سلوني - فارسى
  • صفحه اصلی
  • مقاله ها
  • خطبه ها
  • کتابخانه
  • نامه ها
  • حکمت ها
  • گالری صوتی
  1. صفحه اصلی
  2. مقاله ها
  3. شناخت جایگاه خویش، راه رسیدن به موفقیت
مقاله ها 2025-08-17 13 بیننده

شناخت جایگاه خویش، راه رسیدن به موفقیت


نویسنده

آیه الله سید حسن حسینی شیرازی

چکیده

کتاب «نهج‌البلاغه؛ مرفأ انسانیت معذب» با رویکردی تأملی، جایگاه نهج‌البلاغه را در حیات معنوی و فکری انسان معاصر برجسته می‌کند. در آغاز، نویسنده با اشاره به اهمیت تاریخی و تحول‌آفرینی نهج‌البلاغه بیان می‌کند که با وجود گذشت قرن‌ها، این اثر همچنان در اندیشه بشری تأثیرگذار است و جایگاهش دست‌نیافتنی مانده است. نهج‌البلاغه همراه با نام امیرالمؤمنین(علیه السلام) همواره زنده است و هیچگاه قدیمی نمی‌شود، بلکه همانند طلوعی همیشگی و بهاری تازه، راهگشای انسان‌های درگیر جهل و گرفتار ستم باقی می‌ماند.

در ادامه با نگاهی انسانی به ابعاد وجودی امام، نهج‌البلاغه را تداوم روح و قلب و شمشیر او معرفی می‌کند؛ بخشی از وجود انسانی که همواره مرهم دردها و پناه‌گاه ناامیدان است. این کتاب نه فقط جزء میراث امام، ‌بلکه ماوای انسان‌های درمانده و کوفته از رنج زندگی تلقی می‌شود که با هر بار رجوع به آن، جان تازه‌ای می‌گیرند و توان مقابله با مشکلات را باز می‌یابند.

در بخش‌هایی از کتاب، ارزش معنوی نهج‌البلاغه با مقایسه با قرآن و سیره پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) بیان شده است. قرآن نگاه کلی و بلند به هستی و انسان دارد و پیامبر(صلی الله علیه و آله) محوریت اصول اعتقادی و ایمانی را تبیین کرده‌اند، اما در پرتو این دو، امیرالمؤمنین(علیه السلام) توانسته است مفاهیم دقیق و منسجم دین را با استحکام و عمق کم‌نظیری تبیین کند. در بیان خداشناسی، توحید و فلسفه دین، امام با عباراتی روشن و منطقی به تعریف اصل دین، خلوص ایمان و شناخت خدا پرداخته و تفاوت خداوند با تمامی موجودات را آشکار می‌سازد. به تصریح امام، خداوند مطلق و بی‌نیاز است و هیچ وصف و تعریفی، او را محدود نمی‌کند.

کتاب سپس به فلسفه بعثت پیامبران اشاره دارد و تأکید می‌کند که هدف اصلی دین، شناخت خدا و وفای به پیمانی است که در آغاز آفرینش با انسان بسته شد. انسان هم پیامبر بیرونی (انبیا و ائمه) و هم پیامبر درونی (وجدان و عقل) دارد و هر دوی این شواهد، راه را به سوی حقیقت می‌گشایند. اما انسان گاه در بند هوا و عادت، این ندای درونی را فراموش می‌کند و نیازمند بعثت پیامبران می‌شود تا بار دیگر وجدانش بیدار گردد.

در نهایت، نویسنده نتیجه می‌گیرد که نهج‌البلاغه فراتر از یک متن کهن یا وصیت‌نامه تاریخی است؛ این کتاب تصویری زنده و پویا از حقیقت انسان است که همواره می‌تواند خستگان و جویندگان راه را به ساحات بلند انسانی و معنوی برساند و هر بار با نگاهی تازه، پیام‌آور نور، شور، و حرکت باشد.

هشتگ

#نهج_البلاغه #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #انسانیت #معنویت #کتاب_زندگی #توحید #شناخت_خدا #نبوت #وجدان #عقل #پیامبران #اخلاق #مبارزه_با_ظلم #معرفت #تمدن_اسلامی #عدالت #تعلیم_الهی #آرامش_روح #رسالت #فلسفه_دین

نویسنده

سیده ز. شیرازی، فاطمه ابو معاش، حکیمه آخوند، سیده ن. شیرازی

نویسنده

کاظم ارفع

چکیده

کتاب «از منظر نهج البلاغه» تلاش دارد ابعاد مختلف معارف، آموزه‌ها و حکمت‌های امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) را با تأکید بر نهج‌البلاغه مورد واکاوی قرار دهد. نویسنده با زبان علمی و مستند، مفاهیم بلند این اثر را به نیازهای معاصر بشر گره می‌زند و نشان می‌دهد چگونه سخنان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) پاسخگوی پرسش‌های بنیادین انسان امروز است؛ از چیستی و فلسفه زندگی گرفته تا ابعاد اجتماعی، اخلاقی و الهی حیات.

در این مجموعه تأکید می‌شود که نگاه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) به خدای متعال، توحید، عدالت، حکمت، عبودیت و رابطه انسان با هستی، نگاه جامعی است که هم فرد و هم جامعه را به تعالی دعوت می‌کند. تفسیر عمیق عدالت الهی و انسانی، اهمیت مسئولیت‌پذیری اجتماعی، معنا و هدف‌داری زندگی، جایگاه عقل و علم، اهمیت پرهیزگاری و اخلاق در مدیریت و سیاست، محورهای اصلی این کتاب را تشکیل می‌دهد. نویسنده با بهره‌گیری از روایات، خطبه‌ها و نامه‌های نهج‌البلاغه، نشان می‌دهد که دغدغه‌های امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) همواره تعالی فکری و عملی جامعه است؛ او انسانی می‌خواهد که با عقلانیت، وجدان اخلاقی، عشق به علم و جست‌وجوی عدالت، مسیر رشد و کمال را بپیماید.

