى مىدارد، عنايت كناد. و سپس همانا من چيزى جز آنچه مىشناسيد براى شما نمىگويم. همانا امير مؤمنان، على بن ابى طالب، كه خداوند كارش را به سامان بدارد و نصرتش را عزت بخشد، مرا پيش شما گسيل فرموده و شما را به راه درست و راست و عمل به كتاب خدا و جهاد در راه خدا فرا مىخواند و اگر چه ممكن است در حال حاضر در اين دعوت چيزى كه ناخوش مىداريد باشد، ولى در آينده و آخرت به خواست خداوند چيزى كه خوش مىداريد، در آن نهفته خواهد بود. و شما به خوبى مىدانيد كه على مدتى به تنهايى با رسول خدا [صلی الله علیه و آله] نماز گزارده است و در ده سالگى خويش او را تصديق كرده است، وانگهى همراه پيامبر [صلی الله علیه و آله] در همه جنگهاى او شركت كرده است.
كوشش و جهاد او در راه رضاى خداوند و فرمانبردارى از پيامبر [صلی الله علیه و آله] و آثار پسنديدهاش در اسلام، چنان است كه خبرش به شما رسيده است و پيامبر [صلی الله علیه و آله] همواره از او خشنود بوده است و اين خشنودى تا هنگامى ادامه داشته است كه على چشمهاى پيامبر [صلی الله علیه و آله] را پس از رحلت آن حضرت به دست خويش بست و به تنهايى و در حالى كه فرشتگان يارانش بودند او را غسل داد و فضل، پسر عمويش، برايش آب مىآورد و على جسد مطهر پيامبر [صلی الله علیه و آله] را وارد گور كرد. و پيامبر [صلی الله علیه و آله] به على [علیه السلام] در مورد پرداخت ديون و برآوردن وعدههايى كه داده بود وصيت فرمود و كارهاى ديگرى را هم بر عهدهاش واگذاشت. و همه اين امور از منتهاى خداوند بر على [علیه السلام] بود، و به خدا سوگند كه با اين همه هرگز على مردم را براى بيعت با خود فرا نخواند تا آنكه مردم بر او چنان هجوم بردند كه شتران تشنه به آبشخور حمله مىآورند و در كمال ميل و رغبت با او بيعت كردند. سپس گروهى بدون آنكه او كار خلافى انجام داده و بدعتى آورده باشد، فقط به سبب رشك و ستم بر او، بيعت او را گسستند. اينك اى بندگان خدا، شما را مواظبت به تقواى خداوند و فرمانبردارى از او لازم است و بايد كوشش و پايدارى كرد و از خداوند متعال يارى خواست و بايد به آنچه كه امير المؤمنين شما را به آن فرا مىخواند توجه كرد.
خداوند ما و شما را با همان عصمتى كه دوستان و فرمانبرداران خود را حفظ مىفرمايد، حفظ كناد و تقواى خود را به ما و شما الهام فرمايد و ما و شما را در جنگ با دشمنان خويش يارى دهد و از خداوند بزرگ براى خودم و شما آمرزش مىخواهم. امام حسن سپس به ناحيه رحبه رفت و براى پدرش امير المؤمنين منزلى تهيه كرد.
جابر مىگويد: به تميم گفتم: چگونه آن جوان توانست اين مقدار كه تو نقل كردى سخن بگويد گفت: آن مقدار از سخنان او كه فراموش كردهام بيشتر از اين مقدارى است كه نقل كردم و من بخشى از آنچه شنيدم، حفظ كردم.
گويد: چون على [علیه السلام] به ذو قار فرود آمد، عايشه براى حفصه نوشت: اما بعد، به تو خبر مىدهم كه على در ذوقار فرود آمده است و چون خبر ساز و برگ و شمار ما به او رسيده است، همانجا ترسان و بيمناك درنگ كرده، و اينك همچون اسب سرخ خون آلود است كه اگر گامى پيش نهد، پاهايش قطع مىشود و اگر گامى پس رود، كشته مىشود. حفصه، دختر عمر، كنيزكان خويش را فرا خواند تا ترانه بخوانند و دايره بزنند و به آنان دستور داد در ترانه خود چنين بگويند: خبر تازه چيست، خبر تازه اين است كه على در سفر همچون اسب سرخ خون آلود است، اگر گامى پيش نهد، پاهايش قطع مىشود و اگر گامى پس رود، كشته مىشود.
زنان و دختران طلقاء (اسيران جنگى آزاد شده قريش در فتح مكه) شروع به آمد و شد به خانه حفصه و اجتماع در آنجا براى شنيدن اين ترانه كردند.
اين خبر به آگاهى ام كلثوم دختر على [علیه السلام] رسيد، جامههاى بلند خويش را پوشيد و رو بند انداخت و همراه گروهى از زنان، ناشناس بر آنان وارد شد و پس از چند دقيقه رو بند را از چهره گشود. همين كه حفصه او را ديد شرمسار شد و انا لله و انا اليه راجعون بر زبان آورد. ام كلثوم گفت: اگر شما دو نفر- حفصه و عايشه- امروز پشت به پشت داده و با على [علیه السلام] ستيز مىكنيد، همانا پيش از اين نسبت به برادرش- پيامبر [صلی الله علیه و آله]- چنين كرديد و خداوند درباره شما آنچه را كه بايد نازل فرمود. حفصه گفت: خدايت رحمت كناد، كافى است و دستور داد نامه را دريدند و از پيشگاه خداوند طلب آمرزش كرد. ابو مخنف مىگويد: اين موضوع را جرير بن يزيد از قول حكم و حسن بن دينار از قول حسن بصرى روايت كردهاند.
واقدى و مداينى هم نظير آن را آوردهاند، گويد: سهل بن حنيف هم در اين باره اين اشعار را سروده است: مردان را در جنگ و ستيز خود با مردان معذور مىداريم، ولى زنان را به دشنام و ستيزه چه كار... گويد: كلبى از قول ابو صالح براى ما نقل كرد كه مىگفته است: چون على [علیه السلام] در ذوقار منزل كرد و گروهى اندك از لشكريانش با او بودند، زبير در بصره به منبر رفت و گفت: آيا هزار سوار فراهم نيست كه همراه آنان به قرارگاه على بروم و بر او شبيخون زنم يا سپيده دمى غافلگيرش كنم، پيش از آنكه نيروهاى امدادى براى او برسد. هيچكس پاسخى به او نداد. سرگشته از منبر فرود آمد و گفت: به خدا سوگند اين همان فتنهاى است كه از آن سخن مىگفتيم، يكى از وابستگان زبير به او گفت: اى ابا عبد الله خدايت رحمت كناد، اين كار را فتنه مىدانى و با وجود اين در آن شركت و جنگ مىكنى زبير گفت: اى واى بر تو، آرى به خدا سوگند كه بينش پيدا مىكنيم ولى در آن شكيبا نيستيم. آن وابسته انا لله و انا اليه راجعون بر زبان آورد و همان شب گريخت و سوى على [علیه السلام] رفت و موضوع را به او خبر داد. على عرضه داشت: پروردگارا تو خود او را فروگير.
ابو مخنف مىگويد: و چون حسن بن على [علیه السلام] از خطبه خود فارغ شد، عمار بن ياسر برخاست، نخست حمد و ثناى خدا و درود بر پيامبر [صلی الله علیه و آله] بر زبان آورد و سپس چنين گفت: اى مردم برادر پيامبرتان و پسر عموى او از شما مىخواهد براى يارى دين خدا حركت كنيد، و اينك خداوند شما را در مورد دو چيز در بوته آزمايش قرار داده است. نخست در مورد حرمت و حق دين شما و ديگر رعايت حق مادرتان- عايشه- و بديهى است كه حق دين شما واجبتر و رعايت حرمت آن بزرگتر است. اى مردم بر شما باد ملازمت با امامى كه لازم نيست ادبى به او آموخته شود، فقيهى كه لازم نيست فقه و دانشى به او تعليم داده شود، نيرومندى كه در جنگ درماندگى ندارد، كسى كه در اسلام داراى چنان سابقهاى است كه هيچكس را فراهم نيست، و اگر شما به حضورش رويد به خواست خداوند كار شما را براى شما روشن مىسازد.
گويد: و چون ابو موسى سخنان حسن و عمار را شنيد، برخاست و به منبر رفت و چنين گفت: سپاس خداوندى را كه ما را به وجود محمد گرامى داشت و پس از پراكندگى ما را جمع فرمود، و پس از دشمنى و ستيز ما را برادران دوستدار يكديگر قرار داد، و خونها و اموال ما را محترم و تصرف در آن را حرام فرمود، و خداوند سبحان فرموده است: «اموال خود را ميان خودتان به ناحق مخوريد.» و نيز فرموده است: «و هر كس مؤمنى را به عمد بكشد، سزايش جهنم است و جاودانه در آن است.» اينك اى بندگان خدا از خدا بترسيد، و سلاح خويش بر زمين نهيد و از جنگ با برادران خويش خود دارى كنيد.
و سپس اى مردم كوفه اگر نخست از خدا فرمان بريد و سپس از من اطاعت كنيد، گروهى برجسته از برجستگان عرب خواهيد شد كه هر نگران و درماندهاى به شما پناه خواهد آورد و هر بيمناكى ميان شما احساس امنيت خواهد كرد، همانا على از شما مىخواهد حركت كنيد تا با مادرتان عايشه و طلحه و زبير كه دو حوارى رسول خدايند و مسلمانانى كه همراه ايشان هستند جنگ و جهاد كنيد. و من به اين فتنهها آگاهترم، كه چون روى مىآورد شبههانگيز است و چون پشت مىكند نقاب از چهره برمىدارد. من بيم دارم كه دو لشكر شما به يكديگر حمله برند و جنگ كنند و كشتگان چون پلاس پوسيده در كرانه زمين در افتند و گروهى از مردم باقى بمانند كه نه امر به معروف كنند و نه نهى از منكر. همانا فتنهاى پوشيده و سركش شما را فرا رسيده است كه نمىتوان دانست از كجا سرچشمه گرفته است، آن چنان كه خردمند را سرگشته مىسازد. گويى هم اكنون سخن پيامبر [صلی الله علیه و آله] را مىشنوم كه فتنهها را تذكر مىداد و به من مىفرمود: «اگر تو در آن دراز كشيده و به صورت خفته باشى بهتر از آن است كه نشسته باشى و اگر در آن نشسته باشى بهتر از آن است كه ايستاده باشى و اگر ايستاده باشى بهتر از آن است كه در آن بدوى.» بنابراين شمشيرهايتان را در نيام كنيد و پيكانهاى نيزهها و تيرها را از آن درآوريد و زههاى كمانهاى خود را باز كنيد و كار قريش را به خودش واگذاريد، تا شكاف و رخنه آن ترميم شود.
و اگر چنين كردند، سودش براى آنان است و اگر نپذيرفتند، زيان اين جنايت بر خودشان است، چربى و پيه آن در پوست خودش خواهد بود، اينك نسبت به من خير خواهى كنيد. و غل و غش مورزيد و از من فرمان بريد و سركشى مكنيد تا رشد و هدايت شما براى شما روشن شود و شراره اين فتنه كسانى را فروگيرد و در آن در افتند كه آن را مرتكب شدهاند.
عمار بن ياسر برخاست و گفت: تو شنيدى كه پيامبر [صلی الله علیه و آله] چنين مىفرمود گفت: آرى و متعهد به درستى آنچه گفتم هستم. عمار گفت: بر فرض كه راست بگويى، همانا پيامبر [صلی الله علیه و آله] فقط تو يك نفر را منظور داشته و بدينگونه بر تو حجت گرفته است، اينك به خانهات بنشين و در فتنه وارد مشو. اما من گواهى مىدهم كه رسول خدا [صلی الله علیه و آله] على را به جنگ با پيمان گسلان فرمان داده و نام آنان را براى او گفته است و هم او را به جنگ با تبهكاران فرمان داده است و اگر بخواهى، براى تو گواهانى بر پاى مىدارم كه گواهى دهند رسول خدا [صلی الله علیه و آله] فقط ترا به تنهايى از اين كار نهى فرموده و بر حذر داشته است كه در فتنه وارد مشوى. سپس به ابو موسى گفت: اگر راست مىگويى دست خود را بر آنچه شنيدهاى به من بده. و ابو موسى دست خود را سوى او دراز كرد. عمار به او گفت: خداوند بر هر كس كه با او ستيز و جهاد مىكند، پيروز شود. سپس دست او را كشيد و ابو موسى از منبر فرود آمد.»
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج 6، صص2 - 10)
- طَعَنُوا عَلَیهِ
بر او عیب گرفتند، از وی انتقاد کردند.1
- اِستِعتاب
درخواست رضا کردن2جلب رضايت كردن و به قصد نرمدلى گله كردن3
- (كُنْتُ...) اُقِلُّ
کم میکردم4
- عتاب
ملامت، سرزنش5
- طَعن
سرزنش کردن.6
واژه «طعن» از باب استعاره به معنای انتقاد نمودن است.7
- اِستِعتاب
درخواست رضا کردن از کسی که خواستار سرزنش وی است8به گونه ای که سبب جلب رضایتش شود.9
«اِسْتَعْتَبَهُ» یعنی از او رضايت خواست، او را راضى و خوشنود ساخت.10
انسان، شخصی را به كسب رضايت مردم فرا بخواند و تلاش کند که او به خواستههاى مشروع مردم تن دهد.11
نکتهها و پیامها
1. انسان نباید در همه امور تابع جمع باشد و باید کار صحیح را انتخاب کند. قدرت رفتار جمعی (collective Behavior)گاه انسان را به انتخاب گزینههایی وامیدارد که بر خلاف نظر اوست. با آگاهی از این ویژگی، میتوان به طور آگاهانه تری انتخاب کرد.
2. انسان بایستی نظری را بخواهد و بیان کند که به نفع جمع است.
3. الگوی هر فرد در زندگی به گونه ای باید باشد که دیگران بتوانند خواستههای خود را به راحتی بان کنند و کمتر در قالب انتقاد، کلامش را قرار دهد.
4. انتقاد از دیگری در قالبی مطرح شود که سبب رنجش طرف مقابل نشود.
- اعْلَمُوا
بدانید.
- دَارَ الْهِجْرَةِ
خانه هجرت، استعاره از مدینه پیامبر (صلی الله علیه و آله).
- قَلَعَت
کند1 و ریشه کن کرد.2
- قَلَعَتْ بِأَهْلِهَا
اهل آن منتقل شدند. قَلَع المكانَ بِاَهلِهِ، يعنى از آنجا رخت بربستند.3
- قَلَعلُوا بِها
از آن جدا شدند.4
- جاشت
جاشَتِ القِدْرُ: ديگ به جوش آمد.5
- جَيشُ المِرجَل
ديگ جوشان.6
- فتنه
آزمایش،7 به هر شر و فسادی «فتنه» میگویند. 8
- قَامَتِ الْفِتْنَةُ
فتنهها برخاست.
- قطب
آهن سنگ زيرين آسياب،9 قطب گروه به معنای بزرگ گروه. 10
- قَلَعَت (قلع)
قلع به معنای کندن11 و ریشه کن کردن است،12 اگر به صورت «قَلَعَ بِهِ» بیاید به معنی بیرون راندن13 و اگر در مورد گروهی به صورت «القَوْم عَلَى قُلْعَةٍ» به کار برده شود به معنای کوچ کردن است.14
- جاشت (جیش)
«جاشَت» یعنی جوشید15 و سر رفت.16
جاشَتِ القِدْرُ: ديگ به جوش آمد.17
- الفتنه (فتن)
در اصل «فتنه» به معنای قرار دادن طلا در آتش است تا ناخالصیهای آن جدا شود.18 فتنه بر ابتلا و آزمایش دلالت دارد19 و نیز به هر شر و فسادی «فتنه» میگویند.20
فتنه، به معنای اختلاف مردم در عقايد و نظرات و آن چیزی است كه باعث جنگ ميان آنان شود همچنین به معنی، گرفتارى، عبرت گرفتن، سختى، عذاب، بيمارى، ديوانگى، كفر و گمراهى، رسوایى، اموال و فرزندان،21 بلاء22 و جنگ.23
فتنه ممکن است در امر دین یا دنیا باشد؛ مثل ارتداد، گناهان، بلاها، مصائب، قتل و عذاب همچنین گفته میشود فتنه کور و کر است یعنی هیچ راه خروجی از آن دیده نمیشود و منظور از کسی که در فتنه راه فرار نمییابد آن شخصی است که بدون داشتن بصیرت در آن گرفتار شده است؛ پس انسان در فتنه کور میشود و از شنیدن و تامل کردن در حق کر میگردد.24
فتنه شدیدترین نوع آزمایش است و در خوبی و بدی استفاده میشود و خدا نعمت را فتنه قرار داد که منظور از آن شدت تکلیف است.25
واژه «فتنه» در مورد افعال خدا و نیز کار های بندگان استفاده میشود اگر فتنه از سوی خدا باشد به دلیل حکمت او است و اگر از سوی بندگان باشد نقطه مقابل حکمت الهی است؛ از این رو خداوند عزوجل انسانها را به دلیل ایجاد فتنه سرزنش میکند.26
واژه «فِتْنه» مثل واژه بلا است و هر دو واژه هم در سختى و هم در آسايش به كار میروند ولى معنى فتنه و بلا در شدت و سختى آشكارتر است.27
- قطب
به آهن سنگ زيرين آسياب كه سنگ بالاى آسياب بر روى آن مىچرخد «قطب» میگویند.28 قطب گروه به معنای بزرگ گروه و قطب هر چیزی ملاک و مدار آن چیز است.29
در «وَ قَامَتِ الْفِتْنَةُ عَلَى الْقُطْبِ» منظور از قطب، خلیفه و مرکزیت حکومت یعنی امیرالمؤمنین (علیه السلام) است.30
نکتهها و پیامها
1. ساکنان مدینه با مردم دیگر متفاوتند. آنها که در شهر پیامبر (صلی الله علیه و آله) زندگی میکنند بیش از دیگران باید دغدغه یاری دین و امام را داشته باشند، آنها برای دیگران الگو هستند.
ساکنان مناطق مقدس و مذهبی در قبال دین خدا وظیفه خاصی برعهده دارند، باید از دین دفاع کنند و برای دیگران الگوهای مناسبی باشند.
2. امیرالمؤمنین (علیه السلام) به مردم کوفه میفرمایند بدانید مردم مدینه برای مقابله با دشمنان خدا به راه افتادند پس شما هم دست به کار شوید این مسئله، اهمیت الگوسازی را مشخص میکند.
3. امیرالمؤمنین (علیه السلام) قطب جامعه هستند، هجوم آوردن فتنه بر قطب یعنی شورش و بیعت شکنی بر ضد امام که این خیلی خطرناک است.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
یکی از مشکلات مردم این است که به جای الگو گیری از الگوهای الهی و اسلامی به الگوهای ساخته دست دشمن اقتدا میشود حل این مشکل الگو قرار دادن کسانی است که به رسولان الهی و ائمه اطهار (علیهم السلام)
نزدیکتر هستند.
این فراز از نامه امام، اهمیت و تأثیر الگوسازی بر انسانها را نشان میدهد.
- ترجمه نهج البلاغه (فقيهي)
نامهای است از اميرالمومنين (علیه السلام) که آن را به قاضی خود، شريح بن حارث، نوشته است [شريح بن حارث كندى، از زمان عمر بن الخطّاب تا زمان فرمانروايى حجّاج بن يوسف مدّتى دراز نزديك به شصت سال در كوفه قاضى بود و در سال ٨٧ هجرى از جهان رفت]:
«شريح گفت: چنين بوده است ای اميرمؤمنان، راوی گفت که در اين وقت اميرالمومنين (علیه السلام) نگاهی غضب آلود به وی افکند».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص496)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولي)
از یک نامه آن حضرت که برای شریح بن حارث، قاضی خود نوشت روایت است که شریح بن حارث قاضی امیرمؤمنان (علیه السلام)، در زمان خلافت آن حضرت خانهای به بهای هشتاد دینار خرید. چون این خبر به امام رسید او را نزد خود فراخواند و به او فرمود:
«شریح گفت: همین طور است ای امیرمؤمنان. حضرت نگاه تند و خشم آلودی به او کرد و فرمود:»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص364)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
امام علی (علیه السلام) مطلع شد که قاضی منصوب او «شُریح قاضی» خانهای به 80 دینار خریده است (که خلاف ساده زیستی و نیز مشکوک است) امام در این نامه، برای او سندی اخلاقی نگاشته و با یادآوری بیاعتباری دنیا گرفتار بودن مردم در دام غرور و فریب دنیا را گوشزد کرده است. نیز بیان داشته است که قاضی باید ساده زیستی را پیشه خود بگرداند:
«(شریح گفت: بلی یا امیرالمؤمنین! امام (علیه السلام) نگاه خشم آلودی به او کرد و فرمود:)»
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابو الفضل بهرام پور، ص519)
- ترجمۀ توضيح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) خطاب به شريح بن حارثِ قاضى:
نكوهش شريح به جهت خريد خانهاى گرانقيمت
«شريح عرض كرد: آرى چنين است اى اميرمؤمنان. راوى مىگويد: حضرت نگاه خشمآلودى به او انداخت.
[وى از زمان عمر تا زمان يزيد به مدت 75 سال قاضى بود و به قتل حضرت حسين بن على (عليهالسلام) فتوا داد. او تا زمان حجّاج زنده بود و در فتنه عبداللّه بن زبير به مدّت دو سال از قضاوت بر كنار بود]».
