و من كتاب له (علیهالسلام) و من كتاب له (علیهالسلام) إلى أهل مصر لما ولى عليهم الأشتر:
«فَإِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا وَ إِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تُقِيمُوا فَأَقِيمُوا فَإِنَّهُ لَا يُقْدِمُ وَ لَا يُحْجِمُ وَ لَا يُؤَخِّرُ وَ لَا يُقَدِّمُ إِلَّا عَنْ أَمْرِي وَ قَدْ آثَرْتُكُمْ بِهِ عَلَى نَفْسِي لِنَصِيحَتِهِ لَكُمْ وَ شِدَّةِ شَكِيمَتِهِ عَلَى عَدُوِّكُم».
عنوان
منتظرِ شکیبا. (با تأملی بر حکمت 153 نهجالبلاغه)
مقدمه
روزی حضرت خضر (علی نبینا و آله و علیه السلام) با حضرت موسی (علی نبینا و آله و علیه السلام) همسفر شدند. حضرت موسی (علی نبینا و آله وعلیه السلام) فرمودند: «آیا اگر من از تو پیروی کنم، آنچه باعث رشد من است را به من آموزش خواهی داد»؟
حضرت خضر (علی نبینا و آله و علیه السلام) فرمود: «تو هرگز نمیتوانی همراه من بردباری کنی و چگونه میتوانی در مورد رموز و اسراری که به آن آگاهی نداری شکیبا باشی»؟
حضرت موسی (علی نبینا و آله وعلیه السلام) فرمود: «به خواست خدا مرا شکیبا خواهی یافت».
حضرت خضر (علی نبینا و آله وعلیه السلام) فرمود: «پس اگر میخواهی به دنبال من بیایی از هیچ چیز سؤال نکن، تا خودم به موقع، آن را برای تو بازگو کنم».
حضرت خضر (علی نبینا و آله وعلیه السلام) به کشتی رسید و آن را سوراخ کرد، حضرت موسی (علی نبینا و آله وعلیه السلام) اعتراض کرد و گفت: «آیا میخواهی کشتی را غرق کنی»؟
حضرت خضر (علی نبینا و آله و علیه السلام) گفت: «آیا نگفتم که تو نمیتوانی همراه من صبر کنی»؟!
بعد از پیاده شدن از کشتی، حضرت خضر (علی نبینا و آله و علیه السلام) بچه ای را کشت، حضرت موسی (علی نبینا و آله وعلیه السلام)، حضرت خضر (علی نبینا و آله وعلیه السلام) را بر زمین کوبید وگفت: «آیا کودک پاکی را بدون این که قتلی کرده باشد میکشی»؟
حضرت خضر (علی نبینا و آله وعلیه السلام) گفت: «آیا نگفتم که تو نمیتوانی همراه من صبر کنی»؟!
سپس در خارج روستایی حضرت خضر (علی نبینا و آله وعلیه السلام) امر کرد به ساخت دیواری که در حال ویران بود حضرت موسی باز زبان به اعتراض گشود اینجا بود که حضرت خضر (علی نبینا و آله و علیه السلام) به حضرت موسی (علی نبینا و آله وعلیه السلام) گفت: «هذا فِراقُ بَینِی وَ بَینِکَ؛ اینک وقت جدایی من و تو است».[1]
داستان پیشرو نکات فراوانی در بردارد اما در بسیاری از اوقات با صبر پیشه کردن میتوان به گنجهای بزرگی از علم و غیر آن دست یافت. صبر راهی برای حل بسیاری از مشکلات است و هر شخصی برای رسیدن به هدف و موفقیت باید صبر پیشه کند؛ زیرا هیچ فردی بدون صبر به نتیجۀ دلخواه نخواهد رسید.
در حکمت ۱۵۳ نهج البلاغه، امیرالمؤمنین (علیه السلام) میفرمایند:«لَا يَعْدَمُ الصَّبُورُ الظَّفَرَ وَ إِنْ طَالَ بِهِ الزَّمَان؛ شكيبا پيروزى را از دست نمىدهد، اگر چه روزگار شكيبايى طولانى گردد»، بر اساس حکمت خدای سبحان، حضور فیزیکی امام عصر (ارواحنا له فداه) در جمع ما به تاخیر افتاده است و مؤمنان در ایمان خود دچار چالش شدند. در این مقاله در راستای این حکمت شریف چالش طولانی شدن غیبت و انتظار در راه رسیدن به ظفر مورد تحلیل خواهد گرفت.
صابر چه کسی است؟
برای شناخت چالش مسیر انتظار و درک آن باید معنی برخی از واژهها روشن شود.
«صبور» کسی است که وقتی در تنگنا[2] و سختی[3] بیتابی نمیکند.[4]
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در مورد تعریف شخص صابر میفرمایند:«عَلَامَةُ الصَّابِرِ فِي ثَلَاثٍ أَوَّلُهَا أَنْ لَا يَكْسَلَ وَ الثَّانِيَةُ أَنْ لَايَضْجَرَ وَ الثَّالِثَةُ أَنْ لَا يَشْكُوَ مِنْ رَبِّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ إِذَا كَسِلَ فَقَدْ ضَيَّعَ الْحَقَّ وَ إِذَا ضَجِرَ لَمْ يُؤَدِّ الشُّكْرَ وَ إِذَا شَكَا مِنْ رَبِّهِ عَزَّوَجَلَّ فَقَدْ عَصَاهُ؛ نشانۀ شخص صابر، سه چیز است: اوّل آن که کسل نیست، دوم آن که بیتابی نمیکند، سوم آن که از خدای عزّوجلّ شکایت نمیکند. چه این که هر گاه او کسل شود، حق را ضایع کرده است و هر گاه بیتاب گردد، شکرگزاری نکرده است و هر گاه از خدای عزّوجلّ شکایت کند، به تحقیق، او را نافرمانی کرده است».[5]
ظفر چیست؟
اکنون این سوال پیش میآید که در این روایت به چه دلیلی تعبیر «ظفر» همراه تعبیر «صبر» به کار رفته است؟
«صبر» و «ظفر» ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند. «صبر» به معنای آرامش داشتن در هنگام سختی است و «ظفر» به معنای پافشاری رسیدن به موفقیت است.[6] پس هر شخصی شکیبا باشد در انتهای کار خود پیروزی را با چشم خود میبیند.