نگرش امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) به سیاست، حکومت و رهبری نیز مبتنی بر تعالی معنوی، نفی ظلم و فساد، حمایت از محرومان و مسؤولیت‌پذیری در برابر مردم است. او بارها یادآور می‌شود که عدالت پیش‌شرط سلامت جامعه و قرب به خدای متعال است و هر حکومتی که بر غیر عدالت بنا شود، محکوم به فروپاشی است. در این کتاب، فلسفه حوادثی چون سکوت یا مبارزه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، اصولی چون امر به معروف و نهی از منکر، نقش علم و دانش در پیشرفت و رشد فرد و جامعه و رابطه انسان با مقدرات الهی، با دقت تبیین می‌شود.

همچنین به ابعاد شخصیتی و روحی امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) پرداخته می‌شود؛ عبودیت، زهد، شجاعت، حلم و حلم‌ورزی در کنار قاطعیت، درک عمیق از معنویت و پیوند با خدای متعال، همگی ویژگی‌هایی است که نه تنها الگویی برای انسان مؤمن، بلکه دستمایه‌ای برای فهم بهتر جهان و مسؤولیت انسان در مواجهه با آن است.

کتاب با تأکید بر پیوند نیازهای معنوی بشر معاصر با آموزه‌های نهج‌البلاغه، توصیه می‌کند که شناخت واقعی از امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) تنها با عمل به دستورات او و فهم حکمت‌های نهفته در سخنانش ممکن است؛ زیرا او نه تنها امام مسلمانان، بلکه میراث‌دار حکمت و انسانیت برای همه زمان‌هاست. نتیجه نهایی کتاب این است که آموزه‌های امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) می‌تواند راهنمای عملی و فکری برای انسان امروز باشد تا به سوی جامعه‌ای توحیدی، عادلانه و سرشار از آگاهی و معنویت حرکت کند.

هشتگ

#نهج_البلاغه #امیرالمؤمنین #معرفت #حکمت_علوی #عدالت #توحید #آموزه_های_دینی #رهبری_اسلامی #اخلاق #علم_و_عقل #سبک_زندگی_اسلامی #معنویت #جامعه_اسلامی #عدالت_اجتماعی #زهد #مسئولیت_اجتماعی #تعلیم_و_تربیت #اندیشه_اسلامی #پژوهش_دینی #الهیات

نویسنده

چکیده

کتاب «شرح نهج البلاغه» ابن ابی الحدید یکی از بزرگ‌ترین و جامع‌ترین آثار تفسیری در تاریخ اسلام است که به صورت کامل و با رویکردی تحقیقی و انتقادی به تبیین خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات حکمت‌آمیز امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) در نهج البلاغه می‌پردازد. ابن ابی الحدید، ادیب و متکلم برجسته قرن هفتم هجری، با تسلط بر ادبیات، تاریخ، فلسفه، کلام و فقه، نهج البلاغه را نه فقط در سطح لغوی و بلاغی، بلکه در بستر تاریخی و فکری عصر امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) بررسی کرده است.

او با مراجعه به منابع متعدد از اهل سنت و شیعه، باورها و اختلافات کلامی را بیان و نقد می‌کند و در بسیاری مواقع با انصاف علمی، دیدگاه‌های گوناگون را واکاوی می‌کند. علاوه بر شرح و توضیح آیات و مفاهیم، ابن ابی الحدید به ریشه‌یابی بسیاری از حوادث تاریخی، چگونگی شکل‌گیری فرقه‌ها، تبیین جایگاه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) در تاریخ اسلام، نقد و بررسی طلحه و زبیر، عثمان، معاویه و دیگر شخصیت‌های محوری می‌پردازد و مسائل بنیادین کلامی مانند توحید، عدل، امامت، جبر و اختیار، جایگاه علم، معرفت و اخلاق را به تفصیل تشریح می‌کند.

او نهج البلاغه را حلقه اتصال معارف ناب اسلامی، حکمت و سیاست علوی با دغدغه‌های روزگار می‌داند و همواره تلاش می‌کند آموزه‌های عمیق آن را به زبان ساده برای مخاطب شرح دهد. این اثر فقط یک شرح ساده نیست، بلکه گنجینه‌ای از فرهنگ، معارف و آگاهی تاریخی است که هم در میان محققان شیعه و هم اهل سنت مورد احترام است و هنوز به عنوان اثری بی‌بدیل برای فهم دقیق شخصیت امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، جایگاه او در اسلام و آموزه‌های بنیادین نهج البلاغه شناخته می‌شود.

شرح ابن ابی الحدید، علاوه بر آشنایی با نهج البلاغه، دریچه‌ای به شناخت و نقد جامعه اسلامی نخستین، تحولات پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله)، و بررسی عمیق ریشه‌های اختلاف امت اسلامی نیز باز می‌کند و همواره یکی از منابع اصلی پژوهش در تاریخ، کلام، سیاست و اخلاق اسلامی است.

هشتگ

#نهج_البلاغه #شرح_نهج_البلاغه #ابن_ابی_الحدید #امیرالمؤمنین #کلام_اسلامی #تاریخ_اسلام #فلسفه_اسلامی #امامت #عدالت #حق_طلبی #حکومت_علوی #جامعه_اسلامی #حکمت_اسلامی #مبانی_معرفت #انصاف_علمی #رهبر_الهی #تحولات_سیاسی #انتقاد_خلفا #تفسیر_تاریخی #شخصیت_امیرالمؤمنین #عدالت_اجتماعی #ادبیات_عربی #توحید #انسان_در_اسلام #اخلاق_سیاسی #علم_دینی #روش_تحقیقی #فرهنگ_اسلامی #اندیشه_اسلامی #اختلافات_کلامی

نویسنده

شیخ قطب الدین راوندی

چکیده

کتاب «منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة» تألیف شیخ قطب‌الدین راوندی یکی از منابع معتبر و کهن برای بررسی و فهم عمیق‌تر سخنان و آموزه‌های امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه است. این اثر در فضایی علمی و با نگاه نقادانه و دقیق به تبیین خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) می‌پردازد.