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص502)
2. شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
نامه امام (علیهالسلام) كه به شريح بن حارث، قاضى خود نوشته است:
«منظور امام از اين سخنان آن است كه مخاطبش را از متاعهاى دنيا و اعتماد به افزونيهاى آن باز دارد، و پيش از آن كه شريح را توبيخ و سرزنش كند از او نسبت به كارى كه انجام داده اعتراف مىگيرد چنان كه مىفرمايد: بلغنى تا شهودا، و فعل كان در قول شريح: قد كان، تامّه است و با يادآورى مرگ و وعده آمدن آن كه مىآيد و او را از اين سرا و بقيه تعلقات دنيا به بيرون كوچ مىدهد و تنها و برهنه به قبرش مىسپارد، او را از دوستى دنيا و طلب كردن بر حذر داشته است و سپس او را از ناخالص بودن بهايى كه در برابر خانه پرداخته است بيم مىدهد كه مبادا از راه حرام و رشوهگيرى در مقابل احكام، به دست آورده باشد، زيرا با فرا رسيدن قاصد مرگ دنيا از دستش مىرود، و به سبب گناهانى كه از حرامخوارى گريبانگيرش مىشود مبتلا به زيان اخروى و محروم شدن از نعمتهاى بىپايان آن مىشود، ابتعته و اشتريته به يك معناست، آن را خريدارى كردى، و كلمه أما بدون تشديد هم روايت شده است».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، ص584)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
نامه امام (علیهالسلام) كه به شريح بن حارث، قاضى خود نوشته است:
«منظور امام از اين سخنان آن است كه مخاطبش را از متاعهاى دنيا و اعتماد به افزونيهاى آن باز دارد، و پيش از آن كه شريح را توبيخ و سرزنش كند از او نسبت به كارى كه انجام داده اعتراف مىگيرد چنان كه مىفرمايد: بلغنى تا شهودا، و فعل كان در قول شريح: قد كان، تامّه است و با يادآورى مرگ و وعده آمدن آن كه مىآيد و او را از اين سرا و بقيه تعلقات دنيا به بيرون كوچ مىدهد و تنها و برهنه به قبرش مىسپارد، او را از دوستى دنيا و طلب كردن بر حذر داشته است و سپس او را از ناخالص بودن بهايى كه در برابر خانه پرداخته است بيم مىدهد كه مبادا از راه حرام و رشوهگيرى در مقابل احكام، به دست آورده باشد، زيرا با فرا رسيدن قاصد مرگ دنيا از دستش مىرود، و به سبب گناهانى كه از حرامخوارى گريبانگيرش مىشود مبتلا به زيان اخروى و محروم شدن از نعمتهاى بىپايان آن مىشود، ابتعته و اشتريته به يك معناست، آن را خريدارى كردى، و كلمه أما بدون تشديد هم روايت شده است».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، ص584)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
از نامه آن حضرت به شريح بن حارث قاضى خود:
«شریح گفت: آرى اى اميرالمؤمنين [علیهالسلام] چنين بوده است. حضرت على [علیه السلام] خشمگين به او نگريست».
(جلوه تاريخ در شرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج 6، ص20)
- مُغضَب (غضب)
خشمگین.1
- نَظَرَ
«نظر» دو معنا دارد:2گاهی بهمعنای چشم دوختن3و چشم داشتن4آمده است و گاهی بهمعنی نگاه با قلب است.5
اگر نگاه با قلب مدنظر باشد به این معنا است که انسان در مورد چیزی عجله نداشته باشد و (به خود) مهلت بدهد6 تا خردمندانه فکر7 و تحقیق کند؛8 فکری که بهواسطه آن علم و گمان بهدست آید و مجهول، معلوم گردد.9
مقصود از «نظر» تأمل و جستجو نمودن در مورد چیزی است10و یا گاهی شناختى است كه بعد از جستجو حاصل ميشود که همان «رؤیت» است.11
«نظر» بهمعنى ديدن با چشم عقل، در نزد شيعيان بيشتر بهکار رفته است؛ اما در نزد عامه بیشتر به معنی دیدن با چشمسر است.12
تفاوت «نظر» و «تأمل»:
رابطه بین «نظر» و «تأمل» عموم و خصوص مطلق است هر «تأملی» نظر است؛ اما هر «نظری» تأمل نیست.
«تأمل» نگاه شخص اندیشمند است برای اینکه نسبت بدان چیزی که بهدنبالش است شناخت پیدا کند و به «نظری» «تأمل» گفته میشود که فقط با طول زمان بهدست میآید. 13
تفاوت «نظر» و «رؤيت»:
«رؤیت» بر دیدن با چشم یا بصیرت، دلالت دارد؛14اما «نظر» بهمعنای طلب و خواستن هدایت است و زمانی بهکار میرود که «ناظر» علم و آگاهی ندارد و به دنبال آشکار شدن شیء است15و اگر منظور از «نظر» دیدن با چشم سر باشد باید قید «رأی العین» در کلام ذکر شود.16
- مُغضَب (غضب)
غضب در اصل به معنای شدت و قوت17 و نقیض رضا است.18
غضب خدا روی گرداندن و سخط نمودن بر کسانی است که او را نافرمانی کردهاند اما غضب مردم بر یکدیگر ممکن است شایسته و یا ناشایست باشد، اگر علت غضب آن ها امر دینی و حق باشد پسندیده و اگر برای خلاف آن باشد ناپسند است.19
نکتهها و پیامها
1. گاهی اوقات انسان با نگاهش می تواند زشتی یا زیبایی عمل شخص را به وی بفهماند.
2. یکی از راههای تربیتی و نهی از منکر نگاه خشم آلود به مجرم است که بسیار تأثیرگذار است.
3. امیرالمؤمنین (علیه السلام) مجسمه مهربانی و نرمی هستند اما در جایی که فردی مانند قاضی مرتکب خطا میشود خشمگین میشوند این خشم شدت بدی و زشتی اسراف و تجمل گرایی مسئولان حکومتی را نشان میدهد.
4. یکی از ویژگیهای ارائه صحیح بازخورد ، آن است که کارفرما فرصت گفتگو را به کارگزار بدهد؛ امام در این خطاب، ابتدا از شریح در مورد صحت سخن بازپرسی میکنند؛ و پس از اقرار او، سخن میگویند. (بَلَغَنِی... قَدْ کانَ ذَلِکَ)
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. انسان در راه اجرای عدالت از هیچ کس نباید واهمه داشته باشد.
2. انسان در برابر گناه و گناهکار باید بایستد و با شیوههای اثرگذار نهی از منکر کند سکوت نه تنها راه چاره نیست خلاف وظیفه عمل کردن نیز است.
- ترجمه نهج البلاغه (فقيهي)
نامهای است از اميرالمومنين (علیه السلام) که آن را به قاضی خود، شريح بن حارث، نوشته است [شريح بن حارث كندى، از زمان عمر بن الخطّاب تا زمان فرمانروايى حجّاج بن يوسف مدّتى دراز نزديك به شصت سال در كوفه قاضى بود و در سال ٨٧ هجرى از جهان رفت]:
«آگاه باش و بدان که تو اگر در هنگام خريدن آن سرايی که خريدهای، نزد من آمده بودی، هر آينه قباله و نوشتهای مطابق اين نسخه برای تو می نوشتم، که در نتيجه آن، تو به خريدن آن سرای به يک درهم و بالاتر هم رغبت نمیکردی.
[مقصود اين است كه اگر نزد من مىآمدى، لازم نبود در برابر خريد خانه، حتى يك درهم بدهى چه برسد به بالاتر از يك درهم.]»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص496)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولي)
از یک نامه ی آن حضرت که برای شریح بن حارث، قاضی خود نوشت روایت است که شریح بن حارث قاضی امیرمؤمنان (علیه السلام)، در زمان خلافت آن حضرت خانه ای به بهای هشتاد دینار خرید. چون این خبر به امام (علیه السلام) رسید او را نزد خود فراخواند و به او فرمود:
«آگاه باش، اگر هنگام خرید آنچه خریدهای نزد من میآمدی، همانا سندی بدین صورت برایت مینوشتم، که دیگر رغبت خرید این خانه را به یک درهم یا بیشتر نمیکردی».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص365)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
امام علی (علیه السلام) مطلع شد که قاضی منصوب او «شُریح قاضی» خانهای به 80 دینار خریده است (که خلاف ساده زیستی و نیز مشکوک است) امام (علیه السلام) در این نامه، برای او سندی اخلاقی نگاشته و با یادآوری بیاعتباری دنیا گرفتار بودن مردم در دام غرور و فریب دنیا را گوشزد کرده است. نیز بیان داشته است که قاضی باید ساده زیستی را پیشه خود بگرداند:
«اما اگر هنگام خرید خانه، نزد من آمده بودی، برای تو سندی مینوشتم؛ که دیگر برای خرید آن، حتی به درهمی رغبت نمیکردی».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابو الفضل بهرام پور، ص519)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليه السَّلام) است كه آن را به شريح ابن حارث كه از جانب آن بزرگوار قاضى بوده نوشتهاند:
«آگاه باش اگر وقت خريد خانه پيش من آمده بودى براى تو قبالهاى مانند اين قباله (كه در زير بيان ميشود) مىنوشتم كه بخريد اين خانه بيك درهم چه جاى بالاتر (هشتاد دينار) رغبت نمىكردى».
(ترجمه و شرح نهج البلاغة، فيض الإسلام، ج5، ص836)
- ترجمۀ توضيح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) خطاب به شريح بن حارثِ قاضى:
نكوهش شريح به جهت خريد خانهاى گرانقيمت
«آگاه باش كه اگر تو قبل از خريدن خانه نزد من مىآمدى، سندى به اين مضمون براى تو مىنوشتم كه در خريدن آن حتى به قيمت يك درهم هم رغبت نمىكردى، چه رسد به اين قيمت گزاف، زيرا موجب بيدارى و هشيارى تو مىشد.
[وى از زمان عمر تا زمان يزيد به مدت 75 سال قاضى بود و به قتل حضرت حسين بن على (عليهالسلام) فتوا داد. او تا زمان حجّاج زنده بود و در فتنه عبداللّه بن زبير به مدّت دو سال از قضاوت بر كنار بود.]»
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص502)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
نامه امام (علیهالسلام) كه به شريح بن حارث، قاضى خود نوشته است:
«آگاه باش، اگر در هنگام خريد خانه نزد من آمده بودى نسخه قباله را بدين گونه مىنوشتم، تا ديگر در خريد خانه حتى به بهاى يك درهم يا بيشتر، علاقه به خرج ندهى.
اين جا در سخن امام (علیه السلام) پرسشى پيدا شده است كه وقتى انسان به خانهاى كه بهايش يك درهم باشد رغبتى نكند به طريق اولى در مورد بالاتر رغبت ندارد، پس چرا امام فرموده است در قيمت اين خانه به يك درهم و بيشتر از آن رغبت نخواهد كرد.
پاسخ دادهاند كه چون در هم در اين مقام كمترين چيزى است كه تملك مىشود منظور آن است كه اگر بخواهى آن را بخرى به هيچ نخواهى خريد چه جاى بالاتر كه اصلا جاى ذكر آن نيست، در شعر متتبّى نيز تركيبى شبيه اين آمده است:
و من جسدى لم يترك السقم شعرة فما فوقها الا و فيها له فعل
«بیماری در جسد من یک مو، فروگذار نکرده مگر آنکه اثری در آن گذارده است تا چه رسد به بالاتر از یک مو.»
كه قياس، فما دونها است، اما براى تفهيم معنايى كه ذكر شد به اين طريق بيان كرده است».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، صص583 و 585)
- أَتَيْتَنِي
نزد من آمدی.
- شِرَاء
خریدن.1
- مَا اشْتَرَيْتَ
آن چیزی را که خريداري كردي.
- نسخه
سند.2
- لَمْ تَرْغَبْ
رغبت پیدا نمی کردی.3
- دار
مکانی که با دیوار احاطه شده است.4
- شِرَاء و اِشْتَرَى (شری)
اصل معنا در ماده «شری» به دست آوردن و گرفتن چیزی5در جریان امرش است. 6
«اشتراء» خریدنی است که از روی آگاهی و اختیار و پذیرش ارادی باشد.7
«اِشْتَرَى» از مصدر «اشتراء» است که به معنای خرید و فروش میآید البته در لغت عرب زبانان اغلب اشتری به معنی اِبتاعَ [خرید] و شَرَی را به معنای باعَ [فروخت] است.8
تفاوت «شراء» و «بیع»:
«بَيْع» به معنای دادن چيزى با ارزش و گرفتن قيمت آن است که همان داد و ستد است اما «شِرَاء» پرداخت قيمت و خریدن چیزی است.9
لفظ «بیع» و «شراء» زمانی به جای یکدیگر به کار میروند که خريد و فروش به صورت مبادله كالا به كالا باشد و در این فرض، انسان میتواند هر كدام از دو طرف معامله را خريدار و فروشنده تصوّر كند.10
از ماده «شری» هشت مورد در نهج البلاغه آمده است.11
در لغت عرب در معنای مجازی هرکس که چیزی را ترک کند و به غیر آن چنگ بزند گویا آن غیر را خریداری کرده است و از واژه «اِشْتَرَى» استفاده میشود.12
- لَمْ تَرْغَبْ (رغب)
«رغب» در اصل به دو معنا است:
1. درخواست نمودن چیزی.
2. گشایش در چیزی.13
«رَغِبَ» وقتي با «في» و «الى» همراه باشد به معنى دوست داشتن، مايل و حريص بودن است.14
«رغبة» به معني درخواست كردن است.15
از اين ماده موارد زيادي در نهج البلاغه ديده ميشود.16
نکتهها و پیامها
1. مراجعه به کلام اهل بیت (علیهم السلام) پیش از انجام هر کار، سبب هوشیاری و دوری از اشتباه است.
2. کلام اهل بیت (علیهم السلام) موافق با سرشت و فطرت ماست و اگر کلام ایشان را بفهمیم فطرتا به آن میل و رغبت پیدا میکنیم و دیگر نیازی به اجبار نیست.
3. اگر فردی یک قدم به ائمه (علیهم السلام) نزدیک شود، اهل بیت (علیهم السلام) ده قدم به سمتشان میروند. در اینجا امام (علیه السلام) میفرمایند اگر تو در نزد من میآمدی پاداش دنیا و آخرت را به تو میدادم. (لَوْ كُنْتَ أَتَيْتَنِي ... لَكَتَبْتُ)
4. اگرکلمهی «دار» را به معنای فرود آمدن و سکنی گزیدن بگیریم سکنای اصلی آخرت است؛ پس باید تلاش بیشتر صرف امور معنوی شود.
5. در قرآن مجید کلمه¬ی دار فقط برای آخرت بکار رفته است و برای دنیا استعمال نشده است.
6. نصیحت خواهی و مشورت با انسانهای آگاه اهمیت زیادی دارد اگر این قاضی قبل از خرید خانه با امیرالمؤمنین (علیه السلام) مشورت میکرد ایشان او را به عواقب این کار آگاه میکردند و او از خرید خانه صرف نظر میکرد. رجوع به احادیث اهل بیت (علیهم السلام) در هنگام تصمیم گیریها مشورت خواهی از ایشان محسوب میشود.
7. حضرت (علیه السلام) در این نصیحت و توبیخ بهترین مثالها را بیان کردند مبلغان دین باید اینگونه مثال زدن را بیاموزند تا بر دیگران تأثیر بگذارند.
- ترجمه نهج البلاغه (فقيهي)
نامهای است از اميرالمومنين (علیه السلام) که آن را به قاضی خود، شريح بن حارث، نوشته است [شريح بن حارث كندى، از زمان عمر بن الخطّاب تا زمان فرمانروايى حجّاج بن يوسف مدّتى دراز نزديك به شصت سال در كوفه قاضى بود و در سال ٨٧ هجرى از جهان رفت]:
«در آن هنگام که فرمان الهی برای داوری در مورد جدا شدن حق و باطل از يکديگر صدور يابد «وَ خَسِرَ هُنٰالِكَ الْمُبْطِلُونَ».1 (کسانی که به راه باطل میروند (و میرفتند) در آنجا زيانکار خواهند بود) و عقل در آن هنگام که از اسيری هوی و هوس بيرون و از علاقهها و بندهای دنيا برکنار باشد شاهد و گواه اين معامله است».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص497)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولي)
از یک نامه آن حضرت که برای شریح بن حارث، قاضی خود نوشت روایت است که شریح بن حارث قاضی امیرمؤمنان (علیه السلام)، در زمان خلافت آن حضرت خانهای به بهای هشتاد دینار خرید. چون این خبر به امام (علیهالسلام) رسید او را نزد خود فراخواند و به او فرمود:
«آنگاه که فرمان خدا به حكم نهایی صادر شود «و آنجاست که تبهکاران زیان ببینند» (غافر/ ۷۸)
شاهد این داد و ستد خردی است که از بند هوی و هوس برهد و از وابستگیهای دنیا سالم بماند».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص365)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
امام علی (علیه السلام) مطلع شد که قاضی منصوب او «شُریح قاضی» خانهای به 80 دینار خریده است (که خلاف ساده زیستی و نیز مشکوک است) امام در این نامه، برای او سندی اخلاقی نگاشته و با یادآوری بیاعتباری دنیا گرفتار بودن مردم در دام غرور و فریب دنیا را گوشزد کرده است. نیز بیان داشته است که قاضی باید ساده زیستی را پیشه خود بگرداند:
«آنگاه که فرمان جدایی حق از باطل صادر شود و قضاوت نهایی انجام گیرد، سپس تباهکاران زیان خواهند کرد. شاهد این قباله، عقلی است که از اسارت هوی نفس آزاد و از بحران دنیا پرستی به سلامت گذشته است».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابو الفضل بهرام پور، ص521)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليه السَّلام) است كه آن را به شريح ابن حارث كه از جانب آن بزرگوار قاضى بوده نوشتهاند:
«زمانيكه فرمان قطعى (بين حقّ و باطل و بهشتى و دوزخى از جانب خداى تعالى) صادر شود، و (در قرآن كريم (غافر/ 78) است: «فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَ خَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ» يعنى چون «روز رستخيز» فرمان خداوند سبحان رسد بحقّ و راستى حكم شود، و) در آنجا تباهكاران زيان برند، عقلى كه از گرفتارى خواهش (نفس امّاره) رها باشد و از وابستگىهاى دنيا سالم ماند بر (درستى) اين قباله گواه است (و امّا كسي كه به دنيا دل بسته و در دست هواى نفس اسير و گرفتار است اين سخنان را باور نمىكند، و بر طبق آن گواهى نخواهد داد)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغة، فيض الإسلام، ج5، ص837)
- ترجمۀ توضيح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) خطاب به شريح بن حارثِ قاضى:
خسارت
«و اين امر، هنگامى است كه فرمان دهد كه داورى مىشود. اين جملات مطابق عرف بنگاههاى معاملاتى است كه عهدهدار خسارت را معين مىكنند و در سند اوليه مىنويسند. «و آنجاست كه باطلكاران زيان مىكنند».
شاهد معالمه
شاهد اين معامله عقل است در صورتىكه از بند هواى نفس خارج شده و از دلبستگىهاى دنيوى ايمن باشد؛ چون در اين صورت است كه تشخيص مىدهد تمام محتواى اين سند صحيح و بىترديد از گزافهپردازى به دور است».
(توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، صص505 و 506)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
نامه امام (علیهالسلام) كه به شريح بن حارث، قاضى خود نوشته است:
««اذا وقع الامر بفصل القضاء»
آن گاه كه فرمان خداوند در دادگاه رستاخيز به قضاوت عادلانه اجراء شود، و حكم ميان اهل حق و باطل فيصله يابد، حقير شدگان در دنيا، به سود خود برسند، و اهل باطل به زيان اعمال ناشايست خويش دچار شوند، آخرين جمله امام در اين فراز كه با عبارت و خسر هنالك المبطلون ختم شده از قرآن كريم سوره مؤمن آيه 76 اقتباس شده است.
آخرين نكتهاى كه در نسخه امام راجع به قباله خانه شريح قاضى وجود دارد آن است كه عقل هر گاه از بند هوا و هوس رها شود و از وابستگيهاى دنيا دور باشد، به آنچه در اين نسخه از معايب اين معامله ذكر شده گواهى مىدهد، چرا كه عقل هنگام خالى بودنش از اين وابستگيها، از كدورت باطل پاك است و حق را چنان كه شايسته است مىبيند و بر طبق آن حكم مىكند، اما اگر اسير دست هوسها و مقهور سلطه نفس اماره باشد با ديده سالم به حق نمىنگرد، بلكه با چشمى بر آن نگاه مىكند كه پرده تاريكيهاى باطل روشناييش را از بين برده است، پس به دليل آن كه حقيقت را بطور خالص نمىبيند گواهى خالصانه هم بر آن نمىدهد، بلكه شهادت به حقانيت امرى مىدهد كه در ظاهر حق است اگر چه در باطن امر، باطل مىباشد، مثل گواهى دادن به اين كه در طلب مال و منال دنيا مصلحتهايى وجود دارد كه از جمله، پرهيز از تنگدستى آينده خود، و باقى گذاشتن براى فرزندانش، و جز اينها از امورى كه در ظاهر شرع، دليل بر جواز به دست آوردن دنيا و تعلقات آن مىباشد و اگر با ديده حق بين بنگرد مىداند كه جمع آورى ثروت براى اولاد وظيفه او نيست زيرا روزى دهنده فرزند، خداى آفريننده او مىباشد و بدست آوردن مال و منال به دليل ترس از تنگدستى، خود تعجيل در فقر و موجب انصراف از امر واجب و توجه به غير آن مىباشد. توفيق از خداست».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، صص589 و 590)
- فَصْل
حکم قطعی.2
- مبطلون
كساني كه حق را باطل ميكنند.3
- فَصْل
«فصل» در اصل به معنی جدا شدن چیزی از چیز دیگر است4 تا اينكه ميانشان شكاف و فاصله ايجاد شود.5
فصل به معنی حکم میان حق و باطل،6 فیصله دادن،7 بریدن8 و معنای مخالف وصل است و تفاوتی ندارد فصل در امر مادی باشد یا معنوی.9
(حکم قطعی) و جداشدن در مورد کارها همچنین گفتارها به کار میرود. روز فصل، روزی است که حق از باطل آشکار میشود و با حكم و داورى، ميان مردم فيصله داده ميشود.10
فصل در مورد روز قیامت از دو جهت تحقق مییابد:
1. جدایی همه مردم از عالم ماده و از تمام چیزهایی است که به آنها تعلق داشتند.