امیرالمؤمنین (علیه السلام) میفرمایند:«لَا يَعْدَمُ الصَّبُورُ الظَّفَرَ وَ إِنْ طَالَ بِهِ الزَّمَان؛ شكيبا پيروزى را از دست نمىدهد، اگر چه روزگار شكيبايى طولانى گردد».
گاهی اوقات، اهداف افراد بلند و دستیافتن به آنها چنان دشوار است که زمان به کندی میگذرد و هر ثانیه آن زجرآور به نظر میرسد؛ اما انسانهایی وجود دارند که هدفشان برایشان بسیار مهم است و در راه رسیدن به آن، بردباری و استقامت نشان میدهند.
به اطرافیان خود نگاه کنید و تعداد افرادی که منتظر فرج امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) باشند چند نفر هستند؟ چند نفر حاضر هستند از نیازهای شخصی خود بگذرند؟ و برای سلامتی و ظهور امام شان از صمیم قلب دعا کنند؟ چه بسا افرادی در طی تاریخ با گذشت زمان طولانی غیبت دچار شک و شبهه شدند.
تحلیلی در طولانی شدن زمان غیبت و پیامدهای آن
یکی از مصادیق حکمت مورد بحث، در طولانی شدن زمان میتواند دوران غیبت باشد که ما در آن به سر میبریم و برخی افراد در آن دچار تردید شدهاند. این دوران، شکیبایی افراد آخرالزمان را میسنجد که چگونه در عصر غیبت، صبر به خرج میدهند و بر عقاید خود پایدار میمانند.
امام حسین (علیه السلام) فرمودند:«لَوْ كَرِهَ اَلْمُشْرِكُونَ لَهُ غَيْبَةٌ يَرْتَدُّ فِيهَا أَقْوَامٌ وَ يَثْبُتُ فِيهَا عَلَى اَلدِّينِ آخَرُونَ فَيُؤْذَوْنَ وَ يُقَالُ لَهُمْ مَتى هذَا اَلْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أَمَا إِنَّ اَلصَّابِرَ فِي غَيْبَتِهِ عَلَى اَلْأَذَى وَ اَلتَّكْذِيبِ بِمَنْزِلَةِ اَلْمُجَاهِدِ بِالسَّيْفِ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)؛[7] اگر چه مشرکین این موضوع را ناپسند میشمارند او غیبتی دارد که گروهی در اثر طول غیبت از دین بر میگردند و جماعتی در انتظار این امر خواهند بود و در این راه رنج میبینند، مخالفان به این دسته میگویند: اگر شما راست میگویید، پس این وعده کی انجام خواهد گرفت، کسی که بر طول غیبت او صبر کند و در این راه آزار بیند این مرد مثل این است که در رکاب رسول الله (صلی الله علیه و آله) میجنگد».
در طول تاریخ مومنان پیوسته بر آزار، تمسخر، تکذیب مخالفان صبر پیشه میکردند. امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «ألا تَعلَمُ أنَّ مَنِ انتَظَرَ أمرَنا، وصَبَرَ عَلى ما يَرى مِنَ الأَذى وَالخَوفِ، هُوَ غَداً في زُمرَتِنا؟؛[8] آيا نمیدانى كسى كه چشم به راه امر ما باشد و بر آزار و ترسى كه میبيند، شكيبایی ورزد، فرداى قيامت در زمره ما خواهد بود».
در آخرالزمان بلا و گرفتاریهایی به وجود میآید که بلاها جنبههای مختلفی دارد و برای هر کسی بسته به شرایط زندگی و اجتماعی یا وضعیت روحی بروز میکند؛ اما اهل بیت (علیهم السلام) حکمت بلا را آزمایش، شکوفایی و تکامل، حفظ و تقویت ایمان و غیره میدانند که رسول الله (صلی الله علیه و آله) در مورد حالات افراد با ایمان در دوره آخرالزمان میفرمایند:«در آن وقت، قلب مومن در درونش آب میشود، مانند حل شدن نمک در آب؛ زیرا منکرات را میبیند، ولی قدرت جلوگیری و تغییر آن را ندارد. مومن در میان آنها با ترس و لرز راه میرود که اگر حرف بزند، او را میخورند و اگر سکوت کند، دق مرگ میشود».[9]
چه مؤمنی بالاتر از امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) که حقشان توسط دشمنان شان غصب شده و کاری به جز دعا و نشر معارفشان از شیعیان بر نمیآید.
حکمت اصلی غیبت حضرت آشکار نشده است، اما برخی از حکمت های فرعی غیبت در روایات آمده است که برای حفظ جان حضرت،[10] خروج ودایع الهی،[11] امتحان مخلوقات،[12] عدم بیعت با طاغوتها،[13] مجازات گناهکاران، اجرای سنت انبیاء سابق و فرصتی است که خدا برای مدعیان اصلاح طلب گذاشته است.
هرچند غیبت امام عصر (ارواحنا له فداه) طولانی هست اما با توجه به روایت ظفر را هنگام ظهور حضرت خواهیم دید.
گذر زمان
سرانجام زمان هر شخص در دنیا تمام میگردد، برخی فرصتهای خود را از دست میدهند که سبب پشیمانیشان خواهد شد؛ برخی دیگر اوقاتشان را غنیمت میشمارند و در راه دستیابی به اهداف از آنها بهره میبرند؛ انتظار کشیدن برای رخ دادن اتفاقِ خاص، سبب گذر زمان به آرامی است.