نویسنده در آغاز، با معرفی نهج‌البلاغه و جایگاه والای امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) در دانش، تقوا و رهبری دینی، به بیان اهمیت شرح و تفسیر این کتاب گران‌سنگ می‌پردازد. او تأکید می‌کند که مفاهیم بلند و تعابیر عمیق به کار رفته در نهج‌البلاغه، تنها با شرح و توضیح دقیق قابل فهم و بهره‌برداری است. قطب‌الدین راوندی علاوه بر نقل متن نهج‌البلاغه، به شرح الفاظ و جملات دشوار می‌پردازد و زمینه تاریخی و فضای صدور هر کلام را نیز توضیح می‌دهد تا خواننده تصویری ملموس‌تر و جامع‌تر از این میراث عظیم به دست آورد.

در فرآیند شرح، نویسنده نگاه تحلیلی و تطبیقی دارد: نه فقط واژگان و جملات کلیدی را شرح می‌دهد، بلکه به لایه‌های باطنی مفاهیم، ظرائف بلاغی، پیام‌های تربیتی، اخلاقی و اجتماعی توجه ویژه‌ای دارد. او خطبه‌ها را به منزله تجلیاتی از حکمت، هدایت، عبادت، دعوت به تقوا و سلوک انسانی، و نیز هشدار به دنیاطلبی و غفلت از حقیقت ابدی تفسیر می‌کند. بی‌ثباتی دنیا، اهمیت تقوا، جایگاه عقل و دانش، صفات و مسئولیت‌های رهبران و مردم، کسانی که تحت تأثیر هواهای نفسانی قرار گرفته یا به زینت‌های مادی دل بسته‌اند، همگی به زبان شیوا و تحلیل‌گرایانه بررسی می‌شود.

از دیگر محورهای مهم کتاب، توجه به ابعاد تاریخی است؛ نویسنده منشأ و پیامدهای رویدادهای زمان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، و زمینه‌های اجتماعی سخنان ایشان را نیز تبیین می‌کند تا زمینه درک بهتر معانی و اهداف کلمات فراهم شود. گاه به اختلافات متنی یا روایی اشاره دارد و تلاش می‌کند با استناد به منابع اصلی و گفته‌های بزرگان، شرحی مستند، قابل اعتماد و بی‌طرفانه ارائه دهد.

قطب‌الدین راوندی در این شرح، آموزه‌های معنوی، کلامی و تربیتی نهج‌البلاغه را با زبانی لطیف و بیان دلنشین به خواننده منتقل می‌کند و با استفاده از نکات ادبی و بلاغی، به عمق معنا و اهمیت سخنان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) می‌پردازد. توجه به جایگاه و نقش انسان در عالم، مسئولیت اجتماعی، دوری از ظلم و دنیاپرستی، تلاش برای فهم عمیق‌تر از خدای متعال و مسیر کمال واقعی، از جمله نتایجی است که مخاطب با مطالعه این شرح به دست می‌آورد.

در مجموع، «منهاج البراعة» اثری عمیق، علمی و وفادار به متن است که به هر پژوهشگر، علاقه‌مند و جوینده حقیقت کمک می‌کند تا نهج‌البلاغه را در سطحی عمیق‌تر، علمی‌تر و کاربردی‌تر بفهمد و آموزه‌های آن را حتی در مسائل مختلف زندگی و جامعه معاصر به کار گیرد، بدون اینکه معنای اصیل کلمات امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) دچار تحریف یا تغییر شود.

هشتگ

#منهاج_البراعة #شرح_نهج_البلاغه #قطب_الدین_راوندی #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #نهج_البلاغه #علوم_اسلامی #ادبیات_عربی #خطبه_امیرالمؤمنین #معارف_شیعی #تفسیر_نهج_البلاغه #زهد #تقوا #مواعظ_اخلاقی #سخنان_حکمت_آمیز #تاریخ_اسلام #سیره_علوی #آموزه_های_دینی #پژوهش_اسلامی #معرفت_دینی #فرهنگ_شیعه

نویسنده

مهدی آقابابائی

چکیده

کتاب حاضر با رویکردی پژوهشی و مستند، به بررسی منابع و آثار نگاشته شده پیرامون حضرت رقیه بنت الحسین(علیهاالسلام) می‌پردازد و تصویری جامع از جایگاه تاریخی، معنوی و فرهنگی این شخصیت مظلوم اهل‌بیت(علیهم‌السلام) ترسیم می‌کند. نویسنده با جمع‌آوری و دسته‌بندی آثار مرتبط شامل کتاب‌ها، مقاله‌ها و مستندات تاریخی، تلاش دارد سهم حضرت رقیه(علیهاالسلام) در روایت‌های عاشورایی و فرهنگ شیعه را نمایان سازد.

در این اثر، زندگی حضرت رقیه(علیهاالسلام) و ویژگی‌های اخلاقی، تربیتی و معنوی او مورد واکاوی قرار گرفته و نقاط برجسته‌ای مثل سن، نام مادر، جایگاه حضرت در خاندان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، و نیز حضور این کودک سه ساله در واقعه کربلا و اسارت خاندان امام حسین(علیه‌السلام) تحلیل می‌شود. با استناد به منابع روایی و تاریخی، نویسنده تلاش می‌کند شبهات مطرح درباره شخصیت حضرت رقیه(علیهاالسلام)، از جمله تردید در نام و سن و مادر ایشان را با رویکرد علمی بررسی کند و میان اقوال مختلف، روایات مستند و اقوال پذیرفته‌تر را معرفی نماید. همچنین نویسنده نقش حضرت رقیه(علیهاالسلام) را در استمرار اندوه عاشورا و اشاعه فرهنگ عزاداری کودکان، و انعکاس مصائب او در ادبیات، شعر و فرهنگ شیعه توضیح داده است.