2. جدایی انسانهای نیکوکار از بدکار.11
- قضاء (قضی)
«قضی» در اصل به معنی استوار کردن امری و اجرا کردن آن در مسیرش است؛ «قضاء» به معنی حکم12 و أی دادگاه13 و فصل است.14 همچنین «قضاء» به معنی امر نمودن به كارى و خاتمه دادن به آن با سخن یا عمل است و تفاوتی نمیکند از سوی خدا باشد یا از سوی بندگان.15
تفاوت «قضاء» و «حکم»:
«قضاء» جدایی امر به صورت کامل را طلب میکند و «حکم» از دشمنی جلوگیری میکند.16
- الْهَوَى (هوی)
این ماده به معنی مایل شدن به سمت پایین است اما در معنای ریختن چیزی17 و سقوط ناگهانی چیزی از سمت بالا به سوی پایین و خالی شدن18 استفاده میشود. میل نفس به شهوات و امور مادی از مصادیق این معنا است.19
«هَوَی» خواهش نفس20 و تمايل نفس انسان به شهوت است21 که بر قلب غلبه پیدا میکند22 و انسان را در دنيا و آخرت هلاک میکند.23
«هوی» ابتدا به معنی دوست داشتن و وابستگی نسبت به چیزی بوده است، سپس به میل نفس گفته شده و سپس تنها در مورد امیال ناپسند از لغت «هوی» استفاده شده است.24 هوی در ميل پسندیده و ناپسند کاربرد دارد ولی غالباً در خواهشهاى ناپسند به کار میرود.25
تفاوت «هوی» و «شهوت»:
«هوی» میل به چیزهای ناپسند است ولی «شهوت» چنین نیست. 26
موارد زیادی از آن در نهج البلاغه آمده است.27
مراتب دوست داشتن:28
1. هوی
2. علاقه
3. کَلَف (آزمند شدن و حريص بودن به چيزى)29
4. عشق (دلباخته شدن)30
5. شعف (سوختن قلب با لذتی که انسان آن را حس میکند.)31
6. شغف (محبت ا ز ژرفای قلب)32
7. جَوَی ( فرسودگی از اندوه يا عشق)33
8. تَیم (بندهی عشقی شدن.)34 «تامَهُ الحبُّ»: عشق او را بنده و مطيع و رام كرد.35
نکتهها و پیامها
1. عقل زمانی به حق و حقيقت شهادت میدهد كه در اسارت هوای نفس و دربند علایق دنیوی نباشد.
2. انسان نمیتواند در مورد احکام دینی شبهه افکنی کند که این کار مصداق عقل در بند هوای نفس است اظهار نظر کند.
3. اگر انسان بتواند به گونهای سخن بگوید یا قلم فرسایی کند که به تقویت حکم الهی بینجامد و نوعی تدبر در حکم خدا تلقی شود این کار پسندیده است.
4. علمایی که به روایات اهل بیت (علیهم السلام) احاطه علمی دارند و به علم اصول آشنا هستند میتوانند احکام الهی را مورد بررسی قرار بدهند.
5. یکی از شرایط قضاوت، تشخیص حق و باطل است.
6. کسی که پیرو هوای نفس است ارزشهای حقیقی و الهی را ملاک عملکرد خود قرار نمیدهد بلکه به دنبال لذتهای دنیوی است.
7. افراد بزهکار اگر عقل خود را از اسارت هوای نفس و دنیا پرستی برهانند خواهند دانست که زیانکار هستند.
- ترجمه نهج البلاغه (فقيهي)
قسمتی از نامه ای است از اميرالمومنين(علیه السلام)به اشعث بن قيس[اشعث بن قيس كندى از منحرفين از امير المؤمنين(علیهالسلام) بود و در سخنى از اميرالمومنين(علیهالسلام) كه جلوتر ذكر گرديده سخت از وى مذمّت شده است. وى در جنگ صفّين شركت كرد و در اواخر جنگ به راه خوارج رفت و آشكارا با اميرالمؤمنين(علیهالسلام) دشمنى مىكرد.]، عامل[در آن زمان عامل به كسى گفته مىشد كه از طرف خليفه يا والى مأمور ناحيهاى مىشد تا زكات و خراج اراضى را دريافت دارد امّا در زمانهاى بعد به مطلق كاركنان دولت اطلاق شد كه امروز هم در كشورهاى عربى در همين معنى به كار مىرود.] و کارگزار ناحيه آذربايجان:
«و در حالی که مالی از مالهای خدای عزوجل در اختيار تو است و تو از جمله خزانه دارهای او هستی ، مواظب باش (که با تصرف ناروا در آن مال) خود را به خطر نيفکنی مگر آنگاه که اطمينان خاطری يا فرمانی از من دريافت داشته باشی، (مواظب باش که به کاری خطرناک در اين باره دست نزنی) تا آنگاه که آن مال را به من تسليم کنی.
و باشد که من، بدترين واليان تو برای تو، نبوده باشم. والسّلام».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص498 )
- ترجمه نهج البلاغه(استاد ولي)
از یک نامه آن حضرت(علیهالسلام) به اشعث بن قیس حاکم آذربایجان (که از جانب عثمان بر آن سامان گمارده شده بود):
«مالی از مالهای خدای بزرگ در دست توست و تو از خزانه داران آن هستی تا آن را به دست من برسانی. امیدوارم به گونه ای نشود که من بدترین فرمانروایان برای تو باشم، والسلام».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص366 )
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرام پور)
پس از جنگ جمل در سال 36 هجری این نامه را به اشعث بن قیس فرماندار آذربایجان نوشت:
(در این نامه بیان میکند که حکومت وسیله آب و نان افراد نیست، بلکه امانتی است در دست حکمرانان؛ از این رو باید از استبداد با مردم پرهیز کنند و در مصرف بیت المال، راه احتیاط و اعتدال در پیش گیرند).
«اموالی از بیت المال خدای عزوجل در دست توست و تو خزانه دار آنی تا به من بسپاری. امید که من برایت زمامدار بدی نباشم و السلام».
(نهجالبلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابو الفضل بهرام پور، ص522 )
- ترجمه نهجالبلاغه(فيضالاسلام)
از نامههاى آن حضرت(عليه السلام) است به شعث ابن قيس:
(كه شمهاى از حال او در شرح خطبه نوزدهم گذشت) و او(از جانب عثمان) حكمران آذربيجان بود(و آذربيجان ايالتى است در شمال غربى ايران داراى شهرها و دههاى بسيار كه مهمترين شهر و مركز آن تبريز است، خلاصه چون اميرالمؤمنين(عليهالسلام) بعد از عثمان زمام امور را بدست گرفت اشعث بجهت كارهاى ناشايسته خود مىدانست كه امام(عليهالسلام) او را عزل خواهد نمود ترسناك بود، حضرت براى آگاهى او بحفظ اموال آذربيجان بعد از خاتمه جنگ جمل نامهاى به او است).
«و در دستهاى تو است مال و دارایى از مال خداوند بىهمتاى بزرگ، و تو يكى از خزانه داران آن هستى تا آن را بمن سپارى، و اميد است من بدترين واليها و فرماندهها براى تو نباشم (بلكه اين دستور سود دنيا و آخرت ترا در بر دارد) و درود بر آنكه شايسته درود است».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص840 )
- ترجمۀتوضيح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت(عليهالسلام) خطاب به اشعث بن قيس فرماندار آذربايجان:
وظيفه حاكمان و فرمانداران
«نبايد با مردم ظالمانه رفتار كنى و مبادا خود را به خطر بياندازى، مگر با دليل شرعى و اجازه خليفه.
و مال بيتالمال مسلمانان، يعنى اموال خدا در دست توست و تو نگهبان آن خواهى بود تا آن را به دست من برسانى تا در راه مصالح مسلمانان هزينه كنم، و اميدوارم كه از شمار خلفايى نباشم كه بر تو ولايت داشتهاند؛ و السلام».
(توضيح نهجالبلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص508 )
- شرح نهجالبلاغه(ابن میثم)
نامه حضرت(علیهالسلام) به اشعث بن قيس، فرماندار آذربايجان:
(از شعبى نقل شده است كه وقتى اميرالمومنين(علیهالسلام) به كوفه منتقل شد كه اشعث بن قيس از زمان عثمان حكمران سرزمين آذربايجان بود، اميرالمومنين(علیهالسلام) كه زمام امور را به دست گرفت، نامهاى براى آگاهى به او نوشت و اموال آذربايجان را از وى مطالبه كرد و نامه را با زياد بن مرحب همدانى فرستاد).
«و اشعث هنگامى كه اميرالمومنين(علیهالسلام) حكومت را به دست گرفت از آن حضرت مىترسيد و يقين داشت كه وى را از فرماندارى بر كنار خواهد كرد، زيرا سابقه سوئى در دين داشت و كردارهاى ناپسندى در دين و حرفهاى توهين آميزى در حق حضرت از او صادر شده بود كه در گذشته، ذيل سخن امام: «و ما يدريك ما على ممالى»(خ18، ج1،ص322) به برخى از آنها اشاره كردهايم.
امام پس از بيان وظيفه و تكليف او، به منظور آرامش خاطرش فرمود: اميدوارم كه بدترين فرمانروا براى تو نباشم و اين كلام را با لفظ اميدوارى آغاز كرد تا وى را ميان خوف و رجا نگه دارد، و اشعث چون مىدانست كه اگرمخالفت دين كند امام(علیه السلام) بدترين فرمانرواى او خواهد بود و كمال عقوبت را در باره وى انجام خواهد داد، از اين رو اين سخن حضرت او را به طرف دين و عمل بر طبق آن وادار مىكرد.
نقل شده است كه وقتى نامه حضرت به او رسيد، برخى از دوستانش را خواست و گفت: على بن ابى طالب[علیه السلام] مرا به وحشت انداخت و به هر حال مرا، در مورد ثروت آذربايجان مؤاخذه خواهد كرد، بنا بر اين، نزد معاويه مىروم و به او مىپيوندم، دوستانش گفتند: در اين صورت مرگ براى تو از اين كار بهتر است زيرا شهر و ديار و خويشان خود را رها كرده و دنباله رو اهل شام شدهاى، او از اين امر خجالت زده شد، ولى اين گفته او به كوفه رسيد و ميان مردم پخش شد، حضرت نامهاى براى او نوشت و، وى را از اين مطلب توبيخ و سرزنش فرمود و امر كرد كه خدمتش بيايد و نامه را همراه حجر بن عدىّ كندى فرستاد، حجر نامه را پيش او آورد و او را به باد ملامت گرفت و سوگند به خدا داد كه آيا براستى آشنايان خود و اهل شهرت و امير المؤمنين را ترك مىكنى و به اهل شام ملحق مىشوى سر به سرش گذاشت تا بالاخره او را با خود به كوفه برد در نخيله كه نزديك كوفه است مال و ثروت خود را خدمت حضرت عرضه كرد، قيمتش به صد هزار درهم، به روايت ديگر چهار صد هزار، رسيد، امام(علیه السلام) تمامش را گرفت، اشعث، امام حسن و امام حسين و عبد اللَّه جعفر را واسطه قرار داد كه حضرت مالها را به وى بازگرداند، امام(علیه السلام) سى هزار درهم را به او پس داد، اشعث گفت اين مبلغ مرا، كم است، حضرت فرمود حتى يك درهم زيادتر از اين به تو نمىدهم، به خدا سوگند اگر تمامش را واگذار كنى از همه چيز برايت بهتر است هيچ گمان ندارم كه بر تو حلال باشد و اگر به اين مطلب يقين مىداشتم همين را هم به تو نمىدادم، اشعث با خود گفت: تو كه از راه نيرنگ در آمدى هر چه دادند بگير. توفيق از خداست».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، صص596 و 597 )
- خُزَّان
نگهبانان.1
- تُسَلِّمُه اِلَیَّ
آن چیز را به من میدهی.2
- وُلَات
سرپرستها.3
- خُزَّان(خزن)
«خازن» به معنی ذخيره كننده است.4
امیرالمومنین(علیهالسلام) به کمیل بن زیاد فرموده است:
«یا کمیل، هلک خُزّانُ الأموالِ و هُم أحیاءٌ، والعلماءُ باقونَ ما بَقي الدَّهرُ؛ ای کمیل خازنان اموال در حال حیات مردگانند ولی علماء تا دهر هست زندهاند».5
جمع آن، «خزنه»6 و«خُزَّان» است.7
- وُلَاتِكَ (ولی)
«ولی» شخصی است که امور را اداره میکند و کمک و یاری میشود.8
«وَالي الْبَلَدِ» یعنی حكمران شهر.9
گفته شده است: از ولایت تدبیر و قدرت بر انجام کارها برداشت می شود و کسی که این خصوصیات را نداشته باشد «والی» نامیده نمیشود.10
جمع آن، «وُلَاه» است.11
از اسامی خدای تبارک و تعالی«والی» است واو مالک همه اشیاء است و اختیار آنها در دست اوست.12
نکتهها و پیامها
1- امیرالمومنین(علیهالسلام) میفرمایند: «به امید اینکه من برایت زمامدار بدی نباشم». این جمله نهایت تواضع ایشان را میرساند و همچنین تواضع را به حاکمان میآموزند.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1- اگر انسان قدرتهایش را امانت الهی بداند تلاش میکند تمام کارهایش را برای نزدیک شدن به خدا انجام دهد و خطایی نکند.
- ترجمه نهجالبلاغه(فقیهی)
نامهای است از اميرالمومنين(علیهالسلام) به معاويه:
«و هر آينه و البته خواهی دانست که من از اين کار برکنار بودم؛ مگر اينکه تو(با دستاويز ساختن خون عثمان) بخواهی جنايتی را که من مرتکب نشدهام بهعهدهام گذاری، که در اينصورت، آنچه را که برايت آشکار گرديده (در برکنار بودن من از خون عثمان) پنهان میداری. والسلام».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص499 )
- ترجمه نهجالبلاغه(استاد ولی)
از یک نامهی آن حضرت(علیهالسلام) به معاویه:
«و خواهی دانست که من از آن برکنار بودم؛ مگر آنکه بخواهی متهم سازی(و گناه آن را بهگردن من بیندازی)؛ پس هر تهمتی که بهنظرت میرسد بزن! و السلام».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص367)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرامپور)
«و یقین میکنی که از آن ماجرا کاملا برکنار بودم؛ مگر اینکه بخواهی از راه خیانت، من را متهم سازی و حق روشنی را بپوشی. والسلام».
(نهجالبلاغه، ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص 523)
- ترجمه نهجالبلاغه(فیضالاسلام)
از نامههاى آن حضرت(عليهالسلام) است به معاويه:
(كه آن را بهوسيله جرير ابن عبد اللَّه بجلىّ به شام فرستاده و در آن صحّت و درستى خلافت خود را اثبات و بيزاريش را از كشتن عثمان اظهار فرموده):
«و ميدانى كه من، از آن دورى كرده گوشه گيرى اختيار نمودم؛ مگر آنكه(پيروى هواى نفس نموده) بهتان زده، كشته شدن او را به من نسبت دهى و پنهان كنى آنچه را كه بر تو آشكار مىباشد و درود بر آنكه شايسته درود است».
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص841)
- ترجمۀ توضیح نهجالبلاغه(آیتالله شیرازی)
وظیفه مردم در مقابل بیعت با امام(علیهالسلام):
«و نيك مىدانى كه من از اين ماجرا بركنار بودم؛ مگر اينكه بخواهى جنايتى را به من نسبت بدهى كه هرگز مرتكب آن نشدهام و يا بخواهى حقيقتى را كه خودت به خوبى مىدانى پنهان كنى، والسلام».
(ترجمۀ توضيح نهجالبلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج3، ص511)
- شرح نهجالبلاغه(ابنمیثم)
از نامههاى حضرت(علیهالسلام) به معاويه:
(آنچه در اين مورد ذكر شده قسمتى از نامهاى است كه حضرت(علیهالسلام) به معاويه نوشت و آن را بهوسيله عبداللَّه بجلى كه از حكمرانى همدان عزلش كرده بود به شام فرستاد).
«إلا ان تتجنّى... ؛ اين جمله استثناى منقطع است؛ يعنى مگر اينكه بهناحق من را بهگناهى متهم سازى كه بهكلّى از آن دورم، كه در اينصورت، هر گناه و جنايتى را كه بهذهنت مىآيد مىتوانى به من نسبت دهى؛ زيرا باب اختيار براى هركس باز است.
اميرالمؤمنين(علیهالسلام) در اين نامه، براى اثبات امامت خود، بهاجماع مردم و نه نص صريح پيامبر(صلیاللهعلیهوآله) استدلال فرمود بهعلت اينكه آنان اعتقاد بهنص نداشتند بلكه نزد ايشان، تنها دليل بر نصب امام، همان اجماع مسلمانان بود؛ پس اگر حضرت به دليل نقلى و نص صريح احتجاج مىكرد آنان نمىپذيرفتند. موفقيت در كارها بسته به لطف خداست».
(ترجمه¬ی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم ، ج4، ص601)
- شرح نهجالبلاغه(ابنابیالحدید)
(در این نامه ضمن بيان چگونگى پيام فرستادن اميرالمؤمنين[علیهالسلام] همراه جرير بن عبد الله بجلى براى معاويه آمده است).
جرير بن عبدالله بجلى پيش معاويه
« زبير بن بكّار در كتاب الموفقيات مىگويد: «كه چون على[علیهالسلام] جرير را پيش معاويه گسيل داشت، جرير از كوفه بيرون آمد و تصور نمىكرد كه هيچكس براى رفتن پيش معاويه بر او پيشى بگيرد. خودش مىگويد: «همينكه پيش معاويه رسيدم او را در حالى ديدم كه براى مردم خطبه مىخواند و آنان بر گرد او مىگريستند و بر گرد پيراهن خون آلوده عثمان كه بر نيزهاى همراه انگشتان قطع شده همسرش، نائله دختر فرافصة، آويخته بود شيون مىكردند. من نامه على[علیهالسلام] را به او دادم.
در راه مردى همراه من بود كه پا به پاى من حركت مىكرد و چون توقف مىكردم توقف مىكرد در اين هنگام برابر معاويه ظاهر شد و اين ابيات را براى او خواند: همانا پسر عموهاي عبدالمطلب بدون آنكه دروغ باشد پير شما را كشتند و تو سزاوارترين كس براى قيامى، قيام كن و ما همه اين ابيات را در مباحث گذشته آوردهايم.
گويد: سپس نامه ديگرى از وليد بن عقبه بن ابى معيط را كه برادر مادرى عثمان بود و از كوفه به طور پوشيده براى معاويه نوشته بود به او داده و آغاز آن نامه چنين بود: «اى معاويه همانا شانه و گردن پادشاهى به تصرف غير در آمده است و نيستى آن نزديك است» (ما اين ابيات را ضمن مباحث گذشته آوردهايم)».
جرير بن عبدالله گويد معاويه به من گفت: «اينك همين جا بمان كه مردم از مرگ و كشتن عثمان به هيجان آمدهاند و صبر كن تا آرام بگيرند و من چهار ماه ماندم؛ آنگاه نامهاى ديگر از وليد بن عقبه براى معاويه رسيد كه در آغازش اين ابيات را نوشته بود: تو با نامه نوشتن براى على[علیهالسلام] مىخواهى كار را اصلاح كنى و حال آنكه مثل تو، همچون زنى است كه مىخواهد پوستى را كه بر آن كرم افتاده و فاسد شده است دباغى كند...». گويد: «چون اين نامه براى معاويه رسيد دو صفحه كاغذ سپيد را به هم چسباند و آن را در هم پيچيد و عنوان آن را چنين نوشت:
«از معاويه بن ابىسفيان به على بن ابى طالب» و به من داد. من كه نمىدانستم چيست پنداشتم پاسخ نامه است. معاويه مردى از قبيله عبس را همراه من كرد و من نمىدانستم چه چيزى همراه دارد. از شام بيرون آمديم و چون به كوفه رسيديم مردم در مسجد جمع شدند و ترديد نداشتند كه آن نامه كه همراه من است، طومار بيعت مردم شام است؛ ولى همينكه على[علیهالسلام] آن را گشود نوشتهاى در آن نديد در اين هنگام آن مرد عبسى برخاست و گفت: از قبايل قيس و غطفانيها و عبسيها چه كسانى حضور دارند و سپس گفت: من به خدا سوگند مىخورم كه خود ديدم، زير پيراهن عثمان بيشتر از پنجاه هزار مرد محترم جمع شدهاند و ريشهاى ايشان از اشكهايشان خيس بود و همگان بايكديگر پيمان بسته و سوگند خوردهاند كه كشندگان عثمان را در صحرا و دريا بكشند و من به خدا سوگند مىخورم كه پسر ابو سفيان آنان را با سپاهى كه چهل هزار اسب بریده شرم و گند بریده همراه خواهد داشت، براى حمله بهشما حركت خواهد داد و خيال مىكنيد چه دليرانى در آن سپاه خواهند بود.
آنگاه آن مرد عبسى نامهاى از معاويه را به على[علیهالسلام] تسليم كرد. على[علیهالسلام] آن را گشود و در آن اين ابيات را ديد: مرا كارى و خبرى فرارسيده است كه در آن اندوه جان نهفته است و مايه بريده شدن بينى افراد نژاده است، سوگ اميرمؤمنان[علیهالسلام] و لرزشى چنان سنگين، كهگويى كوههاى استوار براى آن فرو مىريزد».
(جلوه تاريخ در شرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج6، صص22 و 23)
- عُزْلَة
کنارهگیری.1
- اَن تَتَجَنَّی
مرا بیجهت متهم كنی.2
- تَجَنَّ
پنهان کنی.3
- عُزْلَة (عَزَل)
«عَزَل» در اصل بهمعنای برکنار کردن یا خمیده کردن چیزی است.4
«عُزْلَة»5 به معنی دور کردن یا دور شدن از چیزی است؛ و دوری با جسم یا قلب، و از نظر عملی، فکری، روحی و.. را در برمیگیرد.6
«عُزْلَة» بهمعنی کناره گرفتن و گوشهگیری است.7
- اَن تَتَجَنَّى (جنی)
«جنی» بهمعنای گرفتن میوه از درخت8 و چیدن آن است.9
گناه به معنای «جنایت» است؛ زیرا تبهکار گناه را بهطرف خود میکشد گویی آن را میچیند.10
«جَنَی» یعنی شخصی گناهی را مرتکب شد و بهخودش یا قومش ستم کرد.11
«جَنَی»: [أَكَبَ عليه] بهمعنی آن است که شخصی بهچیزی رو آورد و همراه آن شد12 تا آن را انجام دهد.13
«أَكَبَ علی فلانٍ يَظْلِمُه» یعنی شخصی ناعادلانه بهکسی روی آورد و به او ظلم کرد.14
«تَجَنَّى» یعنی شخصی بهدیگری تهمتی بزند15 و برضدش چیزی بگوید در حالی که حقیقت ندارد و او از آن مورد پاک و منزه است.16
فَتَجَنَّ (جنن):
«جنن» در اصل بهمعنای پوشاندن و پوشیده شدن امری، از حواس پنجگانه است.
نکتهها و پیامها
1- باید از هر گونه همکاری با ظالم، چه عملی و چه زبانی، با عملکرد یا تأیید قلبی دوری کرد.
2- بعضی از اشخاص شاید با عملکردشان ظالم را تأیید نکنند، اما با قلبشان ظالم را تأیید میکنند.