خوب است از خود سوال کنیم؛ صبر من در مورد رموز و اسراری که به آن آگاهی ندارم، تا چه اندازه و تا چه مدت زمان است؟
همهی انسانها در زندگی روزمرهی خود با سختیهایی مواجه هستند؛ اما بستگی به خودشان دارد که چگونه در دل مشکلات رفتار میکنند؛ بیطاقتی میکنند؟ یا هیچ تلاشی نمیکنند؟ یا با صبر فراوان این راه پر چالش را ادامه میدهند تا موفقیت خود را ببیند؟
عوامل شکیبایی نکردن در زمان طولانی غیبت
ناشکیبی کردن یکی از عوامل اختلال انداختن در زندگی انسانها است که به خود و خانواده یا حتی جامعهای را صدمه میزند. عجله، از مواردی که موجب شتاب افراد در امر ظهور است؛ «عَجَلَة» به معنای خواستن چيزى قبل از مدتی است که باید برای آن بگذرد.[14] خدای متعال میفرماید: «خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ؛ [15]انسان دارای طبیعتی است که وی را شتابزده میکند» به همین علت قرآن مومنین را دعوت به الگو گیری از پیامبران اولو العزم میکند: «فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لَا تَسْتَعْجِلْ لَهُم؛[16] پس همانگونه که پیامبران اولوالعزم صبر کردند صبر کن و برای آنها شتابزدگی به خرج نده».
چه بسا منتظری که در این امر شتاب کند که این اعتراض او سبب مایوس شدن او از فرج امام، مایۀ انکار امام و ترک دعا برای حضرت و اعتراض به قضا و قدر خدای متعال است.
امام صادق (علیه السلام) میفرمایند:«ذَكَرْنَا عِنْدَهُ مُلُوكَ آلِ فُلاَنٍ فَقَالَ إِنَّمَا هَلَكَ اَلنَّاسُ مِنِ اِسْتِعْجَالِهِمْ لِهَذَا اَلْأَمْرِ إِنَّ اَللَّهَ لاَ يَعْجَلُ لِعَجَلَةِ اَلْعِبَادِ إِنَّ لِهَذَا اَلْأَمْرِ غَايَةً يَنْتَهِي إِلَيْهَا فَلَوْ قَدْ بَلَغُوهَا لَمْ يَسْتَقْدِمُوا سَاعَةً وَ لَمْ يَسْتَأْخِرُوا؛ مردم به واسطۀ شتابشان براى اين امر هلاك گشتند. همانا خدا با شتاب بندگان، شتاب نميكند، براى اين امر پايانى است كه بايد به آن برسد و اگر مردم به آن پايان رسيدند نه یک ساعت جلو میافتد و نه یک ساعت عقب». [17]
و مورد دیگری که به ذهن میرسد، ناامیدی در افراد است؛ انسان و هر موجود زندهای با امید به آیندهای بهتر زنده است و ناامیدی در مسیر زندگی است که او را از زندگانی بالنده بازداشته است و به یک عنصر بدون خاصّیت و بدون تحرک تبدیل میکند و سبب برنداشتن هیچ قدمی و توجه نداشتن نسبت به وظایف خود به امام زمانش است.
راهکار برای افزایش صبر در راه انتظار ولی خدا
همهي انسانها، در همهی نقاط زندگی خود برای اینکه به سمت موفقیت حرکت کنند باید صفتهای مثبت خود را پرورش بدهند، اگر بخواهیم به موفقیت و ظفر در امر ظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه) برسیم باید بردباری در مسیر پر چالش انتظار را در خود پرورش دهیم و صبر را به خود تلقین کنیم، تلقین قدرت غیر قابل تصوری دارد، هر آنچه هستيم همان است كه به آن انديشيدهايم و هرآنچه را باور كنيم، همان خواهیم شد. امیرالمؤمنین (عليه السلام):«إنْ لَم تَكُن حَليما فَتَحَلَّمْ؛ فإنَّهُ قَلَّ مَن تَشبَّهَ بقَومٍ إلّا أوْشَكَ أنْ يكونَ مِنهُم؛ اگر حليم نيستى اظهار حلم كن كه هر كس خود را شبيه گروهى كرد از آنها خواهد شد».[18]
دعا کردن گرفتاریها را دور میکند و یکی از راههای افزایش صبر است برای مثال: بنی اسرائیل هنگام مواجه با دشمنان خود (قوم جالوت) از خدای متعال طلب صبر نمودند: «لَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَ جُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً؛[19] و هنگامیکه با جالوت و سپاهیانش روبرو شدند. گفتند: پروردگارا بر (دلهای) ما شکیبایی فرو ریز».
در این زمینه خواندن بعضی دعاها تاکید شده است برای مثال: خواندن دعای هفت صحیفه سجادیه «یا من تحل به عقد المکاره» که خواندنش در بلاها و ترس از دشمنان سفارش شده است و همچنین دعاهای پنجاه و هشت یا دعای صد و هفتاد و پنج صحیفه سجادیه، ذکر «لاحول و لاقوه الا بالله»، سوره والعصر، دعای معرفت، دعای فرج، دعای غریق وغیره.
از صبر انبیا و اهلبیت (علیهم السلام) باید در محبانشان باشد و در تمام مشکلات زندگی عجله و زود قضاوت نکند و با الگو گرفتن از ایشان خود را به امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) نزدیک کنند.
اهلبیت (علیهم السلام) به فرمان خدای سبحان میتوانند در هنگام امر خدای متعال در جهان تکوین و آفرینش تصرف کنند و بر خلاف عادت و جریان طبیعی، حوادثی به وجود آورند؛ اگر از اولیاء الله و ائمه (علیهم السلام) با توجه به این که هر امری را با اجازۀ خدای متعال انجام میدهند درخواستی بکنیم و حاجتی بطلبیم هیچ منافاتی با توحید ندارد.