کتاب با احاطه بر آثار و منابع فارسی، عربی و برخی زبان‌های دیگر، جغرافیای گسترده‌ای از توجه پژوهشگران و ادیبان به حضرت رقیه(علیهاالسلام) را نشان می‌دهد و ضمن معرفی کتاب‌های مستقل و مقالات برجسته مرتبط، مخاطب را با مهم‌ترین منابع تاریخی و تحلیلی آشنا می‌سازد. نقد و ارزیابی میزان اعتبار این منابع نیز بخش مهمی از رویکرد علمی نویسنده را تشکیل می‌دهد. در نهایت اثر حاضر علاوه بر ارائه کتابشناسی موضوعی و معرفی مستندات برجسته، بستری را فراهم می‌کند تا محققان، پژوهشگران و علاقه‌مندان بتوانند با اتکاء بر منابع معتبر، پژوهش‌های خود را در زمینه زندگانی و جایگاه حضرت رقیه بنت الحسین(علیهاالسلام) دنبال نمایند و شناختی عمیق‌تر و دقیق‌تر از حقیقت تاریخی و معنوی این بانوی اهل‌بیت(علیهم‌السلام) کسب کنند.

هشتگ

#حضرت_رقیه #کتابشناسی #اهل_بیت #کربلا #عاشورا #شهادت #اسارت #فضائل #تاریخ_اسلام #پژوهش_دینی #سیره_اهل_بیت #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #مصائب_کربلا #فرهنگ_عاشورا #دختر_امام_حسین #ادبیات_عاشورا #روایات_تاریخی #مطالعات_شیعه

نویسنده

الميرزا حبيب الله الخوئي

چکیده

کتاب «منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة» تألیف میرزا حبیب‌الله خویی، باید به چند محور اساسی این اثر ۱۴ جلدی اشاره کرد که حول شرح، تحلیل و تبیین مفاهیم ژرف و عبارات بلندمرتبه نهج البلاغه می‌گردد. مؤلف کتاب با تبحری ویژه و نگاه تفصیلی، سخنان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) را مورد واکاوی قرار داده و با تکیه بر منابع متقن حدیثی، تاریخی، کلامی و ادبی، به شرح دقیق خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار پرداخته است.

در این اثر، علاوه بر تبیین ظواهر الفاظ، به ابعاد مختلف معنایی، فلسفی، کلامی و عرفانی سخنان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) پرداخته شده و تلاش شده از برداشت‌های سطحی پرهیز شود و ژرف‌نگری خاصی در تحلیل مفاهیم صورت گیرد. نویسنده همزمان با شرح عبارات، به اختلاف اقوال در تفاسیر نهج‌البلاغه اشاره کرده و دیدگاه دانشمندان شیعه و اهل سنت را طرح نموده است تا خواننده تصویری جامع و متعالی از جایگاه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) و میراث علمی‌اش به دست آورد.

از ویژگی‌های شاخص این شرح، نقد مستدل دیدگاه‌های مخالف و دفاع از اصالت و حقانیت سخنان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) بر اساس منابع اصیل شیعی است. همچنین، به نکات دقیق بلاغی، واژه‌شناسی، ریشه‌های تاریخی، اسباب صدور خطبه‌ها و نقش اجتماعی و سیاسی آنها توجه ویژه شده است. مسائل کلامی همچون توحید، امامت، عدل، جایگاه اهل‌بیت(علیهم‌السلام)، بررسی مقامات روحی و علمی امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) و دفاع از اصول و مبانی شیعه، جزء مباحث کلیدی این شرح محسوب می‌شود.

در بخش‌هایی، تحلیل‌های روانشناختی و اجتماعی درباره مخاطبان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) و شرایط اجتماعی دوران آن حضرت ارائه شده و کاربرد آموزه‌های نهج‌البلاغه در زندگی فردی و اجتماعی با زبانی علمی و استنادی ترسیم گردیده است. توضیح لغات دشوار، بیان سیاق و ساختار جملات، نقل احادیث و روایات مرتبط، مقایسه خطبه‌ها و نامه‌ها با سایر منابع تاریخی، و آوردن پاسخ به اشکالات و شبهات مطرح‌شده درباره نهج البلاغه، ساختار اصلی این مجموعه مفصل را تشکیل داده است.

در مجموع، کتاب «منهاج البراعة» نه تنها به شرح الفاظ نهج‌البلاغه می‌پردازد، بلکه تحلیلی عمیق از مفاهیم و پیام‌های جاودانه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) ارائه می‌دهد و تلاش می‌کند جان‌مایه معرفتی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی سخنان ایشان را به صورتی علمی و قابل درک برای پژوهشگر و علاقه‌مند به اندیشه ناب شیعی، بیان کند. این اثر، یکی از جامع‌ترین و معتبرترین شروح نهج‌البلاغه و منبعی وزین برای شناخت ابعاد مختلف شخصیت و آموزه‌های امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) به شمار می‌آید.

هشتگ

#نهج_البلاغه #تفسیر_نهج_البلاغه #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #فلسفه_شیعه #بلاغت_عربی #تاریخ_اسلام #علم_کلام #تحلیل_سخنان_امیرالمؤمنین #مفاهیم_شعری #پیام_اخلاقی #امامت #عدالت_اجتماعی #توحید #اهل_البیت #اندیشه_شیعه #علمی _ادبیات

نویسنده

بهاءالدین قهرمانی‌نژاد

چکیده

این کتاب به‌دنبال معرفی و واکاوی جایگاه و نقش سه بانوی بزرگوار یعنی حضرت سمانه (سلام‌الله‌علیها)، مادر امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) حضرت امام هادی(علیه‌السلام)، حضرت حدیثه (سلام‌الله‌علیها)، مادر امام حسن عسکری(علیه‌السلام)، و حضرت نرجس (سلام‌الله‌علیها)، مادر امام مهدی(علیه‌السلام) است. نویسنده کوشیده با اتکا به منابع معتبر تاریخی و روایات شیعه، ابعاد مختلف زندگی، شخصیت معنوی، خانواده، و اثرگذاری هر یک از این زنان بی‌بدیل را بررسی کند.