3- «عُزْلَةٍ»: امام(علیهالسلام) میفرمایند من از قتل عثمان برکنار بودم.
4- «إِلَّا أنْ تَتَجَنَّى»: حضرت(علیهالسلام) میفرمایند من از قتل عثمان بریء هستم؛ مگر بخواهند تهمتی را بر من زنند. استفاده از عنصر اتهام، یکی از ابزارهای کارآمد ظالمان است.
5- « فَتَجَنَّ»: دشمنان اسلام حق را مییافتند؛ اما با آن مخالفت میکردند و آن را میپوشاندند.
6- باید بدانیم در هر عصر و دورهای همیشه افرادی هستند که بخواهند بر مظلومان عالم، مُهری زنند و حق و حقیقت را بر همگان بپوشانند.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
دنباله نامهای است از اميرالمومنين (علیه السلام) به معاويه:
«و کسی که اگر میخواستم و مايل بودم نام او را بر زبان میآوردم، (مقصود خود اميرالمومنين است) مانند آنان طالب شهادت بود ليکن، مدت عمر آن چند تن (يعنی عبيده و حمزه و جعفر) سپری شد و مرگ آن کس، (که نام او را بر زبان نياوردم) به تأخير افتاد.»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص501)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامه آن حضرت (علیه السلام) به معاویه هنگامی که معاویه از آن حضرت خواست که قاتلان عثمان را به او بسپارد:
«کسی دیگری هم بود که اگر بخواهم می توانم نام برم (منظور خود آن حضرت است) که مانند آنان طالب شهادت بود ولی اجلهای آنان پیش افتاد و اجل او به تأخیر افتاد.»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص369)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
نامه به معاویه که توسط ابومسلم در سال 36 هجری به او ارسال کرد:
(امام (علیه السلام) در این خطبه خطاب به معاویه اولاً اشاره دارد که عده زیادی از قریش کمر به قتل پیامبر (صلی الله علیه و آله) بستند و خداوند او را حفظ کرد؛ ثانیاً چنین نیست که افردای نظیر خلیفه اول و دوم دلسوزترین مردم باشند؛ چراکه این خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) بودند که در خط مقدم جبههها حضور داشتند؛ سوم اینکه شگفت است که من را با معاویه همسنگ گرفتهاند درحالی که هیچ سابقه و خدمتی در راه دین نداشته است و نکته آخر اینکه اگر قرار بر قصاص قاتلین عثمان باشد، وظیفه حکومت است نه شورشیان.)
«کسانی هم بودند که نامشان را نمیبرم (خودش مراد است)، دوست داشتند در راه اسلام شهید شوند؛ اما مقدر این بود که زنده بمانند و مرگشان به تأخیر افتد».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابو الفضل بهرام پور، ص526)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت عليه السّلام است به معاويه:
(در پاسخ نامهاى كه براى آن بزرگوار فرستاده «و در آن درخواست نموده بود كه كشندگان عثمان را تسليم او نمايد» نوشته و در آن فضل و بزرگوارى و سبقت و پيشى خود را به اسلام و ايمان گوشزد او مىفرمايد):
«و كسي كه اگر مىخواستم نامش را ذكر مىنمودم (امام عليه السّلام) شهادت و كشته شدن (در راه خدا) را خواست مانند كشته شدنى كه آنان خواستند (مرا نيز آرزوى شهادت و كشته شدن بود) و لكن عمر آنها زودتر بسر رسيد، و مرگ كسيكه نامش را ذكر نكردم بتأخير افتاد (پيغمبر مرا خبر داد كه تو نيز كشته خواهى شد، چنانكه در سخن يك صد و پنجاه و پنجم اشاره فرمود).»
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص849)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
يادى از چند شهيد خاندان رسالت
«و يكى ديگر از آنان كه نمىخواهم به نام بخوانمش مىخواست مانند آنان در راه خدا شهيد شود، ولى مرگ آنان زودتر در رسيد و مرگ او به تأخير افتاد. منظور حضرت از آن فرد خود آن بزرگوار است كه براى فروتنى نام نبرده است.»
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص517)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
اين نامه گزيدهاى است از نامهاى كه حضرت (علیه السلام) در پاسخ نامه معاويه مرقوم فرمودهاند:
«و اراد من لو شئت ذكرت اسمه... اجّلت:
حضرت (علیه السلام) در اين جمله اشاره به خود كرده است كه مثل آنان كه نامشان را برده، آرزوى شهادت داشت اما هنوز وقتش نرسيده بود به دليل آن كه براى هر فردى از افراد و جامعهاى از جوامع عمرى و مدت مشخصى است كه هر وقت اجلش سرآمد يك لحظه پس و پيش ندارد.
پس از آن كه دليل برترى و فضيلت خود و خاندانش را بر ديگران روشن كرده، از گردش روزگار اظهار شگفتى مىكند، كه او را با اين همه فضيلت در رديف ناشايستگان و كسانى قرار داده است كه هيچ گونه عملى كه آنان را به خدا نزديك كند، ندارند.»
(ترجمهی شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج 4، ص627)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
نامه آن حضرت [علیه السلام] به معاويه:
«پاسخ على [علیه السلام] به نامه معاويه چنين بود: بسم الله الرحمن الرحيم. از بنده خدا على امير مؤمنان به معاوية بن ابى سفيان. اما بعد، آن مرد خولانى براى من نامهات را آورد كه در آن از محمد [صلی الله علیه و آله] و نعمتهايى كه خداوند از وحى و هدايت بر او ارزانى فرموده است ياد كرده بودى.
سپاس خداى را كه وعده او را راست قرار داد و با نصرت او را تأييد كرد و قدرتش را بر سرزمينها استوار كرد و او را بر دشمنان و ستيزه گران از قوم خودش كه او را دشمن مىداشتند و بر او تاختند و دروغگويش خواندند و با او مبارزه كردند و براى بيرون راندن او و خاندان و يارانش همدست شدند و اعراب را بر او شوراندند و آنان را براى جنگ با او آماده كردند و تمام كوشش خود را انجام دادند و كارها را بر او دشوار ساختند پيروز فرمود. حق آمد و فرمان خدا پيروز شد و آنان آن را ناخوش مىداشتند. از همگان در تحريك مردم بر ضد او افراد خاندان و اقوام خودش بيشتر پافشارى مىكردند مگر آنان كه خداوندشان در پرده عصمت بداشت. و گفته بودى كه خداوند از مسلمانان يارانى را براى او برگزيد و او را با ايشان تأييد فرمود و منزلت آنان در نظر پيامبر و پيشگاه خداوند به ميزان فضايل ايشان در اسلام بود و پنداشتهاى كه افضل آنان در اسلام و خير خواهترين ايشان نسبت به خدا و پيامبرش آن خليفه نخست و جانشين او بودهاند، به جان خودم سوگند كه مكانت آن دو در اسلام بزرگ است و سوگ آن دو بر اسلام زخمى سنگين شمرده مىشود، خداوند آن دو را رحمت فرمايد و به بهتر از آنچه عمل كردهاند پاداش دهد. و نوشته بودى كه عثمان هم در فضيلت همچون آنان بوده است. اگر عثمان نيكوكار بوده است خداوند به زودى او را به كارهاى پسنديدهاش پاداش خواهد داد و اگر بدكار بوده است به زودى پروردگار آمرزندهاى را خواهد ديد كه هيچ گناهى را اگر بخواهد بيامرزد، بزرگش نمىدارد. و به جان خودم سوگند اگر قرار باشد خداوند مردم را به اندازه فضايل آنان در اسلام و خيرخواهى ايشان براى پيامبر و خداوند پاداش دهد اميدوارم كه بهره ما در اين مورد فزونتر باشد. همانا هنگامى كه محمد [صلی الله علیه و آله] به ايمان به خدا و يكتا پرستى دعوت فرمود، اهل بيت نخستين كسان بوديم كه به او ايمان آورديم و او را تصديق كرديم و سالها به طور كامل بر آن حال بوديم و در پهنه زمين از اعراب كسى جز ما خدا را عبادت نمىكرد. قوم ما خواستند پيامبر را بكشند و ما را ريشهكن سازند، قصدهاى بزرگ نسبت به ما كردند و اندوهها بهره ما ساختند، خوار و بار و آب شيرين را از ما بازداشتند، و ما را قرين ترس و بيم كردند و جاسوسان بر ما گماشتند و ما را به رفتن به كوهى سخت و ناهموار واداشتند، و براى ما آتش جنگ برافروختند، و ميان خود عهد نامهاى نبشتند كه با ما خوراكى نخورند و آبى نياشامند و با ما ازدواج نكنند و خريد و فروشى انجام ندهند. و از آنان در امان نخواهيم بود مگر اينكه محمد [صلی الله علیه و آله] را به آنان بسپريم تا او را بكشند و مثلهاش كنند، و ما از ايشان فقط در موسم حج امان داشتيم تا موسم ديگر.
خداوند ما را بر دفاع از محمد و حراست از او بداشت كه درباره حفظ حرمت او با تير و شمشير در همه ساعتهاى وحشتناك و شب و روز قيام كنيم، مؤمن ما از اين كار خود آرزوى پاداش داشت و كافر ما براى حفظ ريشه بر آن قيام مىكرد. و آن كسانى از قريش كه مسلمان شده بودند، از اين غم و اندوه بر كنار بودند، برخى از ايشان هم پيمان بودند كه آزارشان ممنوع بود و برخى داراى قوم و عشيره بودند كه از ايشان دفاع مىكردند و به هيچ كس از آنان چنان گزندى كه از قوم ما به ما رسيد نرسيد و آنان از كشته شدن هم در امن و نجات بودند. اين حال تا هنگامى كه خداوند مىخواست ادامه داشت، سپس خداوند متعال پيامبرش را به هجرت فرمان داد و پس از آن هم اجازه جنگ با مشركان داد. و چون آتش جنگ افروخته مىشد و هماوردان به نبرد فرا خوانده مىشدند اهل بيت پيامبر (علیهم السلام) برمىخاستند و پيش مىرفتند. پيامبر [صلی الله علیه و آله] با آنان ديگر ياران خود را از لبه شمشير و پيكان محفوظ مىداشت. عبيدة در جنگ بدر كشته شد و حمزه در جنگ احد و جعفر و زيد در جنگ موته شهيد شدند، و كسى كه اگر مىخواستم از او نام مىبردم- يعنى خود امير المؤمنين- مىخواست همچون آنان در ركاب پيامبر شهيد شود، آن هم نه يك بار، ولى عمر آنان زودتر سر آمد و مگر او به تأخير افتاد، و خداوند نسبت به ايشان نيكى خواهد فرمود و به سبب كارهاى پسنديده كه انجام دادند بر آنان منت خواهد گزارد.
من هيچ كس را نديده و نشنيدهام كه در گرفتارى و خوشى و سختى و هنگام درماندگى و مواطن دشوار همراه پيامبر [صلی الله علیه و آله] خير انديشتر و فرمانبردارتر و شكيباتر از اين گروهى كه نام بردم باشد. البته در مهاجران خير فراوان و شناخته شده بوده است و خداوندشان بهتر از كردارهايشان ايشان را پاداش دهاد. و از رشك بردن من نسبت به خلفا و درنگ و خوددارى من از بيعت با ايشان و ستيزه و ستم من نام بردى. درباره ستيز و ستم پناه بر خدا اگر چنان بوده باشد. اما در مورد خوددارى از بيعت با آنان و ناخوش داشتن فرماندهى ايشان، عذرى از مردم نمىخواهم. زيرا هنگامى كه خداوند متعال پيامبرش را، كه درود و سلام خدا بر او باد، قبض روح فرمود، قريش گفتند: بايد امير از ما باشد و انصار گفتند: بايد امير از ما باشد. قريش پاسخ دادند كه چون محمد [صلی الله علیه و آله] از ماست ما به حكومت سزاوارتريم، انصار اين حق را براى آنان شناختند و حكومت و قدرت را به ايشان تسليم كردند. بنابراين در صورتى كه قريش به سبب اينكه محمد [صلی الله علیه و آله] از آنان است بر انصار مقدم و سزاوارتر براى حكومت باشند، بدون ترديد شايستهترين مردم براى حكومت نزديكترين مردم به آن حضرت [صلی الله علیه و آله] است، و در غير اين صورت نصيب انصار از همگان بيشتر است. به هر حال من نمىدانم آيا اصحاب خودم- مهاجران- از اينكه حق مرا گرفتهاند به سلامت دين خود باقى ماندهاند يا انصار ستم روا داشتهاند. ولى آنچه مىدانم و شناختهام اين است كه حق من گرفته شده است و من حق خود را براى آنان رها كردم و خداوند از ايشان بگذرد. اما آنچه درباره عثمان و اينكه من پيوند خويشاوندى او را گسستم و مردم را بر او شوراندم گفتهاى. عثمان كارى كرد كه خبرش به تو رسيده است و مردم با او كارى را كردند كه ديدى و تو به خوبى مىدانى كه من از كار عثمان بر كنار بودم، مگر اينكه بخواهى تهمت بزنى كه در آن صورت هر تهمتى كه مىخواهى بزن. اما آنچه در مورد قاتلان عثمان گفته و پيشنهاد كردهاى. من در آن باره نگريستم و همه جوانب آن را سنجيدم و صلاح نمىبينم كه آنان را به تو يا غير تو تسليم كنم و به جان خودم سوگند كه اگر تو از گمراهى و ستيز خود دست برندارى، پس از اندك مدتى خواهى دانست كه آنان به جستجوى تو برمىآيند و به تو فرصت و زحمت اين را نمىدهند كه در خشكى و دريا و كوهستان و دشت به تعقيب آنان پردازى. هنگامى كه ابو بكر بر مردم ولايت و حكومت يافت پدرت پيش من آمد و گفت: سزاوارتر به مقام محمد و شايستهتر از همه مردم به اين حكومتى و من براى تو متعهد مىشوم كه در قبال هر كس كه مخالفت كند بايستيم. دست بگشاى تا با تو بيعت كنم، و من اين كار را نكردم. تو خوب مىدانى كه پدرت آن سخن را گفت و همان گونه مىخواست و اين من بودم كه به سبب نزديكى روزگار مردم به زمان كفر و بيم بروز تفرقه ميان مسلمانان از پذيرش آن خود دارى كردم. پدرت بيش از تو حق مرا مىشناخت.
اگر تو هم همان قدر كه پدرت حق مرا مىشناخت آن را بشناسى به هدايت خواهى رسيد و اگر چنان نكنى خداوند به زودى مرا از تو بىنياز مىفرمايد».
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج 6، صص307-310)
- أَرَادَ
چيزی را دوست داشت و به آن ميل و رغبت نمود.
[1] - شِئْتُ
- ذَكَرْتُ
- آجَالَ
جمع اجل، پایانهای عمر.
[4] - عُجِّلَتْ
- مَنِيَّة
- أُجِّلَت
- آجَال (اجل)
«أَجَل» دو معنى دارد؛ مدّت معيّن و آخر مدّت؛ ميتوان گفت كه معناى اصلى آن تمام مدت است و اغلب استعمال آن در اين معنى است و شايد استعمال آن در آخر مدت به طور مجاز باشد.
[8]
«اَجَل» نهایت وقت
[9] و عمر است در زمانی که مرگ برسد
[10] همچنین «اَجَل» نهایت وقت در مهلت دین است و... .
[11]
«أَجَل» مدّتى است كه براى چيزى معين شود و «أجل» انسان مدّت حيات او است.
[12]
انسان دو أجل دارد «أجَل مُعَلَّقَ» و «أجَلِ حَتمى»؛ «أجَل مُعَلَّقَ» اجلی است که اگر شرایطش وجود داشته باشد خواهد آمد و «أجَلِ حَتمى» اجلی است که در وقتش میآید و محقق و قطعی است در نتيجه أجل أوّل قابل محو و اثبات و دوّمى ثابت و پايدار است.
[13] - مَنِيَّة (منی)
«مَنی» به معنى تقدير و اندازهگيرى است
[14]و به دلیل آنکه مرگ مقدر و اندازه گیری شده است به مرگ «منيّه» گفته میشود.
[15]
«مَنَایَا» جمع «مَنِیَّة» و به معنی مرگ ها است.
[16]
«مَنَى» به معنی مرگ،
[17] قصد، قضا و قدر الهى است.
[18]
«مَنِیَّة» به معنای مرگ اندازه گیری شده است.
[19]
نکتهها و پیامها
1. امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این فراز شدت اشتیاقشان را به شهادت بیان میفرمایند.
2. خدای متعال برای هرکس اجلی قرار داده که اگر خدا نخواهد هیچ حادثه و بیماری سبب نمیشود که مرگ آن شخص فرارسد.
امیرالمؤمنین (علیه السلام) که سرور پرهیزکاران هستند در خطبه متقین میفرمایند:
«وَ لَوْ لَا الْأَجَلُ الَّذِي كَتَبَ اللَّهُ [لَهُمْ] عَلَيْهِمْ لَمْ تَسْتَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِي أَجْسَادِهِمْ طَرْفَةَ عَيْنٍ شَوْقاً إِلَى الثَّوَابِ وَ خَوْفاً مِنَ الْعِقَاب؛ و اگر نبود مرگى كه خدا بر آنان مقدّر فرموده، روح آنان حتى به اندازه بر هم زدن چشم، در بدنها قرار نمىگرفت، از شوق ديدار بهشت، و از ترس عذاب جهنّم».[20]
3. هرکس به عمل افرادی رضایت داشته باشد در ثواب آنها شریک است، امیرمؤمنان علی (علیه السلام) با این آرزو در ثواب همه آن شهدا شریک هستند.
4. این کلام، شجاعت زیاد حضرت را نشان میدهد.
5. وقتی انسان چیزی را طلب میکند، همینکه آن را آرزو میکند گام بزرگی برای نزدیک شدن به آن برداشته است، تفاوتی نمیکند آن هدف، هدف مثبتی باشد یا هدف منفی.
جناب حمزه، جعفر طیّار و عبیدة بن حارث به شهادت مایل بودند و آن را دوست داشتند خدای متعال نیز شهادت را نصیب آنها کرد.
امیرالمؤمنین (علیه السلام) نیز خواستار شهادت بودند و در نهایت نیز به آن رسیدند.
«خواستن» در رسیدن به هدف و آرزو بسیار بااهمیت است.
6. دوست داشتن شهادت یعنی ایمان و یقین عمیق به غیب و جهان پس از مرگ.
7. حضرت (علیهالسلام) میفرمایند: و كسي كه اگر مىخواستم نامش را ذكر مىنمودم...
آن بزرگواران طالب عبادت به معنای خاص بودند ولی این طلب، آنها را از وظیفه تبلیغیشان غافل نمیکرد.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. مرگ سرنوشت هر موجودی است چه بهتر که این مردن در راه خدا و برای گسترش دین خدا باشد.
2. اگر کسی بتواند با فداکردن خویش به دین خدا خدمت کند نباید از این نوع جان دادن واهمه داشته باشد همچنین اگر در راه احیای شعائر الهی خطری وجود داشته باشد نباید هراسی به دل راه دهد.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
و نيز، دنباله نامهای است از اميرالمؤمنين (علیهالسلام) به معاويه:
«و گمراهان را از گوش خود، تمکين مده (به سخن گمراهان، گوش نده) و اگر آنچه را گفتم، انجام ندهی تو را از چيزهايی که خود از آن، غافل شدهای آگاه میسازم؛ [تو را آگاه مىكردم كه اطاعت از خدا و بهدستآوردن فضایل را ترك كردهاى و اگر چنين نبودى، نه بهدنبال جنگ مىرفتى، نه از عذاب آخرت، غافل مىشدى] پس بهراستی، نعمت و رفاه، موجب طغيان تو گرديده که بهتحقيق، شيطان، تو را به راه خود انداخته و درباره تو، به آرزوی خود رسيده و به جای روح و خون تو قرار گرفته است».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص503)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامه آن حضرت (علیهالسلام) باز هم به معاویه:
«و گمراهان فریبکار را بر گوش خود مسلط مساز (که هرچه گفتند بشنوی) و اگر چنین نکنی تو را از آنچه خود را به غفلت زدهای آگاه خواهم ساخت؛ زیرا تو تنآسان، رفاه زدهای هستی که شیطان جای چنگ خود را بر تو پیدا نمود و به آرزوی خود دربارۀ تو رسیده و همچون روح و خونِ در رگش، در تو راه یافته است».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص370)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
نامه دیگر امام (علیهالسلام) به معاویه در سال 36 هجری پیش از شروع جنگ صفین:
(امام (علیهالسلام) در این بیان ابتدا معاویه را نصیحت میکند و بیان میکند که از عواقب کار خود و نتایج اخروی آن بترسد؛ سپس میگوید: تو بدون داشتن سوابق روشن چگونه میخواهی زمام امور را بهدست بگیری و اگر راست میگویی خودت به میدان بیا و جنگ تنبهتن را حاضر شو. آنگاه افشا میسازد که تو خودت قاتل عثمان را میشناسی و من میبینم روزی که به کتاب الهی پناه میبری درحالی که به آن ایمان نداری).
«به سخن گمراهان فرومایه گوش مسپار! که اگر پندم را نپذیری اعلام میکنم به تو آنچه که خودت از آن غافلی. تو را فزونی نعمت به طغیان کشیده و شیطان بر تو تسلط یافته و با تو به اهدافش رسیده و مانند روح و خون در سراسر وجودت جریان یافته است».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص528)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) است نيز به معاويه:
(كه در آن از كردار زشت او را سرزنش نموده و اندرز داده و ترسانده است:)
«و گمراهان (مانند عمرو ابن عاص و مروان) را به گوش خود توانائى مده (سخنانشان را گوش نداده پيرو دستورشان مباش) و اگر چنين نكنى (اين اندرز را نپذيرى) تو را به آنچه كه از خود غفلت دارى آگاه سازم، تو فرورفته در ناز و نعمتى (نعمت ترا سركش گردانيده و از اينرو) شيطان در تو جاى گرفته و به آرزوى خود رسيده و در تو مانند روان شدن جان و خون، روان شده است (چنان بر تو مسلّط است كه كارى نكرده و سخنى نگويى؛ مگر به دستور و فرمان او)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص852)
- ترجمۀتوضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
نیز از نامههای آن حضرت (علیهالسلام) به معاویه:
نصیحت به معاویه
«و اجازه نده كه افراد گمراه و همنشينان تبهكارت آنچه مىخواهند به گوش تو بخوانند.