انسان باید بداند و مدام برای خود یادآوری کند آخرتی وجود دارد و هر عملی که انجام میدهد پاداش یا مجازاتی دارد. امام صادق (علیه السلام) قَال:«اِذَا كَانَ يَوْمُ اَلْقِيَامَةِ يَقُومُ عُنُقٌ مِنَ اَلنَّاسِ فَيَأْتُونَ بَابَ اَلْجَنَّةِ فَيَضْرِبُونَهُ فَيُقَالُ لَهُمْ مَنْ أَنْتُمْ فَيَقُولُونَ: «نَحْنُ أَهْلُ اَلصَّبْرِ». فَيُقَالُ: «لَهُمْ عَلَى مَا صَبَرْتُمْ». فَيَقُولُونَ: «كُنَّا نَصْبِرُ عَلَى طَاعَةِ اَللَّهِ وَ نَصْبِرُ عَنْ مَعَاصِي اَللَّهِ». فَيَقُولُ اَللَّهُ عَزَّوَجَلَّ:«صَدَقُوا أَدْخِلُوهُمُ اَلْجَنَّةَ». وَ هُوَ قَوْلُ اَللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: «إِنَّما يُوَفَّى اَلصّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ؛[20] چون روز قیامت آید پس گردنهایی از مردم کشیده میشود و به سوی بهشت میآید. از آنها میپرسند: «شما چه کسانی هستید»؟ میگویند: «ما اهل صبر هستیم». از آنها میپرسند: «بر چه چیز صبر کردید»؟ میگویند: «بر طاعت و معصیت خدا». پس خدای عزوجل میگوید: «راست میگویید آنان را به بهشت داخل کنید و این است معنی آیه شریفه که میفرماید: «شكيبايان پاداش خود را بىحساب، به تمام خواهند يافت».[21]
نتیجه گیری
سرانجام زمانی خواهد رسید که پس از گذشت زمان طاقت فرسای شکیبایی، تمام جلوههای زندگی در زمان قیام امام زمان (علیه السلام) دگرگونی است، فقر و محرومیت در جامعه از بین میرود، بیماریهای جسمی و روانی بر طرف میگردد، خوشحالیها جای خود را به ناراحتیها میدهند، پژمردگیها تبدیل به سرسبزی خواهند شد، ترس از بین میرود، امنیت بر دنیا حاکم میگردد، عدالت بر سر بشر خیمه میزند؛ ظلم بخار شده، به هوا میرود، دیگر نه ظلمی را میبینی نه مظلومی؛ آرزوهای مسلمانان به بار مینشیند، سلامتی کرۀ زمین را در بر میگیرد، اسلام در هر جایی از زمین انتشار مییابد و هر کسی که بر روی زمین زندگی میکند به شهادتین، شهادت میدهد:«اشهد ان لا اله الا الله و ان محمدا رسول الله (صلی الله علیه و آله) و ان الامام علیا ولی الله و حجته (علیه السلام)».[22]
پس گشایش در امر فرج امام زمان (ارواحنا له فداه) هم مانند بسیاری از قضایایی که در زندگی انسانها اتفاق میافتد به صبر نیاز دارد؛ به خصوص هنگامی که از فرج در کار زمان بسیار طولانی بگذرد و تا وقتی انسان مبتلا نشود مقدار صبر او مشخص نیست، هنگامی که ناآرامی نکرد و بدون چون و چرا خدای سبحان را اطاعت کرد، از خدمت به امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) دست بر نداشت، معلوم میشود که او مومن و محب صادق است.
حکمت اصلی کارهایی که از سمت خدای متعال انجام میشود، خیلی اوقات بر بندگانش پنهان است؛ انسان پیروز شخصی است که زمان کوتاه و بلند برای او اهمیتی نداشته باشد و بر باور راستین خود همواره ایمان داشته باشد. غیبت حجت خدا هم یکی از حکمتها است و منتظر واقعی در فرج و رضایت امام زمان خویش بردباری میکند، هر چند که در این مسیر دشواریهایی را ببیند و زمان بسیار طولانی را در این راه صرف کند. پیروزی وقتی حاصل به دست میآید که منتظر با صبرش در عصر غیبت امام خود را خشنود کند بداند که همۀ این سختیها او را به سعادت دنیوی و اخروی میرساند و حضرت از او راضی هستند و نزد امام خویش خدمتگزاری میکند. امیرالمؤمنین (علیه السلام) میفرمایند:«انْتَظَرُوا الْفَرَجَ وَ لَا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ فَإِنَّ أَحَبَّ الْأَعْمَالِ إِلَی اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ انْتِظَارُ الْفَرَجِ وَ قَالَ (علیه السلام): مُزَاوَلَةُ قَلْعِ الْجِبَالِ أَیْسَرُ مِنْ مُزَاوَلَةِ مُلْکٍ مُؤَجَّلٍ وَ اسْتَعِینُوا بِاللَّهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ لَا تُعَاجِلُوا الْأَمْرَ قَبْلَ بُلُوغِهِ فَتَنْدَمُوا وَ لَا یَطُولَنَّ عَلَیْکُمُ الْأَمَدُ فَتَقْسُوَ قُلُوبُکُمْ وَ قَالَ (علیه السلام): الْآخِذُ بِأَمْرِنَا مَعَنَا غَداً فِی حَظِیرَةِ الْقُدْسِ وَ الْمُنْتَظِرُ لِأَمْرِنَا کَالْمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ؛ منتظر فرج آل محمد (صلی الله علیه و آله) باشید و از رحمت خدای سبحان نا امید نشوید، زیرا که بهترین اعمال در نزد خدای متعال، انتظار فرج است؛ طاقت کندن کوهها آسانتر از انتظار دولتی است که ظهورش به تأخیر افتاده است! از خدای متعال مدد بخواهید و صبر پیشه سازید که خدای سبحان زمین خود را به بنده شایسته خود میسپارد و عاقبت نیک از آن پرهیزکاران است پیش از رسیدن دولت حق، شتاب نکنید که پشیمان میشوید و مدت آن را دراز نشمارید که باعث قساوت دلهای شما میگردد کسی که عشق به ظهور دولت ما را به دل گرفته است، در حظیرة القدس (مکان مقدس بهشت) با ما خواهد بود، و کسی که منتظر امر ماست، همچون شهیدی است که در راه خدا در خون خود غلتیده باشد».[23]