در بخش اول، به زندگانی حضرت سمانه (سلام‌الله‌علیها) پرداخته می‌شود. نویسنده با ذکر شجره‌نامه و نحوه ازدواج ایشان با امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) حضرت امام جواد(علیه‌السلام)، رشد اخلاقی، تقوا، و روحیه ایثارگری او را به‌عنوان نمونه‌ای کامل از مادری که تحت سخت‌ترین شرایط عصر عباسی، محور حفظ ایمان و تربیت ولایی بود، ترسیم می‌کند. ولادت و تربیت حضرت امام هادی(علیه‌السلام) و سایر فرزندان، موقعیت ویژه وی در خاندان امامت، وقایع مهم دوران زندگی، و جایگاه معنوی و عرفانی بی‌نظیر حضرت سمانه(سلام‌الله‌علیها) تشریح شده است. از جمله ویژگی‌های برجسته ایشان، ولایت‌پذیری خالص، مقام طهارت و قنوت، و تکریم ویژه‌ای است که امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) حضرت امام هادی(علیه‌السلام) در مورد مادرشان مطرح کرده‌اند؛ تا جایی که شأن و بزرگی مادر از نگاه فرزند معصوم، الگویی برای همه زنان تاریخ قرار می‌گیرد.

بخش دوم به حضرت حدیثه (سلام‌الله‌علیها) اختصاص دارد که مادر امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) حضرت امام حسن عسکری(علیه‌السلام) است. نویسنده با بیان اصل و نسب و چگونگی ازدواج او با امام هادی(علیه‌السلام)، به نقش محوری این بانو در فضای پرآشوب آن عصر، همراهی مخلصانه با امام خود، و سهم او در شکل‌گیری روح بزرگ امام حسن عسکری(علیه‌السلام) می‌پردازد. جایگاه معنوی و روحی حضرت حدیثه(سلام‌الله‌علیها)، صبوری در برابر دشواری‌های سیاسی و اجتماعی، و نقشی که در حفظ ارزش‌های شیعی ایفا کرد، در این فصل مورد بررسی قرار می‌گیرد.

در بخش سوم، زندگی حضرت نرجس (سلام‌الله‌علیها)، مادر حضرت ولی‌عصر(علیه‌السلام)، مورد پژوهش قرار گرفته است. نویسنده، با استناد به مستندات تاریخی، به شرح اصل و نسب نرجس‌خاتون، داستان زندگی او پیش از ورود به بیت امامت، نحوه ازدواج وی با امام حسن عسکری(علیه‌السلام)، و چگونگی ولادت پنهانی حضرت صاحب‌الزمان(علیه‌السلام) می‌پردازد. حضرت نرجس(سلام‌الله‌علیها) در سخت‌ترین دوران اختناق و کنترل عباسیان با ایمان، شجاعت و عقلانیت نقش بی‌بدیل در حفظ صحیح و سالم فرزند آخرالزمان ایفا کرد و تجسم صبر، معرفت، ولایت‌پذیری و معنویت مادرانه در تاریخ امامت شد.

نگاه کلی کتاب، تصویرگر زنانی است که نه تنها در تربیت و رشد معنوی فرزندان خود که هر یک امام و ولی خدا بودند نقش اساسی داشتند، بلکه با رفتار و منش خود، الگویی ابدی برای تمامی زنان جویای معنویت و حقیقت عرضه کردند. مهم‌تر آنکه نویسنده با پرهیز از افسانه‌سازی، واقع‌گرایانه و مستند به بیان وقایع پرداخته تا شخصیت والای این سه بانو همچنان با صلابت و نورانیت در تاریخ شیعه بدرخشند. این کتاب برای پژوهشگران، علاقه‌مندان به سیره اهل‌بیت(علیهم‌السلام) و همه کسانی که به دنبال فهم نقش واقعی مادران در اندیشه شیعی و تمدن اسلامی‌ هستند، منبعی ارزشمند و راهگشا محسوب می‌شود.

هشتگ

#زنان_اسوه#مادران_امامان#سمانه_مادر_امام_هادی#حدیثه_مادر_امام_حسن_عسکری#نرجس_مادر_امام_زمان#امیرالمؤمنین_علیه‌السلام_صل‌الله‌علیه‌وآله#سیره_اهلبیت#نقش_زن_در_تاریخ_اسلام#تربیت_ولایی#ولایت_پذیری#مطالعات_شیعه#پژوهش_اسلامی#معنویت_زن#مادران_تاریخ_اسلام

نویسنده

آیت‌الله سید ابوالقاسم خوئی

چکیده

مجموعه‌ی «منهاج‌البراعة فی شرح نهج‌البلاغه» تألیف آیت‌الله سید ابوالقاسم خوئی، از جامع‌ترین و علمی‌ترین شروح نهج‌البلاغه در تاریخ معارف شیعه است. این اثر ارزشمند بر پایه‌ی وفاداری کامل به متن اصلی و احترام به فضای کلام امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) (صل‌الله‌علیه‌وآله) تدوین شده و در بیست‌ویک جلد، شرحی دقیق، روان و ژرف بر خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار نهج‌البلاغه ارائه می‌دهد.

نویسنده در مجلدات آغازین، اهمیت نهج‌البلاغه و ضرورت شرح آن را تبیین می‌کند و سپس با بهره‌گیری از مباحث لغوی، ادبی و بلاغی، ابزار مناسبی برای فهم بهتر سخنان امام فراهم می‌سازد. توجه جدی به صنایع بلاغی، واژه‌شناسی، تشبیه، استعاره و ساختار نحوی، پایه‌ی کار اوست. استاد خوئی در کل اثر همواره به بستر تاریخی صدور هر سخن، زمینه‌های اجتماعی و فلسفی و ارتباط این کلام با قرآن و سنت پیامبر و اهل‌بیت(علیهم‌السلام) توجه ویژه دارد.