و اگر آنچه به تو مىگويم انجام ندهى در آن صورت آنچه از آن غافلى و ضعف نفس تو بهشمار مىرود براى تو باز مىگويم تا بدان آشنا شوى؛ زيرا هرگاه با قدرتمندى برخوردى به ضعف خود پى خواهى برد و انسان در بوته آزمون بهضعف و توانمندىهاى خود پى خواهد برد.
بخشی از اوصاف نکوهیده معاویه
نعمت تو را به طغیان کشانده و شیطان هرچه دوست دارد از تو گرفته است؛ زیرا شیطان بر مرفّهان و مترفان بیش از همه سلطه و سیطره دارد و شیطان از رهگذر تو به خواستهها و آرزوهایش رسیده است؛ چرا که آرزوی او گمراه کردن مردم است [و تو کار او را انجام میدهی] و مانند خون و روح در کالبد تو جریان یافته است؛ یعنی بر تمام وجودت چیره شده است».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج3، ص522)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
نامه ديگر امام (علیهالسلام) به معاويه:
«و بعد او را منع مىكند از اينكه گمراه كنندگان را بر شنوايى خود چيره كند؛ كنايه از اينكه گوش به وسوسههاى آنان ندهد و انديشههاى آنها را كه عمل به آن، سبب واقع شدن در گناه است به مورد اجراء نگذارد؛ زيرا كار گمراه كننده، گمراه كردن است؛ مثل عمرو بن عاص و مروان و ديگر كسانى كه معاويه را در كارهايش كمك مىكردند.
وَ إِلَّا تَفْعَلْ أُعْلِمْكَ مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِك؛ كلمه «ما» مفعول فعل «اغفلت» و «من نفسك» تفسير و بيان آن مىباشد؛ يعنى اگر آنچه گفتم انجام ندهى تو را آگاه خواهم كرد كه در اثر غفلت كردن از نفست چه زيانهايى را بايد تحمل كنى و منظور از اغفال نفس، آن است كه آن را به خودش واگذارد و مهياى اطاعت خدا و كسب فضايل- كه وى را از هول و هراس جنگ و عذاب آخرت رهايى بخشد- نكند، امام (علیهالسلام) با اين بيان كه تو را آگاه خواهم كرد معاويه را تهديد و توعيد فرمود و چنانچه از سياق كلام معلوم مىشود، مراد اعلام به
فعل است نه به قول و گفتار؛ زيرا همينكه وى در تنگناى جنگ و قتال قرار مىگيرد، مىفهمد كه اين امور بر اثر اغفال نفس و ترك اطاعت خدا به سرش آمده و آسايش و راحتی او را گرفته است.
فَإِنَّكَ ... الدَّم؛ در اين جمله حضرت (علیهالسلام) معاويه را به داشتن صفتهاى ناپسندى مذمت مىكند و با اين مطلب به او مىفهماند كه هم اكنون از خويشتن در غفلت به سر مىبرد. يكى از ويژگيهاى ناپسند معاويه، صفت مترف است بهدليل اينكه ترف كه بهمعناى ناز و نعمت است سبب تجاوز از حد شايسته ايست كه فضيلتى از فروع عفّت مىباشد.
ويژگى ناپسند ديگر آن است كه شيطان در وجود او، جايگاه خود را گرفته و از او به آرزوى خود، رسيده و همانند روح و خون در جسمش روان است و لازمه اين امور آن است كه او، منبع تمام صفات رذيله است».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابن میثم، ج4، صص636 و 637)
- لَا تُمَكِّن
- الْغُوَاه
- أَغْفَلْتَ
- مُتْرَف
کسی که نعمت و رفاه او را به طغیان واداشته.
[4] - مَأْخَذ
- بَلَغَ
- جَرَى
- لَا تُمَكِّن (مکن)
«مَکُن» در اصل بهمعنی شخصی است که در میان گروهی از مردم قرار دارد که سبب گرد آمدن افراد آن گروه شده است و مردم او را به عنوان سرپرست خود، انتخاب کردند.
[8]
در قرآن کریم هم آمده است: «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ؛ كه [قرآن] سخن فرشته بزرگوارى است. نيرومندى كه نزد صاحب عرش، داراى مقام و منزلت است»؛
[9]بهاینمعنا که او دارای مقامی ثابت در نزد خداوند است.
[10]
«مَكَّنْتُهُ من الشَيءِ تَمْكِيناً» بهاین معنا است که فردی به شخص دیگری قدرت (در انجام یا ترک فعل) داد تا با قدرت و زور، علیه آن شیء عمل کند و آن شخص قدرت و توانایی پیدا کرد.
[11]
«تمکین» مصدر «مَکّن»
[12] بهمعنای مسلط بر چیزی گردانیدن است.
[13]
تفاوت «تَمکین» و « اِقدار»:
«تمکین» در مقابل تعذر؛ بهمعنی دادنِ ابزار انجام صحیح فعل، به شخص است و به محض آماده شدن مقدمات از ابزار، قوا و... می توان از فعل «تمکین» استفاده کرد؛ اما «اِقدار» در مقابل عجز؛ بهمعنی دادن قدرت به شخص است ؛ مثلاً ممکن است کسی «قادر» بر نوشتن باشد؛ ولی بهدلیل عدم وجود ابزار مربوطه، این امر برایش ممکن نباشد.
[14]
تفاوت «تَمکین» و «تَملیک»:
منظور از «تمکین» بهدست آوردن دارایی به سهولت است؛ ولی «تملیک» بهدست آوردن دارایی به سختی است.
[15] - أَغْفَلْتَ (غفل)
«غَفَلَ» در مقابل بهیاد داشتن؛
[16] بهمعنی این است که شخص سهواً شاید هم عمداً، شیء را رها کند.
[17]
«غَفْلَه» مصدر «غَفَلَ»
[18] بهمعنی نداشتن علمی که شایسته است شخص آنها را یاد بگیرد.
[19]
«أَغْفَلَ» بهاین معنا است که شخصی فریب خورده است.
[20]
«أَغْفَلْتَ الشَيءَ» بهاین معناست که شخصی چیزی را، نه از روی نسیان،
[21] بلکه با وجودِ یادآوری از طرف مقابلش،
[22] ترک کند.
[23]
«مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا...»:
[24] معنی این آیه اين است كه او را از حقايق، غافل نموديم.
[25]
در این کلام امام (علیه السلام)، «مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِك» غفلت از روی عمد به نظر میآید.
تفاوت «غفلت» و «سهو»:
«غفلت» درخصوص امري است که وجود دارد؛ ولی «سهو» در مورد امري است که وجود ندارد. تفاوت دیگر آنکه «غفلت» در رابطه بافعل دیگران نیز بهکار می رود؛ ولی «سهو» این چنین نیست.
[26] - مَأْخَذ (أَخذ)
«أَخَذ» خلافِ دادن
[27] بهاین معنی است که فرد، چیزی که متعلق به شخص دیگری است، از طریق تصرف کردن بهدست آورد.
[28]
«أَخَذ» یک اصل در معنا دارد که معانی مختلف به آن برمیگردد.
[29] از جمله:
گرفتن، گاهی با دست است؛ مثل: «خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً ...؛ از اموال آنان صدقهای را (با دستت) بگیر...»
[30]
گرفتن، گاهی با قلب است؛ مثل: «ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ...؛ آنچه به شما داد آن را (با قلبتان) بگیرید»
[31]
گرفتن، گاهی از طریق شنوایی است؛ مثل: «بِرِسالاتِي وَ بِكَلامِي فَخُذْ ما آتَيْتُكَ...؛ پس آنچه با رسالتها و سخن گفتم آن را بگیر(گوش بده)
[32]».
[33]
«مَأخَذ» اسم مکان از «أَخَذ»
[34] بهمعنی آنچیزی است که بتوان از کسی گرفت.
[35]
«وَ فُلانٌ يَأْخُذُ مَأْخَذَ فلان» بهمعنی این است که شخص به فعل و روشِ فلان فرد، اقتدا میکند.
[36]
نکتهها و پیامها
1- هر انسانی در انتخاب مسیر خود، مخیّر است، راه حق را انتخاب کند یا باطل را برگزیند؛ معاویه هم خود خواسته بود که گمراهان بر گوش او، قدرت و استقرار داشته باشند. (وَ لَا تُمَكِّنِ)
2- همنشینان معاویه بدون هیچ رنج و زحمتی بر معاویه تسلط داشتند. (وَ لَا تُمَكِّنِ)
3- انسان در انتخاب دوست و همنشین خود باید بسیار دقت کند که چه کسی را انتخاب میکند؛ کسی نباشد که مقابل رشد و پیشرفت او را بگیرد.(الْغُوَاةَ)
4- فرزندان در سن نوجوانی نیاز به دوست و همنشین دارند، اولیاء باید به این نیاز فرزند خود توجه داشته باشند و قبل از رسیدن این دوران، دوستان سالمی را در اطراف فرزند خود قرار دهند تا با رسیدن این ایام در فرزند خود، به این نیازش بهطور احسن توجه کرده باشند. (الْغُوَاةَ)
5- وقتیکه انسان با علماء و بزرگان برخورد میکند به نقاط ضعف خود پی می برد که از آن بیخبر است؛ شاید بههمین علت در دین اسلام سفارش شده است که به دیدار دانشمندان و نیکان بروید و با آنان همنشین باشید. (إِلَّا تَفْعَلْ أُعْلِمْكَ مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِكَ)
6- پول و مال، گاهی انسان را به طغیان میکشاند؛ مهم آن است که پول و مال هدف نباشند؛ بلکه در مسیر هدف قرار بگیرد. (مُتْرَفٌ)
7- (فَإِنَّكَ مُتْرَفٌ قَدْ أَخَذَ الشَّيْطَانُ مِنْكَ مَأْخَذَهُ)؛ از این جمله این معنا برداشته میشود که شیطان کسی است که در اعمال و کردارش به معاویه اقتدا میکند.
همانطور که آرزو شیطان، گمراه کردن مردم بود، معاویه هم مسئول گمراهی انسانها بود تا جاییکه شیطان در این امر به معاویه اقتدا کرده بود. (فَإِنَّكَ مُتْرَفٌ قَدْ أَخَذَ الشَّيْطَانُ مِنْكَ مَأْخَذَهُ)
8- همانطورکه خون در تمام بدن انسان وجود دارد؛ شیطان هم در تک تک اعضاء معاویه رخنه کرده بود.(جَرَى مِنْكَ مَجْرَى الرُّوحِ وَ الدَّم)
9- لازمهی اینکه شیطان بر تمام اعضاء معاویه چیره شده باشد این است که معاویه منبع تمام رذایل اخلاقی و صفات ناپسند باشد.(جَرَى مِنْكَ مَجْرَى الرُّوحِ وَ الدَّم)
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
و نيز، دنباله نامهای است از اميرالمؤمنين (علیهالسلام) به معاويه:
«و گويى، ياران تو را مىبينم كه به علّت بىتابى و ناراحتى از ضربتهاى پىدرپى، و در اثر سرنوشتى كه خدا براى آنها مقرّر داشته و پس از به خاك افتادنهای مکرر، مرا به كتاب خدا مىخوانند در حالى كه آن گروه، كافر و منكر حق و از كسانى هستند كه نخست با من بيعت كردند؛ آنگاه از آن عدول نمودند و بهسوى تو آمدند».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص504)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامه آن حضرت (علیهالسلام) باز هم به معاویه:
«و گویا میبینم که یارانت از ترس ضربات پیاپی و سرنوشت حتمی شکست و کشته شدنهای یکی پس از دیگر، مرا به سوی کتاب خدا فرا میخوانند؛ درحالیکه یا به کتاب خدا کافر و ناباورند و یا بیعت کنندگانی هستند که بیعت شکستهاند و از راه راست به کناری رفتهاند».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص371)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
نامه دیگر امام (علیهالسلام) به معاویه در سال 36 هجری پیش از شروع جنگ صفین:
(امام (علیهالسلام) در این بیان ابتدا معاویه را نصیحت میکند و بیان میکند که از عواقب کار خود و نتایج اخروی آن بترسد؛ سپس میگوید: تو بدون داشتن سوابق روشن چگونه میخواهی زمام امور را بهدست بگیری و اگر راست میگویی خودت به میدان بیا و جنگ تنبهتن را حاضر شو. آنگاه افشا میسازد که تو خودت قاتل عثمان را میشناسی و من میبینم روزی که به کتاب الهی پناه میبری درحالی که به آن ایمان نداری).
«گوئی میبینم سپاهت را که بر اثر ضربات شمشیرها و بلاهای سخت و برخاک افتادن مداوم پیکرها در فشار است و تو مرا به کتاب خدا میخوانی درحالیکه سپاه تو کافرانِ منکر و بیعت شکنانِ منحرفند».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص529)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) است نيز به معاويه:
(كه در آن از كردار زشت او را سرزنش نموده و اندرز داده و ترسانده است:)
«و چنان است كه مىبينم لشگر تو را كه بر اثر خوردن ضربتهاى پياپى و پيشامد سخت كه واقع خواهد شد و بر خاك افتادن پى هم، از روى بيچارگى، مرا به كتاب خدا دعوت میكنند (تا دست از جنگ بردارم، در بامداد ليلة الهرير لشگر شام به دستور عمرو ابن عاص قرآنها بر سر نيزهها زدند و از لشگر عراق صلح و آشتى درخواست نمودند اين جمله فرمايش امام (عليه السلام) از اخبار غيبيّه است كه پيش از وقوع به معاويه گوشزد مىفرمايد) و آن لشگر كافر به حق و انكار كننده هستند (كه با من بيعت نكردهاند) يا بيعت كرده و دست برداشتهاند (منافقين عراق كه بعد از بيعت نمودن با حضرت، نقض عهد كرده به شام نزد معاويه رفتند)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، صص853 و 854)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
نیز از نامههای آن حضرت (علیهالسلام) به معاویه:
ترسيم صحنههايى از جنگ
«و مىبينم كه تو و همراهانت از ترس ضربههاى پياپى شمشير و قضاى حتمى و از پاى درآمدنهاى متوالى، مرا به كتاب خدا (قرآن) دعوت مىكنى؛ چنانكه معاويه با مشورت عمروعاص، قرآنها را بر سر نيزهها كردند و با نيرنگ، خواست جنگ را به پايان برساند؛ اين درحالى است كه به قرآن كافر و يا بهكلى منكر آن بوديد و به احكامش هرگز عمل نمىكرديد و يا بيعتكنندگانى پيمان شكن بوديد؛ زيرا با من بيعت كرديد و سپس از بيعت سرباز زديد؛ يعنى آنها قرآن را بالاى نيزه كرده بودند؛ درحالىكه يا كافر بودند و يا نيرنگباز و پيمانشكن، درست مانند كسانى كه با امام (علیهالسلام) بيعت كردند سپس به معاويه پيوستند».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج3، ص526)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
نامه ديگر امام (علیهالسلام) به معاويه:
«وَ كَأَنِّي بِجَمَاعَتِك؛ مشبّه اينجا نيز خود امام (علیهالسلام) است؛ اما مشبّه به معنايى است كه از حرف با، به معناى الصاق معلوم مىشود، گويا عبارت امام (علیهالسلام) چنين است: كانّى متصل او ملتصق بجماعتك حاضر معهم، محل فعل يدعوني بنابر حاليت نصب است و عامل در حال، معناى فعلى است كه از كأنّ فهميده مىشود، يعنى خودم را تشبيه مىكنم به كسى كه حاضر است درحالى كه اصحاب تو، بهخاطر ناراحتى كه دارند او را به فرياد مىخوانند، كلمه جزعا مفعول له است واژه قضا را بهطريق مجاز، بر مقضى يعنى امورى كه در نتيجه قضاى الهى يافت مىشود از باب اطلاق سبب بر مسبّب اطلاق كرده است.
مَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِع؛ كلمه مصرع در اين جا، مصدر ميمى و بهمعناى هلاكت است؛ يعنى بهسبب بىتابى از هلاكتهايى كه به بعضى از آنها، بعد از ديگرى ملحق مىشود يا جزع و بىتابى كه بعد از هلاكت پدران گذشته آنها بر ايشان وارد مىشود، اين از نشانههاى آشكار، بر حقانيت آن حضرت است كه پيش از وقوع قضيه، اطلاع اشت كه قوم معاويه، او را به كتاب خدا مىخوانند.
وَ هِيَ كَافِرَة؛ واو، حاليه است و عامل در حال يدعوني است عدهاى از ياران معاويه كه منكر حق بودند و اين امر، اشاره به جمعى از منافقان است كه در ميان لشكر معاويه بودند.
مُبَايِعَةٌ حَائِدَة؛ اينها جمعيتى هستند كه با امام (علیهالسلام) بيعت كرده بودند و پس از آن، بهسوى معاويه رفته بودند. و السلام».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابن میثم، ج4، صص641 و 642)
- تَدْعُو
- جَزَعاً
- الضَّرْبِ الْمُتَتَابِع
- مَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِع
- جَاحِدَه
- حَائِدَه
- تَدْعُو (دعو)
«دَعَوَ» در اصل بهمعنی این است که شخص با صوت یا کلامی که ایجاد میکند، شیء به سمتش میل و رغبت پیدا میکند.
[7]
«دَعَوَ» بهاین معنا است که فرد چیزی را درخواست کند؛ زیرا به آن روی آورده یا به آن رغبت دارد یا آن را زیر نظر داشته است که از آن تعبیر بهدعوت کردن میشود.
[8]
«دَعَوتُ» بهاین معنا است که شخصی را صدا زنم و از او بخواهم به نزدم بیاید.
[9]
«دَعَوهُ الى الأمر»: براى آن كار وي را فرستاد.
[10]
«دَعَتْكَ فَأَجَبْتَهَا»: لازمهی اجابت کردن، شنیدن است.
[11]
تفاوت «دعا» و «نداء»:
«دعا» مثل «نداء» است با این تفاوت که اولاً «دعا» بیشتر با ذكر اسم طرف مقابل است؛ اما «نداء» گاهی فقط خواندن بدون ذكر اسم است و ثانیاً «دعا» مطلق خواندن است؛ اما «نداء» خواندن با صداى بلند است.
[12] - جَزَعا (جزع)
«جَزَعُ» نقیض صبر بهمعنی بیقراری؛
[13] بریدن قوت قلب، از رنجی که بر شخص آمده است،
[14] تا جاییکه متانت و صبر خود را از دست بدهد؛
[15]در این حال با اینکه وظیفه اش برای رسیدن به هدف بردباری است، با بیصبری به خود ظلم میکند.
[16]
بیست مورد از ماده «جزع» در نهج البلاغه بهکار رفته است.
[17]
تفاوت «جزع» و «حزن»:
«جزع» به معنای حزنی است که سبب میشود فرد از کاری که در پی انجام آن است، بازگردد؛ این واژه اخص از «حزن»
[18] است و در مقابل صبر قرار دارد؛
[19] اما «حزن» خلاف صبر نیست، اثرپذیری و آشفتگی آن، در باطن است.
[20] - جَاحِدَه(جحد)
«جَحَدَ» مقابل اعتراف و اقرار به هماهنگی بین دو چیز است.
[21]
«جحود» مصدر «جَحَدَ»؛
[22]به انکار با علم گفته میشود؛
[23] بهعبارت دیگر، انکار یا قبول چیزی که قلب، خلافش را اثبات کرده است.
[24]
«جحود» جمیع مراتب کفر، انکار خدا، رسالت، وصیت، قیامت، آیات و نعم الهی را شامل میشود.
[25]
«جَحَدَ حَقَّه» بهاین معنا است شخص با یقین به حقانیت شیئی، آن را رد کرد.
[26]
«جاحد» صیغهی مبالغه است.
[27]
سیزده مورد از ماده «جَحَدَ» در نهج البلاغه بهکار رفته است.
[28]
تفاوت «جحد» و «انکار»:
«انکار» برای امر غیر آشکار است که میتواند با علم و بدون علم باشد؛ همانند آیه: «يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَ أَكْثَرُهُمُ الْكافِرُون؛ نعمت خدا را میشناسند و سپس آن را انکار میکنند»
[29]از آن جایی که نعمت الهی از امور غیر ظاهر است از واژه «انکار» استفاده شده است؛ اما «جحد» اخص از «انکار» است؛ زیرا که «جحد» «انکار» همراه با علم، در امور ظاهر است؛ همانند آیه: «وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدين؛ و با آنكه دلهايشان بدان يقين داشت، از روى ظلم و تكبر آن را انكار كردند؛ پس ببين فرجام فسادگران چگونه بود
[30]».
[31] - حَائِدَه (حاد)
«حَیَد» بهمعنی کج شدن شخص از راه مستقیم (کنارهگیری نسبی و محدود) است؛
[32] البته آنگونه کجی که به حد دوری و دوگانگی نرسد.
[33]
کسی که راهی را نپسندد و از آن روگرداند و بگریزد «حَائِد» نامیده میشود.
[34]
منحرف شدن شخص از راه حق را «حید» مینامند.
[35]
چهار مورد از ماده «حَیَد» در نهج البلاغه بهکار رفته است.
[36]
نکتهها و پیامها
1- طبیعت انسان به گونهای است که در سختیها بهدنبال پناهگاهی برای حل مشکلاتش، میگردد. (وَ كَأَنِّي بِجَمَاعَتِكَ تَدْعُونِي جَزَعاً مِنَ الضَّرْبِ الْمُتَتَابِعِ وَ الْقَضَاءِ الْوَاقِعِ وَ مَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِعَ إِلَى كِتَابِ اللَّه)
2- امام (علیه السلام) با بهکار گیری واژه «تَدْعُونِي» شاید بخواهند بهاین مطلب اشاره کنند که مردم با میل و رغبت مرا برای حکم کردن بر اساس قرآن فراخواندند.
3- افراد درحالی به امام (علیهالسلام) کفر ورزیدند که حقانیت ایشان، برای آنها آشکار بود.
4- امام (علیه السلام) با بهکار گیری واژه «حَائِدَه» شاید بخواهند بهاین مطلب اشاره کنند که برخی از سپاهیان لشکر معاویه را کسانی تشکیل میدادند که در ابتدا با حضرت (علیهالسلام) بیعت کردند؛ سپس از مسیر، منحرف و در لشکر معاویه قرار گرفتند.