در آخر دعا میکنیم به آنچه امام صادق (علیه السلام) دست به دعا برداشتند:
اللّهم وَلا تَسْلُبْنَا الْيَقينَ لِطُولِ الْأَمَدِ في غَيْبَتِهِ، وَانْقِطاعِ خَبَرِهِ عَنَّا، وَلا تُنْسِنا ذِكْرَهُ وَانتظارهُ، وَالْإيمانَ بِهِ وَ عَافِنِی مِمَّا امْتَحَنْتَ بِهِ خَلْقَکَ وَ ثَبِّتْنِی عَلَى طَاعَةِ وَلِیِّ أَمْرِکَ الَّذِی سَتَرْتَهُ عَنْ خَلْقِکَ وَ بِإِذْنِکَ غَابَ عَنْ بَرِیَّتِکَ وَ أَمْرَکَ یَنْتَظِرُ وَ أَنْتَ الْعَالِمُ غَیْرُ الْمُعَلَّمِ بِالْوَقْتِ الَّذِی فِیهِ صَلاحُ أَمْرِ وَلِیِّکَ فِی الْإِذْنِ لَهُ بِإِظْهَارِ أَمْرِهِ وَ کَشْفِ سِتْرِهِ فَصَبِّرْنِی عَلَى ذَلِکَ حَتَّى لا أُحِبَّ تَعْجِیلَ مَا أَخَّرْتَ وَ لا تَأْخِیرَ مَا عَجَّلْتَ وَ لا کَشْفَ مَا سَتَرْتَ وَ لا الْبَحْثَ عَمَّا کَتَمْتَ وَ لا أُنَازِعَکَ فِی تَدْبِیرِکَ وَ لا أَقُولَ لِمَ وَ کَیْفَ وَ مَا بَالُ وَلِیِّ الْأَمْرِ لا یَظْهَرُ وَ قَدِ امْتَلَأَتِ الْأَرْضُ مِنَ الْجَوْرِ وَ أُفَوِّضُ أُمُورِی کُلَّهَا إِلَیْکَ اللهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ أَنْ تُرِیَنِی وَلِیَّ أَمْرِکَ ظَاهِرا نَافِذَ الْأَمْرِ مَعَ عِلْمِی بِأَنَّ لَکَ السُّلْطَانَ وَ الْقُدْرَةَ وَ الْبُرْهَانَ وَ الْحُجَّةَ وَ الْمَشِیَّةَ وَ الْحَوْلَ وَ الْقُوَّةَ فَافْعَلْ ذَلِکَ بِی وَ بِجَمِیعِ الْمُؤْمِنِینَ.[24]
و در سلامت کاملم بدار، از آنچه بندگانت را به آن آزمودى، و بر طاعت ولىّ امرت استوارم کن آنکه او را از دیده بندگانت پوشیده داشتى و به اذن تو از آفریدگانت پنهان شد و فرمان تو را انتظار مىکشد و تو داناى بدون تعلیمى به آن هنگامى که صلاح کار ولىّ امرت در آن است در اجازه دادن به او براى آشکار ساختن حکومتش، برطرف نمودن پرده غیبتش، پس مرا بر این حقیقت شکیبا گردان تا دوست نداشته باشم پیشافتادن چیزى که به تأخیر انداختى و به تأخیر انداختن چیزى که پیش انداختى، نه آشکار نمودن چیزى که پنهان ساختى، نه کنجکاوى در آنچه پنهان کردى، نه با تو جدل کنم در تدبیرت، نه بگویم: براى چه و چگونه و چه شده ولى امر ظهور نمىکند، و حال آنکه زمین از ستم پر شده، و من همه امورم را به تو واگذار مىکنم، خدایا از تو مىخواهم ولىّ امرت را آشکار و نافذ الامر به من نشان دهى، با اینکه علم دارم تنها براى تو است سلطنت و قدرت و برهان و حجت و اراده و قوّت، این خواهش را نسبت به من و همه اهل ایمان انجام بده.
کتاب شناسی
1. فقیه ایمانی محمدباقر، نیمنگاهی به انتظار در آینۀ روایات، روزنامه رسالت، شهریور1384.
2. قزوینی سید محمد کاظم ، از تولد تا بعد از ظهور امام مهدی (علیه السلام)، 6، مسجد مقدس جمکران، قم، 1387.
3. مهری محمدجواد، روایت آخرالزمان و ظهور منجی موعود، مرکز تحقیقات رایانه اي قائمیه اصفهان.
4. میرتبار محمد، انتظار14:جامعه منتظر، چالش ها و آسیب ها، بنیاد فرهنگی حضرت مهدي موعود (علیه السلام )، مرکز تحقیقات رایانه اي قائمیه اصفهان.
5. واحد تحقیقات مسجد مقدس جمکران، انتظار چیست؟ منتظر کیست؟، جمکران، 1367.
کلید واژه
#خویشتنداری #محدودیت_خود #هدف_بلند_مدت
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
نامهای است از اميرالمؤمنين (علیهالسلام) به مردم مصر در آن هنگام که مالک اشتر را که خدای او را رحمت کند والی و متصدی امور ايشان، قرار داد:
«بنابراين هرگاه به شما دستور دهد که رهسپار (ميدان نبرد) بشويد، برويد و اگر فرمان ماندن بدهد، بمانيد که همانا او به هيچ کاری نمیپردازد و به عقب برنمیگردد و امری را به تأخير نمیاندازد و کاری را مقدم نمیدارد، جز با دستور من و به تحقيق، من (با فرستادن او به سوی شما) شما را بر خود برگزيدم (و با اينکه در اينجا وجود او ضرورت داشت، او را برای به نظام آوردن امور شما، به ولايت مصر گسيل داشتم) و اين بهعلت خيرخواهی و مصلحتانديشی او برای شما و نيرومندی شديد او، در برابر دشمنان شما، بوده است (که هم خردمند است و دورانديش، هم شجاع است و با تدبير و پايدار در مقابل دشمن)».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، صص555 و 556)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
نامهای از حضرت به مردم مصر هنگامی که مالک اشتر را به حکومت آنان گماشت:
«اگر شما را فرمان کوچ داد کوچ کنید و اگر فرمان اقامت داد برجای بمانید، زیرا او جز به فرمان من گامی پیشوپس نمیگذارد و کاری را پسوپیش نمیاندازد.