با ورود به شرح خطبه‌ها و نامه‌ها، هر فراز با واکاوی دقیق معنا، ترجمه روان و تحلیل کلامی و تاریخی معرفی می‌شود و نه تنها به مباحث اعتقادی و فلسفی بنیادین چون توحید، عدل، جبر و اختیار، امامت، عصمت و قضا و قدر می‌پردازد، بلکه کارکردهای اخلاقی و اجتماعی برای انسان و جامعه معاصر را برجسته می‌سازد. استاد خوئی در بسیاری از بخش‌ها با نقد آرای مفسران پیشین و تأکید بر کاربردپذیری نهج‌البلاغه در زندگی، پیام کلام امام را فراتر از قالب ادبی، به منزله‌ی راهنمایی عملی برای تهذیب فرد و اصلاح جامعه ارائه می‌کند.

در مجلدات پایانی، شرح کلمات قصار و حکمت‌های آخر نهج‌البلاغه با همان دقت و انصاف ادامه می‌یابد و معانی ژرف تربیتی، اخلاقی، معنوی و اجتماعی آنها تبیین می‌شود. خوئی با استناد به قرآن، روایات و منابع فلسفی و کلامی، پیوند میان حکمت علوی و نیازهای فکری و معنوی عصر جدید را به‌خوبی نمایان ساخته است. سراسر اثر بر تحکیم عقلانیت دینی، مسئولیت اخلاقی، خودسازی، قناعت، صبر، عزت نفس و توجه به عدالت اجتماعی مبتنی است و ادبیات روان، لحن آموزشی و تحقیق محور بودن آن راه را برای پژوهشگران و علاقه‌مندان نهج‌البلاغه هموار می‌کند.

در نهایت، «منهاج‌البراعة» نه فقط یک شرح و تفسیر صرف است، بلکه مرجعی زنده برای تعمیق معرفت دینی، الهام‌بخشی به اندیشه پژوهشی و اخلاق عملی، و پلی میان فهم سنت و نیازهای امروز جامعه اسلامی است؛ اثری بی‌نظیر زیر لوای شخصیت و معارف جاودان امیرالمؤمنین(علیه‌السلام).

هشتگ

#نهج_البلاغه #شرح_نهج_البلاغه #منهاج_البراعه #سید_ابوالقاسم_خوئی #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #حکمت_اسلامی #معرفت_علوی #اخلاق_دینی #کلام_شیعه #فلسفه_اسلامی #تاریخ_اسلام #ادبیات_عربی #پژوهش_شیعی #اصول_اعتقادی #حکومت_علوی #نامه_مالک_اشتر #تحلیل_بلاغی #تحلیل_لغوی #عدالت_اجتماعی #تفسیر_قرآن #روایات_اهل_بیت #مطالعات_دینی #علم_کلام #حکمت_عملی #اخلاق_اجتماعی #تربیت_اسلامی #تحلیل_تاریخی

نویسنده

علامه سید محسن امین

چکیده

مجموعه چهارجلدی «آل أبی‌طالب» نوشته علامه سید محسن امین، یکی از جامع‌ترین و معتبرترین آثار درباره جایگاه و نقش خاندان ابوطالب در تاریخ اسلام است. نویسنده با رویکردی پژوهشی و استناد به منابع اصیل، تصویری روشن و مستند از این خاندان بزرگ و تأثیرگذار ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از پایداری و شکوفایی اسلام و سنت نبوی، مدیون تلاش‌ها و ایثار اعضای این خانواده است.

در این کتاب، ابتدا جایگاه معنوی، اخلاقی و اجتماعی شخصیت‌های برجسته خاندان ابوطالب از جمله ابوطالب، حمزه، جعفر طیار و امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) بر پایه روایت‌های تاریخی و نقل‌های معتبر مورد بررسی قرار گرفته است. نویسنده روشن می‌سازد که حمایت همه‌جانبه ابوطالب از پیامبر(صل‌الله‌علیه‌وآله) و فداکاری‌های بی‌دریغ او، برخاسته از ایمان عمیق و باور واقعی به رسالت پیامبر بود؛ نه صرفاً یک همبستگی قبیله‌ای. نقش سایر شخصیت‌های این خاندان ـ به‌ویژه حمزه که نمونه رشادت و وفاداری است و جعفر که با منطق و اخلاق خود الگوی مسلمانان شد ـ با ذکر جزئیات تاریخی بازگو می‌شود. امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) نیز در تحلیل‌های نویسنده جایگاه ویژه‌ای دارد؛ چه از منظر دانش، عدالت، پرهیزکاری، و چه از لحاظ نقشی که در مسیر حفظ راه پیامبر پس از رحلت ایشان ایفا کرد.

در مجلدات بعد، کتاب به بررسی تداوم جایگاه خاندان ابوطالب در تاریخ اسلام و تقابلشان با فتنه‌ها، تحریف‌ها و ستم‌ها می‌پردازد. حضور پررنگ و معنادار حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها)، امام حسن و امام حسین(علیهماالسلام) در وقایع سرنوشت‌ساز اسلام، ایستادگی در مقابل انحراف‌ها و دفاع از حقیقت و عدالت، از جمله موضوعات کلیدی این مجموعه است. نویسنده با تکیه بر اسناد تاریخی، نشان می‌دهد چگونه این خاندان، نه تنها در دوره‌های نخستین اسلام بلکه در قرون بعدی نیز، پیشتاز در نشر معارف اهل‌بیت، تربیت دانشمندان، هدایت جامعه و مقابله با ناملایمات و ستم‌های سیاسی و فرهنگی بوده‌اند.