5- عدهای از دشمنان دین با وجود اینکه صحیح بودن راه حق را متوجه میشوند؛ باز از آن، اکراه دارند و از آن گریزانند.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1- والدین از همان ایام کودکی باید بهصورت تجربی به فرزندان خود بیاموزند که در مشکلات، اهل بیت (علیهم السلام) را پناهِ خود، قرار دهند.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
از جمله وصيت و سفارشی است از اميرالمؤمنين (علیه السلام) به معقل بن قيس رياحی، در آن وقت که او را با سه هزارتن به عنوان مقدمه سپاه خود به سوی شام میفرستاد:
«و به طور قطع، جز با کسانی که به نبرد با تو برمی خيزند، با کسان ديگری به نبرد نپرداز، در دو طرف روز که هوا خنک است، راهپيمايی کن در نيمروز که گرما در آن وقت شديد است، مردم (يعنی سپاه) را برای استراحت، فرودآر و هنگام راهپيمايی آسان بگير و نرم بران، در اول شب (تا وقت سحر) حرکت مکن که خداوند، آن را زمان آرامش قرار داده و نيز آن را وقتی برای ماندن و استراحت مقرر فرموده نه برای کوچ و حرکت.
بنابراين در چنين وقتی بدنت را راحت ساز و مرکب و اسبت را نيز در آسايش قرار ده، پس چون در محلی توقف کردی، در آن هنگام که سپيده دم پهن شود يا زمانی که سپيده صبح پخش گردد، با تکيه بر برکت و لطف الهی حرکت کن».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص505 و 506 )
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
یکی از سفارشات حضرت (علیهالسلام) به معقل بن قیس ریاحی هنگامی که او را با سه هزار سپاهی به عنوان
جلودار خود به شام فرستاد:
«و جز با کسی که به جنگ تو آمده پیکار مکن، و صبح زود و پیش از غروب که هوا خنکتر است حرکت کن، و در گرمای نیمروز مردم را استراحت بده. هنگام حرکت آهسته بران، و اول شب حرکت مکن، زیرا خداوند شب را مایهی آرامش قرار داده، و آن را برای اقامت نه کوچ کردن مقدار فرموده، پس بدنت را در آن وقت آسوده دار، و مرکبت را نیز به استراحت بگذار، و چون دانستی که وقت سحر کسترده، یا سپیدهی صبح دمیده، به برکت خدا حرکت کن».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استادولی، ص372)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرام پور)
نخسنین دستورالعمل نظامی به معقل که او را با سه هزار نفر به عنوان مقدمه سپاه به شام فرستاد:
لزوم احتیاطهای نظامی
«جز با کسی که با تو جنگ دارد جنگ نکن. سپاه را در خُنکی صبح و عصر حرکت ده و در هوای گرم سپاه را
استراحت ده و در رفتن مشتاب. در ابتدای شب حرکت نکن؛ زیرا خداوند شب را وسیله آرامش و برای اقامت قرار داده است نه برای کوچ کردن. پس شب را آسوده باش و مرکبها را آسوده بگذار. آنگاه که سحر آمد و سپیدهی صبح دمید در پناه خدا حرکت کن».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص531)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از وصيتهای حضرت (عليهالسلام) به معقل بن قيس رياحی
از ياران و شيعيان آن بزرگوار بوده است. او را از مدائن با سه هزار تن به سوى لشکر شام فرستاد كه جلودار
سپاهيان آن حضرت (علیهالسلام) باشد، در آن روش جنگ با دشمن را به او مىآموزد:
«و جنگ مكن مگر با كسي كه با تو بجنگد؛ زيرا جنگ با كسي كه نمىجنگد ستم است و شخص متقى و پرهيزكارظلم به كسى روا ندارد و در بامداد و پسين كه هوا خنك است راهپيمايى كن، و در وسط روز كه هوا گرم است مردم را براى استراحت و آسايش باز دارد و آهسته بران شتاب مكن تا ناتوانان همراه توانايان بيايند و در اوّلشب راه مرو كه خداوند آن را براى آرامش و استراحت و آسودگى قرار داده نه كوچ كردن چنانكه در قرآن كريم مىفرمايد:
«هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ؛ يعنى او است خداوندى كه شب را براى شما بيافريد تا در آن آرامش يابيد، و روز را روشن تا به انجام نيازمنديها بپردازيد و در آفرينش شب و روز براى گروهى كه سخنان حق را مىشنوند نشانههاى توحيد و يگانگى حق تعالى است».
[1]
پس در اولِ شب تن و مركبت را آسوده گذار، و چون پى بردى هنگامى را كه سحر پيش از بامداد هويدا مىگردد، يا هنگامى كه بامداد آشكار ميشود با بركت و نيكبختى كه از جانب خدا مىرسد روانه شو».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج 5، صص856 و 857)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
سفارش حضرت (عليهالسلام) به معقل بن قيس رياحى، هنگامى كه او را با سه هزار نفر به صورت پيشقراول به
سوى شام فرستاد:
رهنمودهاى نظامى
«و با كسانى كارزار كن كه به جنگ تو مىآيند، و با افرادى كه در روستاهاى امن و دور از ميدان جنگ به سر
مىبرند و كارى با تو ندارند كارى نداشته باش. و در خنكاى بامدادان و شامگاهان به سمت ميدان جنگ حركت كن تا لشكر آسيب نبيند. و در اوج گرما، يعنى نيمهروز بر لشكر دشمن حمله بياور. و حركت لشكر را معتدل بدار، نه شتابان كه آنها را خسته كنى و از پاى درآورى. و اول شب كه وقت خفتن است به سمت دشمن حركت مكن كه خدا آن هنگام را وقت آرامش و فروهشتن خستگى روز و زمان اتراق قرار داده نه كوچ و مسافرت. پس در اوّل شب خودت استراحت كن و اسب و مركب خود را نيز استراحت ده. هرگاه در وقت گستردگى سحر يا طلوع فجر برخاستى، حركت كن تا خدا آن را خجسته گرداند».
(ترجمۀتوضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج 3، صص 529 و530)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
سفارش امام (علیهالسلام) به معقل بن قيس رياحى موقعى كه او را با سه هزار نفر به عنوان مقدمه لشكر خود به
سوى شام فرستاد:
«اوامر و نواهى كه در وصيت ذكر شده است عبارتند از:
الف) جنگ نكند مگر با كسى كه با او بجنگد زيرا جنگ با غير جنگ كننده، ظلم است.
ب) بامداد و پسين را براى سير و حركت لشكر برگزيند زيرا در اين دو وقت هوا سرد و مناسب راه رفتن است، و وسط روز به استراحت بپردازد به دليل اين كه در اين هنگام هوا گرم است و دشوارى راه رفتن فراوان.
ج) به آرامى حركت كند تا ضعيف بتواند خود را به قوى برساند و به دليل نياز به نيروى زياد و اجتماع تنگاتنگ، رنج و تعب بر مردم چيره نشود.
د) در اول شب راه نيفتد زيرا خدا شب را براى استراحت و خواب قرار داده است تا از رنج سفر بياساييد، و آن را وقت كوچ كردن قرار نداده است، و نيز به سردار خود امر كرده كه در هنگام شب جسم خود را راحت سازد و
مركب خود را تيمار كند. از طريق مجاز و اطلاق اسم مظروف بر ظرف، لفظ ظعن را بر شب اطلاق كرده است.
س) امر كرده است كه بعد از استراحت در شب، سير خود را از هنگامى قرار دهد كه سحر فرا رسيده يا فجر طلوع مىكند زيرا در آن وقت احتمال سفر خوش مىرود».
(ترجمۀ شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، ص 650)
- لاتُقَاتِلَنَّ
- سِرْ
- الْبَرْدَيْن
هنگام سرد شدن زمین و هوا از حرارتِ روز یعنی صبح و عصر.
[4] - غَوِّرْ
به هنگام گرمای روز آنها را استراحت بده.
[5] - رَفِّهْ
رفاه بده،
[6] ميانهرو حركت كن.
[7] - سَكَن
- قَدَّر
- مُقَام
- ظَعْن
- أَرِحْ
- رَوِّحْ
- ظَهْر
- يَنْبَطِحُ السَّحَر
- يَنْفَجِرُ
- فَجْر
- الْبَرْدَيْن (برد)
اصل«بَرْد» خلاف گرما يعنى سرما است.
[19]
«الْأَبْرَدَانِ» به معنای پگاه و شامگاه،
[20] زيرا اين اوقات روز خنكتر است.
[21] - غَوِّرْ(غور)
«غور» عمق و نهایت هر چيزي
[22] و در اصل به معنای فرود آمدن است.
[23]
حركت كردن در هنگام شدت گرما و فرود آمدن
[24] یا کوتاه خوابیدن
[25] در آن زمان را «تغویر» میگویند.
«غَوَّرَ» به طور کامل از مرکبها فرود آمدند.
[26]
«غائِرَة» به معنی خواب نيمۀ روز است؛
[27] هنگامي كه خورشيد وارد چادرها ميشود.
[28]
معانی دیگر«غور» خوار شدن به هنگام گرفتن مالی بهزور،
[29] فرو رفتن و دقت کردن در کاری است.
[30]
واژه «الغَوْرُ» در مباحث علمی به معنی کندوکاو است.
[31]«بَعِيدُ الْغَور» یعنی دور انديش و ژرفنگر.
[32]
«أَغَارَ» وقتی با «عليهم» همراه شود یعنی بر آنها حمله برد و كشتار كرد.
[33] - رَفِّه (رفه)
اصل معنا در «رفه» درخواست نعمت و توانگری است.
[34]
«رفه و رفوه» مصدر «رفه»
[35] که به معنای زندگی خوب و آسان است.
[36]
«رَفِّهْ» یعنی آسان کن.
[37] وقتی این واژه با «عن» همراه باشد به معنای آسان گرفتن به شخص طلبکار و مهلت دادن است.
[38]
«رَفِّهْ بِالسَّيْرِ» در رفتن شتاب نکن.
[39]
منظور امام (علیه السلام) از این کلام «رَفِّهْ فِي السَّيْرِ» یعنی آهسته بران.
[40]
سه مورد از ماده «رفه» در نهج البلاغه آمده است.
[41]
نکتهها و پیامها
1- عبارت «وَلاَ تُقَاتِلَنَّ إِلاَّ مَنْ قَاتَلَکَ» بيانگر روح مسالمتجوى اسلام است. قرآن مجيد مى فرمايد:
«وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَکَّلْ عَلَى اللهِ».[42]
2- حاکم و فرمانده باید به فکر زیر دستانش باشد و در هنگام سختی به آنان یاری رساند.
3- حرکت در گرما باعث خستگی، سرگیجه، سردرد، عصبانیت، پرخاشگری، اُفت فشار خون، ضعف بدن، تشنگی و از دست دادن مقاومت بدن میشود. (غَوِّرْ بِالنَّاسِ)
4- به نظر میرسد حضرت (علیهالسلام) در این فراز به خواب قبل از ظهر (قیلوله) سفارش کردهاند.
5- حیوانات حقوقی دارند که در کتاب رساله حقوق امام سجاد (علیهالسلام) بیان شده است. (رَوِّحْ ظَهْرَكَ)
6- مدارا با مردم یکی از آداب اجتماعی است. (رَفِّهْ فِي السَّيْرِ)
7- نوع نگرش مدیران برای زمان اوقات فراغت در سازمانها قابل توجه است.
8- کارکنان باید مقداری از طول زمان کاری خود را به بازیابی جسمی و ذهنی خود بپردازند.
9- زمان استراحت توأم با آرامش باشد.
10- پیامدهاي اوقات فراغت در محل کار:
الف) بازیابی ذهن، روح و جسم.
ب) افزایش شادي و نشاط و صمیمیت در محیط کار.
ج) کاهش ضریب خطا کاری.
د) ایجاد فرصت برای فکر کردن مجدد به کارها و انجام بهتر.
ذ) ایجاد آرامش در افراد و فضاي کار.
ع) کاهش تمایل به ترك خدمت.
غ) افزایش دقت و تمرکز.
ط) هدفمند کار کردن.
ف) افزایش تحمل افراد.
ق) افزایش عزت نفس و اعتماد به نفس.
ز) ایجاد و بهبود خلاقیت.
11- رانندگی در شب مناسب نیست و گاهی زیانهای جبران ناپذیری را در پی دارد. (وَ لَا تَسِرْ أَوَّلَ اللَّيْلِ)
12- عبارت «وَلاَ تَسِرْ أَوَّلَ اللَّيْلِ فَإِنَّ اللهَ جَعَلَهُ سَکَناً» اشاره به همان چيزى است که در قرآن مجيد آمده
است که شب را خداوند مايه آرامش قرار داده: «وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَکَناً»[43] همين مضمون در سوره يونس، آيه67-
قصص، آيه73- غافر، آيه61 و در آيات ديگر نيز آمده است.
13- سحرلحظۀ بيدارى و هوشيارى، حرکت و جديت، استغفار و توبه است همانگونه که در قرآن آمده است: «وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْاَسْحَارِ».[44](يَنْبَطِحُ السَّحَرُ)
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
اين سخنان را در هنگام جنگ به اصحاب خود، میفرمود:
«البته و به يقين، فراری که بعد از آن، هجوم باشد و بازگشتی از برابر دشمن که بعد از آن حمله باشد، نبايد چنين فرار و بازگشتی را بر خود، سخت و دشوار بدانيد».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص374)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از سخنان آن حضرت علیه السلام که در هنگام جنگ به یاران خود، میفرمود:
«گریزی که به دنبالش یورش، و جولانی که در پیاش حمله باشد بر شما گران نیاید».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی،ص374)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرام پور)
(در این نامه امام، رموز و فنون جنگ با دشمن را بیان کرده سپس به شبههای که در ذهن برخی یاران وجود داشته که جنگ با معاویه، جنگ با مسلمانان است پاسخ داده که بنی امیه و در راس آنها ابوسفیان، فقط تظاهر به اسلام کردند و وقتی فرصت را مناسب یافتند کفر خود را آشکار نمودند).
«عقب نشینیهایی که مقدمه هجوم دیگری است، و توقفی که حملهای در پی دارد نگرانتان نکند.»
(نهج البلاغه، ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص534)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
امام (عليه السّلام) هنگام جنگ (در باره زد و خورد با دشمن) به ياران خود مىفرمود:
«گريزى كه در پى آن بازگشت، و شكستى كه بعد از آن هجوم و حمله به دشمن است بر شما ناگوار نباشد (ننگ ندانيد، چنانكه اعراب تصوّر ميكنند، زيرا بسا مصلحت در گريز است تا دشمنان سنگرهايشان رها كرده پيش آيند و شما از پشت سر حمله نموده آنها را محاصره نمایید، يا آنكه اگر بر اثر هجوم دشمن گريختيد نوميد نشويد، بلكه سبب شكست خود را تدارك كرده باز گرديد)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص862)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از مطالبى كه آن حضرت عليهالسلام همواره به اصحاب خود به هنگام نبرد مىفرمود:
«اى ياران و نظاميان، فرارى كه به دنبال آن بازگشت، و جولانى كه پس از آن حمله باشد، بر شما سخت و دشوار نيايد و مبادا آن را عقبنشينى و شكست بپنداريد و در شما ضعف به وجود آورد».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص536)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
«گريزى كه پس از آن بازگشت، و تاخت و تازى كه بعد از آن، هجوم و حمله به دشمن باشد، بر شما ناگوار نباشد.
در معناى اين جملات احتمالاتى است:
1- هر گاه براى فريب دشمن و فرصت دست يافتن بر او، مصلحت را در فرار كردن ديديد، نگران نباشيد، فرار كنيد. چون در ميان عرب فرار در جنگ مايه ننگ و بدگويى است پس باكى از آن نيست و بايد آسان تلقّى شود.
2- احتمال ديگر آن است كه اگر چنين اتفاق افتاد كه فرار كرديد و پس از آن حمله كرديد شرمسارى و ناراحتى براى شما پيش نيايد زيرا همين حمله پس از فرار، گناه آن را بر طرف مىكند، بنا بر اين در عبارت، امر به حمله شده پس از آن كه فرار حاصل شده باشد و به همين معناست، عبارت و لا جوله بعدها حملة.
3- احتمال ديگر آن است كه اگر دشمن پس از فرار برگشت و به شما حمله كرد نهراسيد زيرا حمله دشمن پس از فرار از دلهاى ناپاك و نيتهاى ناصالح سرچشمه مىگيرد، بنا بر فرض سوم مقدم داشتن فرار به منظور تحقير و كوچك شمردن، حمله پس از آن است و در واقع فرار دشمن را مهم شمرده است و همين احتمال در: و لاجوله بعدها حملة مىباشد».
(ترجمهی شرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، صص663 و664)
- لَا تَشْتَدَّنَّ
- فرة
- كرة
- جولة
- تَشْتَدَّنَّ (شدد)
«شدد» در اصل بر قوت در چیزی دلالت دارد و معانی فرعی به این معنا برمیگردد.
[5]
«شدّه» مصدر «شدید» و به معنی قوت است.
[6]
«اشْتِدَاد» قوت و سختی چیزی است.
[7]
تفاوت «شدت» و «صعوبت»:
«صعوبت» در افعال به کار میرود نه غیر از آن؛ مثلا شخصی میگوید: کار بر من سخت شد یعنی انجام دادن آن برای او سخت است و مرد سخت یعنی کسی که بسیار سختی کشیده است. و در واژه «صعوبت» معنای غلبه یافتن نهفته است برای کسی که از سختی دور میشود و فرد قوی چیره شونده را مصعِب گوینده پس صعوبت سختتر از شدت است؛ گاهی امری، شدید است اما صعب نیست؛ ولی هر صعبی شدید است.
[8]
تفاوت «شدت» و «صلابت»:
«شدت» به معنی مبالغه نمودن در توصیف چیزی است و «صلابت» در مرتبه پایینتری از «شدت» قرار دارد. استعمال «شدت» در جایگاه ولی «صلابت» از باب استعاره است.
«شدت» چسبیدن اجزاء به یکدیگر است و فرقی نمیکند چیزی که به «شدت» وصف شده است به هم پیوسته یا تجزیه شده باشد؛ اما «صلابت» به معنی به هم پیوستگی اجزاء بدون هیچ شکاف و فاصلهای است.
[9] - كَرَّة (کرر)
«کرر» در اصل بر گردآوردن و بازگشت به چیزی پس از بار اول دلالت دارد.
[10]
«كَرُّ» به معنی برگشتن به چیزی است؛
[11] خواه خود شخص برگردد خواه کارش را برگرداند.
[12]
«كَرَّة» به معنی حمله جنگى است.
[13]
«كَرَّ» یعنی جنگجو از ميدان جنگ عقب نشينى كرد و سپس براى نبرد بازگشت.
[14]
«كَرَّه» و «كَرَّ» هم به صورت فعل متعدی آمده و هم به صورت فعل لازم.
[15]
نکتهها و پیامها
1.عقب نشینی به معنی شکست نیست.
2.گاهی عقب نشینی برای تجدید قوا و تفکر لازم است.
3. تعصب بیجا به ضرر انسان است.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. عقب نشینی به هنگام عصبانیت از نشانه های عقل است.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
بخشی از نامهی امیرالمومنین(علیهالسلام) است در پاسخ نامهای که معاویه برای وی نوشته بود:
«و اما اين سخن تو که ما فرزندان عبد منافيم(جوابت اين است که) ما نيز از فرزندان عبد منافيم ليکن اميه(جد بنی اميه و نواده عبد مناف) در شرف مانند هاشم(جد بنی هاشم فرزند عبد مناف) نيست و حرب(فرزند اميه و جد معاويه) مانند عبدالمطلب(جد پيغمبر(صلیاللهعليهوآله ) و اميرالمومنين(علیهالسلام)) نيست و ابوسفيان(پدر معاويه) مانند ابوطالب(پدر اميرالمومنين(علیهالسلام)) نيست.
همچنين مهاجر*(يعنی کسی که با دستور و اجازه پيغمبر(صلیاللهعليهوآله ) از مکه به مدينه هجرت کرده)) مانند طليق*(يعنی کسی که در فتح مکه اسير گرديده سپس آزاد شده) و نيز صريح(يعنی آنکه دارای نسبی صحيح و درست است) مانند لصيق*(يعنی کسی که نسبت به قومی بيگانه است و خود را به آنها چسبانيده) نيست و آن را که در راه حق گام بر می دارد با کسی که به راه باطل می رود و آنکه ايمان در قلب او رسوخ کرده با آن کس که دارای باطنی خبيث و در دين مفسد است، هيچ يک از اينها با هم برابر نيستند.
هر آينه بد فرزندی است آن که به دنبال پدری برود که در آتش دوزخ سرنگون شده است».
*مهاجر: كسى است كه با دستور و اجازه پيامبر(صلیاللهعلیهوآله) از مكه به مدينه هجرت كرد و اميرالمومنين (علیهالسلام) از مهاجرين نخستين است.
*طليق: رها شده و مقصود از آن در اينجا، كسانى از اهل مكه مىباشند كه پس از فتح آن شهر در حكم اسير بودند و پيغمبر(صلیاللهعلیهوآله) آنها را آزاد فرمود، معاويه و پدرش ابو سفيان جزء همينها بودند.
*لصیق: بنا بر قولى، اميه پسر عبد شمس، جد معاويه، غلام و پسر خواندۀ عبد شمس بود نه پسر واقعى او، گويا كلمه لصيق در سخن اميرالمومنين(علیهالسلام) اشاره به اين معنى مىباشد، و به گفتۀ ابن ابى الحديد، صريح كسى است كه با اعتقاد اسلام آورده و لصيق آن است كه از ترس، مسلمان شده است.
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص 509 )
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
بخشی از نامه حضرت (علیهالسلام) به معاویه، در پاسخ نامه ای که او فرستاده بود:
« و این که گفتی: ما فرزندان عبدمنافیم؛ آری ما نیز چنینیم، ولی هرگز نیای تو امیه به پایهی نیای من هاشم، و جذ تو حرب به پایهی جد من عبدالمطلب، و پدر تو ابوسفیان به پایهی پدر من ابوطالب نمیرسد، و مهاجر(که من باشم) مانند آزادشده(که تو باشی)، و حلال زاده به سان حرام زاده، و حق جو مانند باطل گرا، و مؤمن مانند دغلباز منافق نیست. و بد فرزندی است فرزندی که پا جای پای پدری بگذارد که در آتش دوزخ سرنگون شده است».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص375)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرام پور)
پاسخ نامهی معاویه در صفین، ماه صفر 37 هجری:
(وقتی معاویه احساس کرد که در این جنگ شکست میخورد، با مشورت عمروعاص، به امام(علیهالسلام) نامهای نوشت که حکومت شام را به طور خودمختار به معاویه واگذارد(اولین کسی که در حکومت اسلامی تجزیهی کشور را مطرح کرد اوست). در ماجرای جنگ صفین روزی امام فرمودند: فردا صبح شخصا به جنگ خواهم رفت، انتشار این خبر در بین لشکر دشمن وحشت انداخت و معاویه را به نوشتن نامهای تحریک کرد که در آن تقاضای حکومت شام بدون بیعت با حضرت را کرد و سخنان ناروای دیگری نیز مطرح ساخت که حضرت در این نامه جواب او را دادند).