من با فرستادن او شما را بر خود مقدم داشتم، زیرا او خیرخواه شماست و بر دشمن شما بسی سختگیر است».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص411)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
نامه به مردم مصر در سال 38 هجری آنگاه که مالک اشتر را به فرمانداری آنها برگزید با مدح و تمجیدی از مردم مصر، به معرفی مالک به عنوان فردی ممتاز و شایسته و دارای صفاتی که یک فرماندار باید داشته باشد، میپردازد و مردم مصر را فرمان میدهد که سر بر فرمانش نهند.
خصوصیات اخلاقی مالکاشتر
«حال اگر او شما را بسیج کرد، کوچ کنید و اگر گفت: بایستید، بایستید که او در پیشروی و حمله و عقبنشینی بیفرمان من اقدام نمیکند.
ای مردم! من در در اعزام او (با اینکه به وجود او در اینجا نیاز بود)، شما را بر خود مقدم داشتم؛ زیرا او را خیرخواه شما دیدم و صلابت او را در برابر دشمنانتان پسندیدم».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، صص588 و 589)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) است به اهل مصر هنگاميكه (مالك) اشتر را بر ايشان حكومت داد:
(آنان را ستوده و به پيروى از او امر فرموده، وقتى كه امام (عليهالسلام) مالك اشتر را بهجاى محمد ابن ابى بكر روانه مصر نمود و اين نامه را نوشت اهل مصر دو دسته بودند، دستهاى هوادار عثمان و معاويه كه با محمد مخالفت مىنمودند و دستۀ بيشترى دوستان اميرالمؤمنين (عليهالسلام) بوده كه در كشتن عثمان كوشش نموده بودند، و نامه حضرت خطاب به ايشان است.)
«پس اگر شما را امر كند كه (بهسوى دشمن) برويد روانه گرديد و اگر فرمان دهد كه نرويد بمانيد كه او (در هركارى) پيش نمىافتد و برنمىگردد و رو برنمىگرداند و جلو نمىرود مگر بهدستور و فرمان من و بهداشتن او شما را برخود برگزيدم (با اينكه بهاو نيازمندم بهسوى شما روانهاش نمودم) بهجهت خيرخواهيش براى شما و استوارى دهن بند او بر دشمنتان (كه دهانه بر دهان دشمن مىزند تا او را از پاى در آورد)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص953)
- ترجمۀ توضيح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) به مصريان هنگام گسيل كردن مالكاشتر به مصر تا حاكم آن ديار شود:
«پس هرگاه دستور داد براى جهادْ خانه و كاشانه، خود را ترك كنيد، همان كنيد و اگر دستور داد از جنگ دست برداريد، جنگ نكنيد؛ زيرا مالك اشتر در هر كارى، چه اقدامكردن، چه بازايستادن و چه بهتأخيرافكندن و چه زود هنگام به كارى پرداختن، فقط و فقط به فرمان و شيوه من عمل مىكند.
و من از آنرو شما را بر خودم مقدم داشتم و در عين احتياج به مالك اشتر، او را براى حكومت بر شما اعزام نمودم كه خيرخواه شماست و هرچه مىكند به نفع و صلاح شماست و با دشمنان شما سرسختانه و مقتدرانه برخورد مىكند».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج4، ص139)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
از نامههاى امام (علیهالسلام) به مردم مصر هنگامى كه مالك اشتر (خدايش بيامرزد) را به فرمانروايى آنها تعيين كرد:
«امام (علیهالسلام) در این قسمت به دو مطلب اشاره میکنند:
اول: امام (علیهالسلام) به ايشان دستور داده است تا حركتشان به سمت جبهه نبرد و باز ايستادن ايشان از جنگ،
بر طبق امر مالك باشد، و بر اين مطلب وسيله قياس مضمرى توجه داده است كه صغراى آن عبارت است از گفته امام (علیهالسلام): «فَإِنَّهُ أَمْرِي؛ زيرا آن فرمان من است. و به كنايه اين مطلب را بيان داشته است كه مالك، در جنگ و امثال آن دستورى نمىدهد، مگر اينكه بهجا و بهموقع باشد، زيرا اوامر امام (علیهالسلام) اين چنين بوده است، بنابراين هركسى كه موافق آن دستورها حركت كند پس دستورهاى امام (علیهالسلام) نيز چنين است، و مقصود امام (علیهالسلام) اين نيست كه تمام اوامر مالك از كلى و جزئى بهطور معين و به تفصيل مطابق اوامر اوست، بلكه مقصود امام (علیهالسلام) اين است كه به مالك قوانين كلى سياسات و تدبير مدن و فنون جنگ را آموخته و او را بهحدى آماده كرده است كه مىتواند اجتهاد كند و جزئيات امور را از روى آموختهها استخراج نمايد.
دوم: به مردم مصر اطلاع داده است كه ايشان را، با همه نيازى كه خود آن حضرت در مشورت و تدبير امور به مالك داشته است، بر خويش مقدم داشته است، و اين مطلب را از باب منّتى بر آنها بيان داشته تا از وى قدردانى و سپاسگزارى كنند، و بهدليل ايثار خود نسبت به آنها در فرستادن مالك نزد آنها به اين بيان اشاره فرموده است كه او خيرخواه ايشان، داراى قوت قلب و در مقابل دشمنان پايدار و نستوه است و در عبارت در كوبيدن دشمن استوار است، بههمين مطلب اشاره فرموده است؛ اما مصلحت امام (علیهالسلام) در اين ايثار، همان پايدارى و بقاى حكومت به مصلحت مردم بوده است، توفيق از جانب خداست».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابن میثم، ج5، صص136 و 137)
- شرح سلونی
«فَإِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا وَ إِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تُقِيمُوا فَأَقِيمُوا فَإِنَّهُ لَا يُقْدِمُ وَ لَا يُحْجِمُ وَ لَا يُؤَخِّرُ وَ لَا يُقَدِّمُ إِلَّا عَنْ أَمْرِي؛ اگر او شما را به نبرد امر کرد، بروید و اگر شما را امر به ماندن کرد بمانید؛ زیرا او گامی پیش و پس نمیگذارد و کاری را پس و پیش نمیاندازد، مگر اینکه طبق فرمانم عمل مینماید.