در جلدهای پایانی، مهاجرت و پراکندگی نسل‌های بعدی آل ابوطالب و تأثیرات پنهان و آشکار آنان در مناطق مختلف جهان اسلام ـ از ایران و یمن تا شمال آفریقا و اندلس ـ با روایت سرگذشت علما، مجاهدان و مبلغان این خاندان بازتاب یافته است. نویسنده بر صبر، پایداری، بصیرت و اخلاق اعضای این دودمان تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که محبت به اهل‌بیت و وفاداری به ارزش‌های توحیدی، به نسل‌های متوالی منتقل شده و همچنان الهام‌بخش جامعه اسلامی مانده است.

در نهایت، این مجموعه تصویری جامع و مستند از جایگاه حقیقی و تاریخ‌ساز آل ابوطالب به دست می‌دهد؛ خاندانی که همواره مدافع ایمانی پاک، معیار اخلاق اسلامی و پرچمدار علم، مقاومت و عدالت در سراسر تاریخ اسلام بوده‌اند و نقش محوری آنان تا به امروز در هویت و فرهنگ شیعه باقی است.

هشتگ

#آل_ابی_طالب #خاندان_ابوطالب #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #اهل_بیت #تاریخ_اسلام #حمزه_سید_الشهدا #جعفر_طیار #ام_ابیها_سلام_الله_علیها #امام_حسن_علیه_السلام #امام_حسین_علیه_السلام #شیعه #حمایت_از_پیامبر #محبت_اهل_بیت #ایثار_و_فداکاری

نویسنده

محمدهادی یوسفی غروی

چکیده

کتاب «تاریخ التشیع و الشیعة» نوشته محمدهادی یوسفی غروی، پژوهشی ژرف درباره خاستگاه، ویژگی‌ها و مسیر تاریخی تشیع است که با رویکردی مستند و تحلیلی روایت می‌شود. نویسنده در مقدمه توضیح می‌دهد که هدف از تألیف این اثر، رفع ابهامات و پاسخ به نیاز علمی و پژوهشی دانشجویان و محققان درباره جایگاه و سیر تطور تشیع بوده است. کتاب با تکیه بر منابع کهن و نیز مطالعات جدید، نشان می‌دهد که تشیع از همان زمان پیامبر(صل‌الله‌علیه‌وآله) و از دل آموزه‌های قرآنی و سنت نبوی بالیده و در میان صحابه خاص و خانواده پیامبر(علیهم‌السلام) ریشه داشته است. در ادامه، نویسنده به بررسی نقش کلیدی امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) و اهل بیت(علیهم‌السلام) در روشنگری، هدایت و تثبیت معارف اصیل اسلامی می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه تمسک به ولایت اهل بیت(علیهم‌السلام) از ابتدا نشانه تمایز شیعیان بوده و به تدریج آنان را به جامعه‌ای مستقل و پویا تبدیل کرده است.

اثر حاضر تاریخ تشیع را نه صرفاً یک واکنش سیاسی به رخداد سقیفه یا موجی کوتاه‌مدت، بلکه پدیده‌ای اصیل، ریشه‌دار و فکری معرفی می‌کند. نویسنده با تکیه بر نوشته‌های قدما و مستشرقان، این نگاه را تقویت می‌کند که تشیع در اصل تداوم رسالت ولایت و امامت است که پس از رحلت پیامبر(صل‌الله‌علیه‌وآله) در میان گروهی از صحابه با محوریت وفاداری به امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) تجلی یافت. سپس با شرح رویدادهای صدر اسلام و بیان رفتار و اندیشه اصحاب برجسته‌ای چون سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود و عمار یاسر، تصویری روشن از فضای نخستین جامعه اسلامی و شکل‌گیری شاخصه‌های فکری-اعتقادی شیعه ارائه می‌دهد.

در بخش‌های بعدی، کتاب به آزمون‌های تاریخی شیعه در عصر خلفا و سپس دوران بنی‌امیه و بنی‌عباس می‌پردازد، فضایی که شیعه غالباً در تقیه به سر می‌برد اما با مقاومت و تربیت نسل‌ها نقش مهمی در بقای اندیشه حقیقی اسلام داشت. اهمیت تلاش‌های علمی و فرهنگی ائمه معصومین(علیهم‌السلام)، تربیت شاگردان، گسترش دانش فقه و حدیث و پایه‌گذاری نظام اجتهاد، از جمله نقاط عطفی است که نویسنده به طور مستند به آن‌ها پرداخته است. همچنین، او سیر تاریخی پراکندگی و هجرت شیعیان به شهرهای مختلف و تشکیل مراکز علمی شیعه، مانند کوفه، قم و ری را نشان می‌دهد.

کتاب با تأکید بر جایگاه والای علمای بزرگ شیعه و فعالیت‌های فراگیر آنان برای صیانت از هویت تشیع، روند تاریخی تدوین منابع اصلی حدیث، کلام و فقه را تبیین می‌کند. نویسنده با شرح رویکردهای علمی عالمانی چون شیخ کلینی، شیخ صدوق، شیخ مفید و دیگران، نقطه‌های عطف فرهنگ شیعی را به تصویر می‌کشد. افزون بر این، او نقش شیعیان در تحولات اجتماعی و فرهنگی جهان اسلام را تبیین می‌کند و نشان می‌دهد که تشیع، با وجود فشارها، همواره قدرت احیا و تطبیق با شرایط گوناگون را داشته است.

در پایان، نویسنده نتیجه می‌گیرد که تاریخ تشیع سرگذشت پایداری در راه حقیقت، وفاداری به پیامبر(صل‌الله‌علیه‌وآله) و اهل بیت(علیهم‌السلام) و تلاش مستمر برای حفظ و گسترش آموزه‌های وحیانی است. شیعه در سراسر قرون ضمن صیانت از مبانی اعتقادی و پاسداشت ارزش‌های انسانی، نقش بسزایی در غنای فرهنگ و تمدن اسلامی داشته است. این کتاب تلاشی است علمی برای تبیین واقع‌بینانه مسیر پر فراز و نشیب تشیع و معرفی جایگاه واقعی شیعیان در گستره تاریخ اسلام.