فضایل اهل بیت و رذایل بنی امیه
«و اینکه ادعا کردهای ما همه فرزندان عبدمناف هستیم (پس همه در شرف و استحقاق خلافت امت یکسانیم) آری، همه از نسل اوهستیم؛ اما جد شما امیه کجا و جد ما هاشم کجا، حرب کجا و عبدالمطلب کجا، ابوسفیان کجا و ابوطالب کجا. مهاجر در راه خدا کجا و مجرم آزاد شده کجا[درسال هشتم هجری به هنگام فتح مکه، رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) همه آن ها را که با او ستیزکرده بودند بخشید و فرمود: همهتان آزادید؛ لذا خاندان ابوسفیان را ابناءالطلقاء نامیدند یعنی فرزندان آزادشدگان] فرزندان صحیحالنسب با آنکه نسبش مشکوک است هرگز برابر نیستند، اهل حق با اهل باطل قیاس نمیشوند، مومن و مفسد یکسان نیستند و چه زشتند آن ها که از گذشتگان گمراه خود که در آتش سرنگونند پیروی کنند».
(نهجالبلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، صص534 و 535 )
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) است به معاويه در پاسخ نامهاش:
(معاويه عبد اللَّه ابن عقبه كه از سكاسك[نام قبيلهاى در يمن] بود را خواست و نامهاى توسط او براى امير المومنين(عليهالسلام) نوشت. عبد اللَّه ابن عقبه نامه را رساند. امام(عليهالسلام) آن را خوانده فرمود: شگفتا از معاويه و نامه او، پس عبيد اللَّه ابن ابى رافع كاتب و نويسنده و از خواص شيعيان خود را خواست و فرمود پاسخش را بنويس):
« و اما سخن تو باينكه ما فرزندان عبد مناف هستيم، پس ما چنين هستيم (چون امام (عليهالسلام) فرزند ابو طالب ابن عبد المطّلب ابن هاشم ابن عبد مناف است، و معاويه پسر ابو سفيان ابن حرب ابن اميّة ابن عبد الشّمس ابن عبد مناف) ليكن اميه چون هاشم و حرب مانند عبد المطّلب و ابو سفيان همچون ابو طالب نيست».
(چون بنى هاشم بشرك و كفر آلوده نشدند و بنى اميه از اين جهت ناپاك شدند، و بنى هاشم صدفهاى دُرِّ نبوت و ولايت بودند، و بنى اميه منابع شرارت و معصيت.
ابنابىالحديد در اينجا مى نويسد: ترتيب مقتضى آن بود كه امام (عليهالسلام) هاشم را كه برادر عبد شمس بود در رديف او قرار دهد، و اميه را به ازاء عبد المطّلب، و حرب را به ازاء ابو طالب تا ابو سفيان به ازاءاميرالمومنين (عليهالسلام) باشد، ولى چون آن حضرت (عليهالسلام) درصفين برابر معاويه بوده هاشم را به ازاء اميه ابن عبد شمس قرار داده نفرموده: و لا أنا كأنت يعنى من مانند تو نيستم، زيرا زشت بود چنين گفته شود، چنانكه نمى گويند: شمشير كارىتر از عصا است، بلكه زشت بود كه اين جمله را با يكى از مسلمانها بفرمايد، بله گاهى اين جمله را به اشاره مى فرمود، زيرا آن حضرت برتر بود از اينكه خود را به كسى قياس و مانند نمايد، و در اينجا به جاى جمله لا أنا كأنت در فرمايش خود به اشاره فرمود:
«و لا المهاجر كالطليق يعنى و نه هجرت كننده از مكه به مدينه مانند آزاد شده از بند اسيرى است»؛ زيرا امام (عليهالسلام) همه جا و در هر حال همراه رسول اكرم بود، و معاويه در فتح مكه بسبب غلبه با شمشير بنده شده بود و حضرت رسول به جهت اسلام آوردن بر او منت نهاده از آزاد شدگانش قرار داد، چه آنكه اسلام نياورده مانند صفوان ابن اميه و آنكه در ظاهر اسلام آورده مانند معاوية ابن ابى سفيان، و همچنين هر كه در جنگ اسير مى گشت به سبب فداء يعنى مال دادن براى رهائى يا بوسيله منت نهادن آزاد مى شد (طليق يعنى آزاد شده) خوانده مى گشت و«نه پاكيزه نسب مانند چسبيده شده است» كسي كه پدرانش معلوم و هويدا است مانند كسي كه بغير پدر نسبت داده شده نيست.
ابن ابى الحديد در اينجا مى نويسد: مراد از اين جمله آن است كه آنكه از روى اعتقاد و اخلاص اسلام آورده مانند كسي كه اسلام آوردنش از ترس شمشير يا بدست آوردن دنيا بوده نمى باشد. علامه مجلسى مولى محمد باقر (رضوان اللَّه عليه) در مجلد هشتم كتاب بحار الأنوار در ضمن شرح اين نامه مىفرمايد: ابن ابى الحديد در اينجا براى حفظ ناموس معاويه خود را به نادانى زده و بعض از علماى ما در رسالهاى كه در باره امامت است بيان كرده كه اميه از نسل عبد شمس نبوده، بلكه غلام رومى بوده كه عبد شمس او را به خود نسبت داده و در زمان جاهليت هرگاه كسي را غلامى بود كه مى خواست او را به خود نسبت دهد آزادش نموده دخترى از عرب را باو تزويج مى نمود و آن غلام بنسب او ملحق مىگشت، چنانكه پدر زبير عوام به خويلد نسبت داده شده است، پس بنى اميه از قريش نيستند، بلكه به آنان چسبيده شدهاند، و اين گفتار را تصديق مىنمايد فرمايش امير المومنين (عليهالسلام) در پاسخ نامه و ادعاى معاويه كه ما فرزندان عبد مناف هستيم، با اينكه هجرت كننده مانند آزاد شده، و پاكيزه مانند چسبيده شده نيست، و معاويه نتوانسته اين فرمايش را انكار كند).
« ونه راستگو و درستكار مانند دروغگو و بد كردار است و نه مؤمن و گرويده بدين مانند منافق و دو رو مىباشد، و هر آينه بد فرزندى است فرزندى كه پيروى كند پدر يا خويشاوندى را كه گذشته و در آتش جهنم افتاده است».
(بد فرزندى هستى تو كه پيروى ميكنى از گذشتگانت كه بر اثركفر و شرك و دروغگويى و دوروئى به عذاب الهى گرفتارند).
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج5 ،صص 864-867)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) به معاويه در پاسخ نامهاش به حضرت:
پاسخ امام (عليهالسلام) به خواسته نا مشروع و استدلال نادرست معاويه
(معاويه پس از طولانى شدن جنگ صفين و ترس از شكست خود، به امام (عليهالسلام) نامهاى نوشت و از آن حضرت خواست تا شام را به او واگذارد و استدلال نموده بود كه جنگ، عرب را به كام خود كشيده و او و امام يكسان هستند. بنابراين بجاست كه امام (علیهالسلام) بر بخشى و معاويه بر بخش ديگرى از قلمرو اسلام حكومت كند).
« و اما اينكه گفتى: ما و شما فرزندان «عبد مناف» هستيم، درست است كه ما فرزندان اوييم، اما«اميه» جد تو مانند جدم«هاشم» نيست، و«حرب» جد ديگر تو مانند جد ديگرم«عبد المطلب» نيست، و«ابوسفيان» پدر تو مانند پدرم«ابوطالب» نيست، زيرا پدران امام از اشراف و بزرگان، و پدران معاويه از فرومايگان و اوباش بودند. و مهاجران مانند آزادشدگانِ در فتح مكه به دست پيامبر (صلىاللهعليهوآله) مساوی با افرادى مثل تو نيستند. و آن هنگامى بود كه پيامبر (صلىاللهعليهوآله) مكه را فتح كرد و بر معاويه كه در آن سال مسلمان شده بود و ديگر همگنان او منت نهاد و آنها را آزاد نمود و فرمود: «اذهَبُوا فأنتُمُ الطُّلَقاءُ؛
[1] برويد كه شما آزاد شدگانيد».
وحلالزادگان كه نسب و نژاد درستى دارند، مانند حرامزادگانى بىقبيله و نسب كه آنها را به قبيلهاى چسباندهاند نيستند».
در تاريخ آمده است كه اميه جد اعلاى معاويه بردهاى رومى بود كه عبد الشمس او را به پسرخواندگى پذيرفت و بين آنان پيوندهاى حرام برقرار مىشد؛ رفتارى كه از خاندان اميه بعيد نبود؛ لذا منش و خوى بنىاميه هيچ شباهتى به منش و خوى عرب نداشت چه رسد به اينكه شبيه قريش و بنىهاشم باشد.
« و انسانهاى حقجويى چون من، مانند افراد باطلپيشهاى چون تو نيستند و مؤمنانى چون من مانند افراد دغلكار و مفسدى چون تو نيستند و چه بد جانشينى است معاويه كه از ضديت با اسلام از گذشتگان خود پيروى كرده؛ همانهايى كه در آتش جهنم سرنگون شدهاند».
(ترجمۀ توضیح نهجالبلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، صص 539 و 540 )
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
نامهی حضرت (علیهالسلام) به معاويه در پاسخ نامهاى كه به امام (علیهالسلام) نوشته بود:
(روايت شده است كه معاويه مردى از اهل سكاسك به نام عبد اللَّه بن عقبه را طلب كرد و به وسيله او نامهاى به امام(علیهالسلام) نوشت و فرستاد. وقتى كه اميرالمومنين(علیهالسلام) نامه او را خواند، بسيار تعجب كرد و سپس به دنبال عبد اللَّه بن ابى رافع كاتبش فرستاد و به او دستور داد به معاويه بنويس):
« درست است كه ما هر دو از بنى عبد مناف مىباشيم، ولى ميان من و تو، فرق زيادى وجود دارد، و پنج فرق بيان مىكند، و براى بيان اين فرقها و امتيازات، از اجداد دور شروع كرده و نزديكتر آمده و در آخر به تدريج به امور نفسانى و كمالات ذاتى پايان داده است.
1- نخست به شرافت نسبى خود از طريق پدرانى پرداخته كه از عبد مناف منشعب شدهاند و نسب خود را چنين بيان مىكند: ابو طالب پسر عبد المطلب، پسر هاشم، پسر عبد مناف و نسب معاويه را هم، همين طور مىگويد: ابو سفيان پسر حرب، پسر اميه، پسر عبد مناف و ظاهر است كه هر كدام از سه نفر در سلسله پدران امام(علیهالسلام) برتر و بالاتر هستند از آنان كه در سلسله آباء معاويه قرار دارند، و ما اندكى از فضيلت هر كدام بر ديگرى را در گذشته بيان داشتيم.
2- امتياز دوم، شرافت و فضيلت او، به سبب مهاجرت با رسول خداست و پستى دشمنش به دليل اين كه آزاد شده و پسر آزاد شده است، و اين فضيلت اگر چه امرى است خارج از ذات، اما منشأ آن نيكو پذيرفتن اسلام و داشتن نيّت حق و صداقت باطنى است كه امرى نفسانى مىباشد و پستى و رذيلت طرف مقابلش امرى عارضى و غير ذاتى است اما اين ويژگى براى هر دو طرف عميقتر از ويژگى نخست مىباشد زيرا در هر دو طرف حقيقتى است كه در نسل گذشته واقع شده و آن واقعيت براى نسل بعد در يك طرف مايه افتخار و در طرف ديگر مايه شرمسارى است.
3- امتياز ديگر، شرافت وى از جهت سلامت و روشن بودن نسب است بر خلاف معاويه كه زنازاده است و نسبى ناسالم دارد، اين فرق از دو اعتبار بالا نزديكتر است چون ملازم با طرفين است و نمىتوان آن را از خود بر طرف كرد.
4- راه امام (علیهالسلام) بر حق است و آنچه مىگويد و باور دارد، درست و مطابق با واقع است، و راه و عملكرد دشمنش راه باطل و نادرستى است و اين دو ويژگى در هر دو طرف از امتيازات بالا به هر كدام نزديكتر است زيرا شرافتش از كمالات نفسانى و رذالتش نيز مربوط به امرى باطنى است.
5- بالاترين و نزديكترين امتياز امام، شرافت ايمانى وى مىباشد كه ايمان حقيقى كامل كننده تمام جهات دينى و نفسانى است، و بىفضيلتى دشمنش به اين دليل است كه داراى باطنى خبيث مىباشد كه همراه با نفاق و صفات زشت هلاك كننده است، و ظاهر است كه اين دو خصيصه متقابل در يك طرف نزديكترين كمالها، و در طرف ديگر نزديكترين زشتيها براى آدمى است، اين كه در شمردن امتيازات و فرقهاى ميان خود و دشمنش به ذكر فضايل و رذايل نسبى و خارج از ذات آغاز فرمود به اين علت بود كه براى طرف مقابلش و نيز براى بقيه افراد جامعه آن روز، امرى مسلم و روشنتر از امور باطنى و نفسانى بوده و پس از آن كه ويژگيهاى ناپسند دشمنش را بيان داشته، اشاره به اين كرده است كه وى در اين كارهاى خلاف، و صفتهاى زشت پيرو نسل گذشتهاى است كه به جهنم رفته و در آتش كيفر الهى گرفتار است و در همان عبارت به بدگويى و مذمت خود او پرداخته مىگويد: «و لبئس الخلف.... جهنّم».
اين جمله در حكم كبراى قياسى است كه با وجود آن نيازى به ذكر صغراى آن نبوده است و تقديرش اين است: اى معاويه با توجه به مطالب ياد شده تو خلفى هستى كه تابع گذشتگانت مىباشى و هر كسى در كارها و صفتهاى ناروا گذشتگانى را پيروى كند كه سرنگون در جهنم مىباشند او نيز مثل آنان در جهنم است و هر كس چنين باشد بدا به حالش، پس بدا به حالت».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، صص668-675)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
از نامهاى از آن حضرت [علیهالسلام] در پاسخ نامه معاويه به او در اين نامه كه با عبارت«و امّا طلبك الىّ الشام فانّى لم اكن لاعطيك اليوم ما منعتك امس؛ اما خواستن تو شام را از من، من چيزى را كه ديروز از تو باز داشتهام امروز آن را به تو نمىبخشم.» شروع مىشود.
پس از توضيح پارهاى از لغات و اختلاف نسخهها چند نكته تاريخى را طرح كرده است كه به اين شرح است: مقتضاى حفظ ترتيب چنين بوده است كه امير المومنين [علیهالسلام] در سخن خود هاشم را در قبال عبد شمس قرار دهد كه هر دو برادر و پسران عبد مناف بودهاند، و اينكه اميه در قبال عبد المطلب و حرب در قبال ابو طالب و ابو سفيان در رديف و قبال امير المومنين [علیهالسلام] قرار گيرند، كه هر يك در طبقه و رديف ديگرى است، ولى چون على [علیهالسلام] در جنگ صفين در برابر و رديف معاوية قرار گرفته است ناچار شده است هاشم را رديف و برابر امية بن عبد شمس قرار دهد.
مىگويد [ابن ابى الحديد]: على [علیهالسلام] در اين سخن خود تعريض زده و فرموده است: «مهاجر همچون اسير آزاد شده نيست.» و ممكن است بپرسى مگر معاويه از طلقاء- اسيران آزاد شده- بوده است، مىگويم آرى، هر كس كه رسول خدا[صلیاللهعلیهوآله] در مكه با شمشير بر او وارد شده باشد در واقع برده و اسير بوده است و هر كس از آن گروه را كه بر او منّت نهاده و آزادش فرموده است، چه اسلام آورده باشد مانند معاوية و چه اسلام نياورده باشد مانند صفوان بن اميه، همگى از بردگان آزاد شده- طلقاء- شمرده مىشوند، و همين گونهاند همه كسانى كه در جنگهاى پيامبر [صلیاللهعلیهوآله] اسير شدهاند و پيامبر با گرفتن فديه نظير سهيل بن عمرو يا بدون گرفتن فديه نظير ابو عزه جمحى آنان را آزاد فرموده است يا اسيرى را با آنان مبادله فرموده است نظير عمرو بن ابى سفيان. همه آنان در زمره بردگان آزاد شده به شمار مىآيند.
مىگويد [ابن ابى الحديد]: اگر بپرسى معنى اين گفتار على [علیهالسلام] چيست كه فرموده است« و لا الصريح كاللصيق» (آن كه والاتبار و نژاده است چون وابسته و خود را چسبانده نيست) آيا در نسب معاويه شبههاى است كه على [علیهالسلام] اين سخن را به او مىگويد مىگويم هرگز على [علیهالسلام] اين موضوع را اراده نفرموده است، بلكه منظور نسبت به اسلام است.
صريح يعنى كسى كه از روى اعتقاد و اخلاص اسلام آورده است و لصيق كسى است كه زير شمشير و براى منافع دنيايى مسلمان شده است و در چند جمله بعد تصريح فرموده و گفته است شما از كسانى هستيد كه يا از بيم يا براى دنيا مسلمان شدهايد. و اگر بگويى معنى اين گفتار على [علیهالسلام] چيست كه فرموده است:
«چه بد پسرى است پسرى كه از نياكانى پيروى كند كه در آتش دوزخ درافتادهاند».
مگر مسلمان را به كفر نياكانش سرزنش مىكنند مىگويم آرى، در صورتى كه از آثار نياكان خود پيروى كند و روش ايشان را داشته باشد و امير المومنين [علیهالسلام] معاويه را از اين جهت سرزنش نفرموده است كه نياكانش كافرند، بلكه از اين جهت كه پيرو ايشان است سرزنش كرده است.
بيان برخى از آنچه ميان على [علیهالسلام] و معاويه در جنگ صفين بوده است:
نصر بن مزاحم بن بشار عقيلى در كتاب صفين گفته است كه اين نامه را على [علیهالسلام] دو يا سه روز پيش از شب هرير براى معاويه نوشته است. نصر مىگويد: و چون على [علیهالسلام] اظهار داشت كه فردا بامداد بر معاويه حمله و با او جنگ خواهد كرد و اين سخن شايع شد، شاميان به هراس افتادند و دلشكسته شدند. معاوية بن ضحاك بن سفيان پرچمدار قبيله بنى سليم در حالى كه همراه معاويه بود، مردم شام را خوش نمىداشت و بر آنان كينه مىورزيد و دل بر هواى على بن ابى طالب و عراقيان داشت و اخبار معاويه را براى عبد الله بن طفيل عامرى كه همراه عراقيان بود مىنوشت و او آن را به على [علیهالسلام] گزارش مىداد چون سخن على[علیهالسلام] شايع شد و شاميان از آن به بيم افتادند، معاوية بن ضحاك به عبد الله بن طفيل پيام داد كه من شعرى خواهم گفت كه شاميان را نگران سازم و با معاوية مخالفت كنم. معاوية بن ابى سفيان، معاوية بن ضحاك را متهم نمىساخت كه داراى فضل و دليرى و زبان آور بود، او شبانه براى اينكه يارانش بشنوند چنين سرود: اى كاش امشب بر ما جاودانه باقى بماند و ما فردايى از پى آن نبينيم، و اى كاش اگر بامدادان ما را فرا رسد ما را راه گريز و بر شدن به كهكشان باشد، براى گريز از على كه او در همه روزگار و ما دام كه لبيك گويان لبيك مىگويند هيچ وعدهاى را خلاف نمىكند، براى من پس از آن در هيچ سرزمينى قرار نخواهد بود هر چند از جا بلقا هم فراتر روم...
شاميان چون شعر او را شنيدند او را پيش معاويه آوردند كه تصميم به كشتن او داشت ولى قومش از او مراقبت كردند معاويه او را از شام تبعيد كرد.
معاوية بن ضحاك به مصر رفت و معاوية بن ابى سفيان از تبعيد او و رفتن او به مصر پشيمان شد و گفت: همانا شعر او براى مردم شام سختتر از ديدار و رويارويى با على است، خدايش بكشد او را چه مىشود، اگر آن سوى جا بلقا هم برود از على در امان نخواهد بود، و به شاميان مىگفت: آيا مىدانيد جابلقا كجاست مىگفتند: نه. مىگفت: شهرى در دورترين نقطه مشرق است كه پس از آن چيزى نيست.
نصر مىگويد: چون مردم اين سخن على [علیهالسلام] را كه گفته بود «بامداد بر آنان خواهم تاخت...» بازگو مىكردند، اشتر اين ابيات را سرود: بامدادان لحظه سرنوشت ساز فرا مىرسد كه براى صلح و سلامت جويى مردانى و براى جنگ مردانى ديگرند، مردان جنگ دليران استوارى هستند كه خويشتن را ناگهان در آوردگاه مىافكنند، و بيمها آنان را سست نمىكند، سوار كار سرا پا مسلح را هنگامى كه ميان فرومايگان و درماندگان مىگريزد با شمشير خود فرو مىكوبند، اى پسر هند كمر بندهايت را براى مرگ استوار ببند و آرزوها ترا از حقيقت بيرون نبرد، اگر زنده بمانى سپيده دمان كارى خواهد بود كه از بيم آن دليران خويشتندارى و پرهيز مىكنند... گويد: چون شعر اشتر به آگهى معاويه رسيد، گفت: شعرى ناهنجار از شاعرى ناهنجار كه سالار و بزرگ مردم عراق و برافروزنده آتش جنگ ايشان و آغاز و انجام فتنه است. اينك چنين مصلحت مىبينم كه سخن خود را با على تكرار كنم و از او بخواهم كه مرا در شام مستقر دارد، هر چند كه اين موضوع را براى او نوشتهام و نپذيرفته است و پاسخ نداده است. اينك براى بار دوم مىنويسم و در دل او شك و رحمت برمىانگيزم. عمرو بن عاص، در حالى كه مىخنديد، گفت: اى معاويه تو كجا و فريب دادن على كجا. معاويه گفت: مگر ما همگى فرزندزادگان عبد مناف نيستيم گفت: چرا ولى نبوت از ايشان است و نه از تو، اگر هم مىخواهى بنويسى، بنويس. معاويه همراه مردى از قبيله سكاسك به نام عبد الله بن عقبه كه از پيكهاى عراقيان بود، اين نامه را براى على [علیهالسلام] نوشت: اما بعد، اگر تو مىدانستى كه جنگ در مورد ما و تو به اينجا رسيد كه رسيده است و اگر ما مىدانستيم كه چنين مىشود، با يكديگر به جنگ نمىپرداختيم، و هر چند كه در اين كار بر عقل و خرد ما چيره شدند ولى هنوز چندان باقى مانده است كه بر آنچه گذشته است پشيمان باشيم و نسبت به آنچه باقى مانده است به فكر اصلاح باشيم و سازش.