«تَنْفِرُوا» از ریشۀ «نَفَر» بهمعنای کاری است که چون فرد تمایل به انجام آن ندارد، آن را با رنج و سختی انجام میدهد.
جایگاه فرمانبرداری در مادیات
انسان موجودی اجتماعی است و برای بقا و پیشرفت در کنار همنوعان خود زندگی میکند. در هر جامعهای برای حفظ نظم و انسجام، قوانین و مقرراتی وضع میشود که باید توسط افراد رعایت شود. فرمانبرداری
[1] به عنوان یکی از مؤلفههای کلیدی در روانشناسی اجتماعی، بهمعنای اطاعت از دستورات و قوانین مافوق است. این امر در سطوح مختلف زندگی از خانواده گرفته تا جامعه، نقش حیاتی ایفا میکند.
جایگاه فرمانبرداری در معنویات
انقیاد و اطاعت در مسیر معنویت و تعالی روح، جایگاهی بس والاتر و حایز اهمیتتر دارد. برای رسیدن به سعادت ابدی در آخرت، انسان باید از آموزهها و دستورات مراجع دینی
[2] پیروی کند. اهمیت این موضوع زمانی بهطور کامل آشکار میشود که فرد در بزنگاههای حساس زندگی، قرار میگیرد و با انتخابش سرنوشت خود را رقم میزند. تاریخ مملو از نمونههایی است که در آن افراد در آزمون اطاعت و فرمانبرداری الهی، سنجیده شدهاند و تنها عدهای اندک، از این امتحان سربلند بیرون آمدهاند. بهعنوان مثال میتوان به داستان طالوت و جالوت اشاره کرد؛ کسانیکه از ظلم حاکم زمانِ خود جالوت، به ستوه آمدند. راهحل را در مراجعه به پیامبر خود و درخواست رهبری برای مقابله با جالوت یافتند. وقتی طالوت معرفی گردید، تعداد اندکی از آنها این انقیاد را پذیرفتند و اکثر آنها با نافرمانی از اوامرش، به هلاکت و گمراهی کشانده شدند.
مصریان و امتحان سخت
مردم مصر انتظار داشتند یکی از بزرگان صحابه پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) به عنوان پیشوا برای آنها معرفی شود؛ ولی مالک برخلاف تصور آنها، جوانمردی از تابعین بود که آنچنان باتجربه هم نبود. این موضوع، برای مردم مصر بسیار سخت و گران تمام شد و بدینگونه در آزمون سخت قرار گرفتند.
انقیاد از مالک تا کجا!
فَإِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا وَ إِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تُقِيمُوا فَأَقِيمُوا؛ اگر او شما را امر به نبرد کرد، بروید و اگر شما را امر به ماندن کرد بمانید.
طبق آنچه گذشت حضرت، صفات مالک را برشمردند و مردم را به پیروی از او تشویق کردند. در این میان نکتهای کلیدی وجود دارد که حضرت به دلیل صلاحیت مالک، اطاعت کامل و بیچون و چرا از او را در امورات رزمی میدهند؛ حتی در شرایطی که دستورات او مغایر میل و نظر افراد باشد. به نظر میرسد اشاره به واژۀ «تَنْفِرُوا» گویای این مطلب است که اطاعت از مالک، امری دشوار و طاقتفرسا خواهد بود، چرا که افراد باید از خواستهها و تمایلات شخصی خود دست کشیده و تابع امر او باشند.
آیا ما هم امتحان میشویم؟
پاسخ به این سوال مثبت است. چرا که امتحان اطاعت، تنها مختص به آن زمان و مکان خاص نبوده و در دوران غیبت امام عصر (عجلاللهتعالیفرجه) نیز ادامه دارد. مؤمن واقعی کسی است که در تمام لحظات زندگی فرمانبردار معصومین (علیهمالسلام) باشد؛ حتی در شرایطیکه عمل به دستورات ایشان دشوار و مغایر میل باطنی اوست.
وصف مالک
فَإِنَّهُ لَا يُقْدِمُ وَ لَا يُحْجِمُ وَ لَا يُؤَخِّرُ وَ لَا يُقَدِّمُ إِلَّا عَنْ أَمْرِي؛ زیرا او گامی پیش و پس نمیگذارد و کاری را پس و پیش نمیاندازد، مگر اینکه طبق دستور من باشد.
حضرت برای قانع کردن اهل مصر در اطاعت از اوامر مالک، مقام ایشان را والا گرداندند، میفرمایند درست است در ظاهر، مالک والی شماست ولی در حقیقت منِ امیرالمؤمنین (علیهالسلام) پیشوای شما هستم و او تنها ، واسطهای برای بیان درخواستهای من، در امورات رزمی، است. پس فرمانبردار تمام فرمانهایش باشید؛ زیرا او فقط، طبق فرمان و خواستۀ من، عمل مینماید.
عبارت حضرت نشان میدهد که چرا باید تابع بیچونوچرای مالک باشند؛ زیراکه همه أوامر او برگرفته از أوامر مولاست.
اما چرا مالک، برای مصریان انتخاب گردید؟
وَ قَدْ آثَرْتُكُمْ بِهِ عَلَى نَفْسِي لِنَصِيحَتِهِ لَكُمْ وَ شِدَّةِ شَكِيمَتِهِ عَلَى عَدُوِّكُم؛ و به علت خیرخواهی و عملکرد سختگیرانۀ مالک در برابر دشمن، شما را در داشتن مالک، بر خود ترجیح دادم و او را برای شما فرستادم.
«آثَرْتُكُمْ» از ریشۀ «أَثَر» بهمعنی نشانهای از خیر و شر که در فرد وجود دارد و از او باقی میماند. مصدر آن «ایثار» بهاینمعناست که فرد، چیزی را برگزیند اما آن را برای خود نخواهد و دیگری را ترجیح دهد.