من از تو خواسته بودم بدون اينكه ملزم به بيعت و فرمانبردارى از تو باشم، شام را به من واگذارى. اين كار را نپذيرفتى و خداوند آنچه را كه تو بازداشتى به من ارزانى فرمود. امروز هم همان چيزى را كه ديروز خواسته بودم از تو مىخواهم. من از زندگى آرزويى جز همان آرزو كه تو دارى ندارم، از مرگ هم افزون از آنچه تو بيم دارى بيم ندارم. به خدا سوگند سپاهيان كاسته شدهاند و مردان از ميان رفتهاند و ما فرزندان عبد مناف بر يكديگر فضيلتى نداريم، جز اين فضيلت كه عزيزى خوار و آزادهاى برده نگردد، و السلام.
چون نامه معاويه به على [علیهالسلام] رسيد آن را خواند و گفت: جاى شگفتى از معاويه و نامه اوست و دبير خود عبيد الله بن ابى رافع را خواست و فرمود پاسخ معاويه را اين چنين بنويس:
اما بعد، نامهات رسيد.
« اما اين سخن تو كه ما فرزندان عبد مناف را بر يكديگر فضل و برترى نيست، هر چند به جان خودم سوگند كه ما همگى پسران يك پدريم، ولى هرگز امية چون هاشم و حرب چون عبد المطلب نيست و مهاجر با برده جنگى آزاد شده و كسى كه بر حق است با آن كسى كه بر باطل است، مساوى نيست».
(جلوه تاريخ درشرح نهجالبلاغه، ابنابیالحديد، ج6، صص324-328)
- طَلِيق
اسیری که با منت یا فدیه آزاد شده است.
[2] - صَرِيح
کسی که دارای حسب و نسب صحیحی است.
[3] - لَصِيق
چسبیده شده، کسی که خود را به افرادی منسوب میکند در حالیکه از آنان نیست.
[4] - مُبْطِل
- مُدْغِل
- خَلْف
- يَتْبَعُ
- سَلَف
- هَوَى
- الطَّلِيقِ(طلق)
«طلق» بر رها کردن و فرستادن دلالت میکند. گفته میشود مرد رها شد.
[11]
«الطَّلِيق» کسی که اسارت از او برداشته شده و از بردگی آزاد است.
[12]
«الطُّلَقَاءُ» جمع«طلیق» یعنی از بند رها کردگان است.
[13]
«الطُّلَقَاءُ» کسانی هستند که در روز فتح مکه مستحق مجازات بودند؛ ولی پیامبراکرم(صلیاللهعلیهوآله) آنها را آزاد کرد و به بردگی نگرفت و در بین آنها معاویه، ابوسفیان، عباس و عقیل بودند
[14] که از روی اجبار و بر خلاف میلشان اسلام را پذیرفتند و مسلمان شدند.
[15] - الصَّرِيحُ(صرح)
«صرح» ریشه «صریح»
[16]به معنی شیءسفیدی که با چیز دیگری مخلوط نیست.
[17]
«مُصَارَحَه» مصدر است، «شَتَمَهُ مُصَارَحَه» یعنی در رو به او دشنام داد.
[18]
«صریح» بر آشکار شدن و ظاهر شدن دلالت میکند
[19]و به معنی پاک، روشن
[20]و والاگهر
[21]و شیری که خالص است.
[22]
«صَرِيحَه» مونث
[23]و«صُرَحاء» جمع «صریح» یعنی کسی که نسب او خالص است،
[24] مقابل لصیق که به شخص بدون نسب الحاق کنند.
[25]
«صریح» دراین عبارت به معنی کسی است که اسلام و ایمان او از روی اعتقاد و خلوص باشد نه از روی ترس یا طمع به مال دنیا.
[26]
شش مورد از ماده«صرح» درنهجالبلاغه آمده است.
[27] - اللَّصِيقِ(لصق)
«لصق» در اصل به ملازمت چیزی به چیز دیگر دلالت میکند
[28] تا ماندگار شود.
[29]
«مُلْصَقُ» یعنی کسی که در قبیلهای زندگی میکند در حالیکه از آن تبار نیست
[30] و در نسب خود ادعا میکند.
[31]
«لَصِيق» بدگهر،
[32] کسی که از خوف شمشیر یا برای دنیا اسلام آورده است.
[33]
ناگفته نماند: مشهورآن است که عبد مناف جد سوم رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) را دو پسربود به نام هاشم وعبد شمس که دو قلو زاییده شدند و انگشت پای هاشم به پیشانی عبد شمس چسبیده بود که با شمشیر جدا کردند و فال بد زده و گفتند میان آن دو و اولادشان پیوسته خونریزی خواهد بود و بعد، از عبد شمس فرزندی به دنیا آمد به نام (امیه) که بنیامیه فرزندان او هستند و بدین طریق، بنیامیه نیز از(قریش) هستند.
ولی علیالظاهر این جریان ساختگی است و بنیامیه با جعل آن خواستهاند نسب خود را به نسب رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) رسانده وخود را از قریش بشمارند.
[34]
برخی نقل کردهاند (امیه) پسر عبد شمس نبوده بلکه غلامی از اهل روم بود، چون زیرک و دانا بود عبد شمس او را آزاد کرد و پسر خوانده خویش قرار داد و از این رو او را امیه پسر عبد شمس گفتند، پس بنی امیه از قریش نیستند و به قریش چسبانده شدهاند و مراد امیرالمومنین(علیهالسلام) از کلمه«ولاالصریح کاللصیق» همان است ومعاویه نتوانست انکار کند.
[35] - مُدْغِل(دغل)
«دغل» بر پوشیده شدن کار بر کسی یا درهم آمیختن و پیچیدگی دو چیز با هم دلالت میکند.
[36]
«الدَغَلُ» به معنی این است که فاسد داخل کارها شد
[37]و در زبان متداول روز«دغل» به معناى كينهى پنهان مىباشد.
[38]
«مُدْغِل» کسی که دارندهی مکر است.
[39]
چهار مورد از ماده «دغل» درنهجالبلاغه به کار رفته است و در قرآن مجید نیامده است.
[40]
نکتهها و پیامها
1- انسان زندگی خود را بهگونهای پایهگذاری کند که سرانجامش به بهشت منتهی شود.
2- افرادی هستند که به علت بار گناه، مدت زمانی در آتش دوزخ گرفتار میشوند؛ شایسته است انسان به گونهای زندگی کند که ناچار به گذر از این مرحله نباشد.
3- کینه پنهانی، انسان را ذوب میکند همانطور که گرما یخ را آب میکند.
4- خوب است انسان کینه را از ابتدا ریشهکن کند و آن را آبیاری نکند.
5- مومن نباید نسبت به برادر دینی خود کینه داشته باشد طبق آیه شریفه «وَ لا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنَا غِلّاً لِلَّذِینَ ءَامَنُوا».[41]
راهکارهایی از نهجالبلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1-اگر افراد جامعه ازجمله (زن وشوهر) درمعاشرت با یکدیگر مکر و حیله و کینه نداشته باشند و با یکدیگر صمیمی و یکدل باشند زندگی موفقیتآمیزی را دارند.
2- ریشهی بسیاری از طلاقها مکر و نیرنگ است.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
نامهای است از اميرالمومنين(علیهالسلام) به عبدالله بن عباس که عامل و کارگزار وی در بصره بود:
«پس، ای ابوالعباس(که خداوند، تو را رحمت کند) درباره آنچه بر زبان و دستت از خير و شر جاری گرديده توقف و انديشه کن و تند مران که ما دو تن در اين امور شريکيم».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص510)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامهی آن حضرت(علیهالسلام) به عبدالله بن عباس، کارگزار خود در بصره:
«پس ای ابوالعباس، خدایت رحمت کناد، در آنچه از نیک و بد بر زبان و دستت جاری می شود درنگ کن ! زیرا ما هر دو در این باره سهیم هستیم (آنچه از تو سر بزند از چشم من میبینند)».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص376)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرام پور)
نامه بهفرمانده بصره، عبدالله بن عباس در سال 36 هجری (پس از جنگ جمل):
(ابن عباس که از طرف حضرت، والی بصره شد با بنیتمیم بهخاطر رفتار ناپسند آنها در جنگ جمل بدرفتاری کرد و آنها را حزب شیطان نامید. وقتی بنیتمیم در اثر این فشارها به حضرت شکایت بردند، حضرت در این نامه به ابن عباس فرمود که بنیتمیم همواره اهل دلیری بودهاند و نیز با ما خویشاوندی دارند، بدرفتاری تو با آنها مرا نیز لکهدار میکند؛ پس با آنها خوشرفتار باش).
«پس ای ابوالعباس(کنیه ابن عباس است) امید است آنچه از دست و زبانت، از خوب و بد، جاری میشود خدایت بیامرزد؛ چرا که من و تو در اینگونه رفتارها شریکیم».
(نهجالبلاغه، ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص537)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت(عليهالسلام) است به عبدالله ابن عباس هنگامى كه او از جانب آن بزرگوار، حاكم و فرمانرواى بصره بود:
(عبدالله ابن عباس پسرعمو امام(عليهالسلام) است كه بيشتر علماى رجال او را، حسن الحال و نيكو كردار و از اصحاب رسول خدا(صلىاللهعليهوآله) و از شيعيان و پيروان اميرالمومنين(عليهالسلام) دانستهاند؛ چون فرمانرواى بصره گرديد با قبيله بنىتميم كه در جنگ جمل پيروى از طلحه و زبير و عائشه كرده بودند، دشمنى و بدخويى مىنمود؛ بهطوريكه آنها را شيعه و پيرو جمل و انصار و يار عسكر« نام شتر عایشه» و حزب و طرفدار شيطان مىناميد، اين روش ابن عباس با ايشان بر شيعيان امام(عليهالسلام) كه از قبيله بنىتميم بودند گران آمده، از او رنجيدند؛ پس حارثة ابن قدامه كه از شيعيان آن حضرت و از قبيله بنى تميم بود بهآن بزرگوار نامهاى نوشت و از او شكايت كرد، امام(عليهالسلام) نامهاى به ابن عباس درباره مهربانى نمودن به قبيله بنىتميم نوشت كه از جمله آن اينست):
«پس اى ابو العباس خدا تو را بيامرزد در نيك و بدى كه، بر دست و زبان تو جارى ميشود(در گفتار و كردارت با رعيت) مدارا كن؛ زيرا ما در گفتار و كردار با هم شريكيم(چون تو از جانب من حكم مىرانى)».
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص 869 )
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت(عليهالسلام) به عبداللّه بن عباس كارگزار خود در بصره:
«پس اى ابو العباس كه خدايت رحمت كند، در كيفر كردن و پاداش دادن بنىتميم چه با زبان و چه با دست، نرمى بيشه كن؛ يعنى آنها را از پاداش محروم مكن و در كيفرشان زيادهروى منما و بيش از استحقاقشان كيفرشان مده؛ زيرا من و تو در آنچه كه بر دست و زبان تو مىگذرد هر دو شريك هستيم؛ زيرا احسان و يا تبهكارىِ نماينده خليفه، كه از سوى او منصوب شده بهنام خليفه نيز نوشته خواهد شد».
(ترجمۀ توضيح نهجالبلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج3،ص544)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
(نقل شده است كه وقتى ابن عباس از طرف اميرالمومنين(علیهالسلام) بهولايت بصره ماموريت يافته بود با مردم آنجا، بناى بدرفتارى را گذاشت؛ زيرا آنها در جنگ جمل، از دشمنان امام، و پيروان طلحه و زبير و عايشه بودند؛ بنابراين ابن عباس نسبت بهآنان تندى را آغاز كرد و ايشان را از خود، دور كرد و با يادآورى جنگ جمل آنها را مورد طعن و سرزنش قرار داد تا آنجا كه آنان را، پيروان شتر و ياران عسكر( كه نام شتر عايشه بود) و نيز حزب شيطان مىناميد، اين امر بر عدهاى از بنىتميم كه از شيعيان حضرت بودند از قبيل حارثه بن قدامه و غيره... گران آمد؛ لذا حارثه نامهاى بهشكايت از ابن عباس براى امام(علیهالسلام) نوشت با رسيدن شكايت نامه حارثه، على(علیهالسلام) براى ابن عباس چنين مرقوم فرمود: اما بعد، فردا بهترين مردم در نزد خدا كسى است كه آگاهيش بهآنچه اطاعت خداست بيشتر باشد، خواه بهسودش باشد، و خواه بر ضررش و نيز كسى كه در راه حق نيرومندتر است، اگرچه تلخ باشد. آگاه باش كه پايدارى آسمان و زمين ميان بندگان بهعلت حق است؛ پس بايد عملت حكايت از راز درونيت كند و دستوراتت براى همه يگانه و روشت طريقه راست و مستقيم باشد).
«پس از بيان ويژگيهايى از اهل بصره كه بهآن دليل بايد نسبت بهآنان رفق و مدارا شود به ابن عباس دستور مىدهد كه در گفتار و كردارش آرامش را حفظ كند و تفكر و انديشه را از دست ندهد؛ زيرا بردبارى و تدبّر در امور، انسان را بهتر بهدرستى و صحت مىرساند و خير و شر را برايش مشخص مىكند.
منظور از شر كه در كلام حضرت آمده است كيفر و عقوبت قولى يا عملى است كه ابن عباس نسبت بهآن مردم در مقابل خلافهاى گذشتهشان، روا مىداشت؛ چون در عبارت گذشته او را امر بهتدبر و تفكر در گفتار و كردار كرد، جمله اخير را بهجاى علت درستى اين امر، ذكر كرده است بهدليل اينكه او نماينده حضرت است و هر كار نيك يا عمل زشتى را كه انجام دهد امام هم در آن شريك مىباشد؛ زيرا آن حضرت سبب بعيد است و والى وى سبب قريب».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنمیثم، ج4، صص681 و 682)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«همچنين ابو العباس روايت مىكند كه عبد الملك بن مروان روزى از بنى دارم سخن بهميان آورد، يكى از همنشينهاى او گفت: «اى اميرالمؤمنين آن قوم از لحاظ كثرت نسل و فراوانى ذريه بهرهمند هستند، و بهاين سبب شهره شدهاند. عبد الملك گفت: چرا اين سخن را مىگويى و حال آنكه از ايشان لقيط بن زرارة و قعقاع بن معبد بن زرارة و محمد بن عمير بن عطارد بن حاجب بن زرارة درگذشتهاند و هيچ فرزندى باقى نگذاشتهاند؛ درحالىكه به خدا سوگند عرب هرگز اين سه تن را فراموش نمىكند».
ابو العباس مبرد همچنين مىگويد اصمعى گفته است: «جنگى در باديه درگرفت كه دامنهاش بهبصره هم كشيد و كار نخست بهدشوارى كشيد؛ سپس درباره صلح گفتگو شد و همگان در مسجد جامع جمع شدند. من را كه نوجوانى بودم پيش ضرار بن قعقاع كه از بنى دارم بود فرستادند كه پيام ببرم. اجازه گرفتم اجازه داده شد و همينكه وارد شدم ديدم جامه كوتاه لنگ مانندى بر تن دارد و مشغول مخلوط كردن دانه و علف براى بزى شيرى است كه در خانه داشت. خبرش دادم كه قوم جمع شدهاند، درنگ كرد تا آن بز خوراكش را خورد و ظرف را شست و فرياد برآورد كه اى كنيزك براى ما چاشت بياور. كنيزك روغن و خرما آورد. ضرار مرا هم بهخوردن دعوت كرد. خوش نداشتم كه با او چيزى بخورم و او را كثيف پنداشتم؛ چون هر چه مىخواست خورد، برخاست و با مقدارى گل كه در گوشه خانه بود دستهايش را پاك كرد و شست و گفت: اى كنيزك براى من آب بياور.
كنيز آب آورد آن را آشاميد و باقيماندهاش را بهصورت خود ريخت و سپس گفت: سپاس خدا را، آب فرات همراه خرماى بصره و روغن زيتون شام، چه هنگام مىتوانيم شكر اين نعمتها را بگزاريم؛ سپس گفت: رداى مرا بياور، كنيزك ردايى عدنى براى او آورد كه آن را روى همان جامه لنگ مانند كه بر تن داشت پوشيد. اصمعى مىگويد: من بهسبب زشتى، كهنگى جامههاى او خود را از او كنار كشيدم، ضرار همينكه وارد مسجد شد نخست دو ركعت نماز گزارد و سپس پيش آن قوم رفت. هيچ حلقهاى از مردم باقى نماند؛ مگرآنكه براى بزرگداشت او همگى برخاستند. او نشست و تمام خونبهايى را كه ميان قبايل بود پذيرفت كه از اموال خودش بدهد و برگشت».
[1]
(جلوه تاريخ درشرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج6، صص336 و 337)
- ارْبَع
- شَرِيكَان
- ارْبَع (رَبَع)
«رَبَع» در اصل سه معنا دارد یکی از آنها بهمعنای اقامت کردن
[4] در مکانی است.
اسقرار پیدا کردن بهصورت کامل، معنای کنایی «اقامت نمودن» است.
[5]
«رَبَع» بهمعنای این است که شخص در حد خود توقف کرد و از آن تجاوز ننمود.
[6]
«ربَعَ علىَ فعلِ فلانٍ» بهاین معناست که شخص از فعل فرد نمیگذرد؛ اما در آن عمل بهاو اقتدا کرد و با او همراه شد.
[7]
«ارْبَع على ظَلْعِك» بهاین معناست که در جایی که طاقتت نیست دست بردار
[8] و درنگ کن و انتظار بکش.
[9]
«ارْبَعْ علىَ نفسِك» یعنی از آن چیزی که نفست بهآن تمایل دارد خودداری کن و در تصمیمگیریات عجله نکن و مکث کن.
[10] - شَرِيكَان (شرک)
«شَرک» در اصل خلاف تنهایی و بهمعنای دوستی کردن و همنشینی با دیگران است.
[11]
«شِرْكَة» مصدر «شَرک»
[12] بهمعنای این است که شخصی با دیگری زندگی و معاشرت کرد.
[13]
«شِرْك» تنها در صورتی محقَق میشود که دو یا چند نفر در یک عمل با یکدیگر همکاری مستقیم داشته باشند
[14] و از آن عمل، اثر و نصیبی برای هر کدام از آنها حاصل شود؛
[15] مثلاً از عین مال برای هر کدام سهمی باشد.
[16]
«مشارکت» در مرحله بالاتر از پشتیبانی و همکاری است.
[17]
«شَريكُ في التِّجَارَة»: [جار]
[18] بهمعنای نزدیک بودن
[19] دو نفر یا بیشتر (در تجارت) است.
«شریکان» بهمعنای دو همدست است.
[20]
نکتهها و پیامها
1- از عملکرد امام عليه السلام میتوان نتیجه گرفت اگر انسان درخواستی از کسی دارد بهتر است آن را با دعا کردن در حقش همراه کند.
2- در لحظهی عصبانیت، انسان باید هیچ کار انجام ندهد و توقف کند.
3- امام(علیهالسلام) به این نکته اشاره میکنند که حاکم در خود اصل عمل، با فرماندهیِ خود، شریک است.
4- انسان نباید با پیش زمینهی قبلی از نکات منفی فرد، با او برخورد داشته باشد.
5- جامعهی اسلامی باید به گونهای باشد که در آن حاکم از زیر دستان خود، اطلاع داشته باشد و افعال آنها را زیر نظر داشته باشد.
6- «مِنْ خَيْرٍ وَ شَرٍّ»: حاکم در انجام عمل خیر و شر با فرماندهی خود، شریک است.
7- «لِسَانِكَ وَ يَدِكَ»: امام (علیهالسلام) فقط این دو عضو را نام بردند؛ شاید بهایندلیل باشد که عمدهی کارهای انسان از این دو عضو است.
8- با تفکر میتوان راه خیر را از شرّ تشخیص داد.
9- جوابی که انسان در اقناع کردن طرف مقابلش میدهد بهتر است با دلیل و علت آن کار همراه باشد.
11- اگر انسان نفس خود را تربیت کرده باشد میتواند در موارد لازم مخالفت با آن کند.
12- از کودکی بهگونهای بايد فرزندان را پروراند که با اطرافیان خود مدارا کند.
حکایت
به نام خدا
«از نقيب ابو زيد پرسيدم كه آيا معاويه همراه مشركان در جنگ بدر شركت داشته است؟ گفت: آرى، سه تن از پسران ابو سفيان در جنگ بدر شركت كردند كه حنظله و عمرو و معاويهاند. يكى از ايشان كشته و ديگرى اسير شد و معاويه از معركه پياده گريخت و چون به مكه رسيد پاها و ساقهايش متورم شده بود و دو ماه خويشتن را مداوا كرد تا بهبود يافت.
نقيب ابو زيد گفت: در اين موضوع كه على [علیهالسلام] حنظله را كشته و برادرش عمرو را اسير كرده است هيچ كس اختلاف نكرده است. وانگهى كسانى كه بسيار بزرگتر و مهمتر از آن دو و برادرشان- معاويه- بودند از بدر پياده گريختند كه از جمله ايشان عمرو بن عبدود سواركار جنگ احزاب است كه در بدر شركت داشت و با آنكه پيرمردى بود پياده گريخت و او را در حالىكه زخمى شده بود از معركه بيرون برده بودند و هنگامىكه به مكه رسيد مشرف بر مرگ بود. او در جنگ احد شركت نكرد و چون بهبود يافت در جنگ خندق شركت كرد و كشنده دليران او را كشت و همان كسى كه روز جنگ بدر عمرو بن عبدود از چنگ او گريخته بود، در جنگ خندق او را به چنگ آورد.
نقيب، كه خدايش رحمت كند؛ سپس به من گفت: آيا سخن طنز و لطيف اعمش را نشنيدهاى؟ گفتم: نمىدانم چه چيز را در نظر دارى. گفت: مردى از اعمش پرسيد آيا معاويه از اهل بدر است؟ و آن مرد در آن باره با يكى از دوستان خود مناظره مىكرد، اعمش گفت: آرى ولى همراه مشركان و از آن طرف شركت كرده بود».[1]