«نَصِيحَت» از ریشۀ «نصح»؛ یعنی کسیکه، با خلوص نیت، به امور خیر پند، و از امور شر نهی کند.
لازم به ذکر است که با وجود خفقان واضطراب شدید، و از دیگر سو تسلط بیدادگران بر اهل مصر فرمانروایی بهکار آنها میآمد که خالصانه مردم را پند و موعظه دهد، از آن سو در برخورد با دشمنان، سرسختانه عمل نموده و تسلیم نگردد.
مالکاشتر با وجود شجاعت و قاطعیت در برابر دشمنان، در عین حال دلسوز مردم مصر بود و به خوبی میتوانست آنها را پند و اندرز دهد. بههمیندلیل حضرت با وجود علاقه شخصی خود به مالک، او را برای حکومت مصر برگزیدند؛ چرا که میدانستند او بهترین فرد برای این منصب است و میتواند رفاه و آرامش را به مصر باز گرداند؛ شاید از همینروی است که امام به واژۀ «آثَرْتُكُمْ» اشاره دارند؛ یعنی دیگران را بر خود ترجیح دادن و چیز مناسب را برای دیگران خواستن است.
عمل به آنچه میگوید
در دنیای رهبری تطابق گفتار و عمل، سنگی محکم برای بنا نهادن اعتماد و انسجام بهشمار میرود. رهبری که میان قول و فعلش فاصله باشد تار و پود جامعه از هم گسسته میشود و بذر تردید و گسست، در دل مجموعه میکارد.
امیرالمؤمنان (علیهالسلام) که پرچمداری جامعه اسلامی را بر عهده داشتند، به صرف سخنرانی بسنده نمیکردند، بلکه با سلوک و رفتار خویش زیباترین تجسم تعالیم الهی بودند. آن قطب عالم بشریت در جای جای زندگی، نمونه بی بدیل از ایثار و از خود گذشتن بودند؛ ازجمله در ماجرای فرستادن مالک که اهل مصر را بر تمایلات شخصی خویش مقدم دانستند و مالک را راهی آن دیار کردند».
- اِنْفِرُوا
- يُحْجِم
- آثَرْتُكُمْ
- شَكِيمه
آهنی است در لجام که در دهان اسب مینهند که اگر قوی باشد موجب قدرت سوار میگردد و بهمعنای هر نوع قدرت و کارآمدی نیز بهکار میرود.
[6] - تَنْفِرُوا (نفر)
به دور شدن فرد از مکانی
[7] به اجبار
[8] و برخلاف میل باطنی «نَفَر» گویند؛
[9] مثل مهاجرت فرد از شهر و دیارش، برای تحصیل علم.
[10]
عبارت «فَإِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا» این معنا را میرساند که ای مصریان امرِ مالک را، در امورات رزمی، گوش دهید؛ هرچند برخلاف میلتان فرمان داد.
تفاوت «نفرت» و «کراهت»:
در هر دو مفهوم «نفرت» و «کراهت» رنج بردن وجود دارد؛ با این تفاوت که در «کراهت» رنج با لذت آمیخته است؛ مثل غیبت؛ برخلاف «نفرت» که شخص فقط از انجام آن رنج میبرد و لذتی در کار نیست؛ مثل خوردن داروی تلخ.
[11] - آثَرْتُكُمْ (أثر)
«أَثَر» نشانهای است که هرکس بعد از خود باقی میگذارد؛ مثل رفتار خوب یا بد؛
[12]برای مثال در قضیه قوم بنیاسرائیل، حضرت موسى دربارۀ قوم خود، به پروردگار خطاب کردند: «قَالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي؛ قوم من (در راهی که پیش گرفتم) پشت سر منند»
[13]. «ایثار» مصدر باب افعال؛ یعنی شخص با اینکه تأیید به خوبی طرف میدهد، اما دیگران را بر خود مقدم میشمارد.
[14] وقتی همراه حرف اضافۀ «علی» بیاید بهمعنای برتری دادن است؛ یعنی که شخص بهدلیل خیراندیشی، فردی را بر دیگران برتری دهد.
[15] قرآن مجید در مورد برادران یوسف میفرماید: «قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا؛ به خدا سوگند، كه واقعاً خدا تو را بر ما برترى داده است»
[16].
[17]
عبارت «وَ قَدْ آثَرْتُكُمْ بِهِ عَلَى نَفْسِي» به این معناست که امیرالمؤمنان (علیهالسلام) بهعلت خیرخواهی مالک، او را بر سایر افراد برگزید و با وجود نیاز به مالک، مردم مصر را بر خود ترجیح داد.
تفاوت «اختیار» و «ایثار»:
در «اختیار» فرد چیزی را بهتر میبیند و برای خود برمیگزیند؛ اما در «ایثار» فرد، چیز منتخب را برای دیگری برمیگزیند و آن را برای خود نمیخواهد.
[18]
نکتهها و پیامها
1. فرد با خودسازی میتواند مهر تأیید امام عصر را بر رفتار خویش نهد.
2. برای پیشرفت و رسیدن به سعادت حقیقی لازم است برخلاف تمایلات نفسانی و میل باطنی گام برداشت. (تَنْفِرُوا)
3. سزاوار است مؤمن خود را بهگونهای تربیت نماید که حاضر شود در مسیر رضایت امام عصر (عجلالله فرجه) حرکت نماید، حتی اگر این امر مخالف میل باطنی او باشد. (فَإِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا)
4. در این قسمت «قَدْ آثَرْتُكُمْ بِهِ عَلَى نَفْسِي» شدت علاقه و محبت حضرت امیر (علیهالسلام) به مالک مشخص است.
5. گاه جامعه نیاز به دلسوزانی مهربان دارد تا مردم را پند و اندرز دهند. (لِنَصِيحَتِهِ)
6. ایثار که صفت پسندیده در دین اسلام است، کاملاً مخالف دیدگاه خودمیانبینی[19] یا خود محوری است که در عصر حاضر رواج یافته است. (آثَرْتُكُمْ)