هشتگ

#تاریخ_تشیع #سیر_تحول_شیعه #امیرالمؤمنین_علیه_السلام #اهل_بیت_علیهم_السلام #ولایت #امامت #فقه_شیعه #علمای_شیعه #تقیه #مراکز_علمی_شیعه #کوفه #قم #اجتهاد #تدوین_حدیث #فرهنگ_اسلامی #هویت_شیعی #پایداری_در_حق #سنت_پیامبر_صل_الله_علیه_وآله #تمدن_اسلامی #اندیشه_شیعی

نویسنده

علی‌اکبر مهدی‌پور

چکیده

کتاب «در سایه‌سار خطبه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها» اثری پژوهشی درباره خطبه فدکیه است که با رویکردی تحلیلی و کاربردی، متنی جامع از خطبه فدک حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها را با ترجمه روان و همراه با توضیحات تاریخی و قرآنی ارائه می‌دهد. نویسنده در این کتاب تلاش دارد ابعاد اعتقادی، اجتماعی و تاریخی این خطبه را برای مخاطب امروز روشن سازد و ارزش‌های فکری و مبارزاتی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها را تبیین کند، بدون آنکه لحن استنادی و علمی را قربانی احساسات کند.

ابتدا، به سیر تاریخی خطبه و زمینه‌های صدور آن اشاره می‌شود؛ جایی که حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها پس از رحلت پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله) برای دفاع از حق خویش درباره فدک و البته تبیین جایگاه امامت و دفاع از ولایت، در مسجد پیامبر (صل‌الله‌علیه‌وآله) سخنرانی می‌کند. متن عربی خطبه همراه با ترجمه‌ای روان آورده شده و هر بخش با توضیحات کاربردی و علمی پشتیبانی می‌شود تا مفهوم دقیق جملات برای مخاطب روشن شود و امکان سوءبرداشت پدید نیاید.

این کتاب فقط به ارائه ترجمه بسنده نکرده، بلکه با استناد به منابع معتبر شیعه و اهل سنت، اصل صدور خطبه را ثابت می‌کند و به سیر تحول و نقل این خطبه در منابع مختلف می‌پردازد. همچنین، جایگاه تاریخی و فقهی فدک و مالکیت خاندان پیامبر (صل‌الله‌علیه‌وآله) بر آن را با تحلیل نقلی و مستند بررسی می‌کند و شبهات پیرامون آن را پاسخ می‌دهد.

در ادامه، نویسنده با اتکا به آیات قرآن و روایات معصومین (علیهم‌السلام)، مضامین غنی خطبه همچون توحید، نبوت، امامت، جایگاه معاد و اهمیت شریعت را تفسیر می‌کند. روحیه اعتراضی و صراحت حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در تبیین منحرف شدن خلافت و انحراف جامعه اسلامی از مسیر حقیقی، بخش دیگری از محتوای کتاب است که با تحلیل تاریخی و کلامی همراه شده تا با زبان علمی و پژوهشی برای امروز بازخوانی شود.

نویسنده اهمیت شناخت خطبه فدکیه را نه فقط در بُعد تاریخی، بلکه در ابعاد اجتماعی، اخلاقی و معرفتی برای جامعه امروز یادآور می‌شود؛ چراکه آموزه‌های حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها الگوی پایداری، شناخت حق و دفاع از حقیقت باقی مانده‌اند. بخش‌هایی به معرفی منابع، پژوهش‌های قبلی، مقالات، آثار علمی و کتاب‌شناسی فدکیه اختصاص یافته و جایگاه این خطبه در تاریخ پژوهش‌های اسلامی تبیین شده است. در پایان، نگاه کتاب کلی‌نگر، منابع‌محور و متعهد به استناد و وفاداری تاریخی است و تلاش کرده عنصر روشنگری خطبه را در قالبی روان و علمی به مخاطب امروز منتقل کند، بی‌آنکه به اصل و معنای کلمات خدشه‌ای وارد شود.

هشتگ

#فاطمه_زهرا_سلام_الله_علیها #خطبه_فدکیه #حق_فدک #امامت #ولایت #مظلومیت_اهل_بیت_علیهم_السلام #روشنگری_اسلامی #تاریخ_اسلام #حقوق_اهل_بیت_علیهم_السلام #شجاعت_حضرت_زهرا_سلام_الله_علیها #تحلیل_تاریخ_اسلام #منابع_شیعه #عدالت_اسلامی #جایگاه_زن_در_اسلام #اسناد_تاریخی_اسلام #علم_دینی #متن_دینی #مطالعات_شیعی #آگاهی_اجتماعی_اسلامی #پیامبر_اکرم_صل_الله_علیه_وآله #پژوهش_دینی #مطالعات_قرآنی #مطالعات_حدیثی #کتاب_دینی

نویسنده

مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان

چکیده

هدف اصلی کتاب «کتابشناسی حضرت رقیه (سلام‌الله‌علیها) بر اساس حروف الفبا»فراهم آوردن یک مرجع جامع درباره منابع و آثار مکتوب مرتبط با حضرت رقیه (سلام‌الله‌علیها) است. نویسنده در این مجموعه با گردآوری و معرفی کامل کتاب‌ها، مقالات و متون منتشرشده به زبان فارسی و عربی درباره زندگی، شخصیت، نقش تاریخی و مصائب حضرت رقیه (سلام‌الله‌علیها)، امکان دسترسی آسان و نظام‌مند به این منابع را برای پژوهشگران، علاقمندان مطالعات شیعی و دوستداران اهل‌بیت (علیهم‌السلام) فراهم ساخته است.

محتوای کتاب در قالب یک کتابشناسی تخصصی، تمام آثار نوشته‌شده درباره حضرت رقیه (سلام‌الله‌علیها) را به ترتیب الفبایی ارائه می‌دهد. این آثار شامل کتاب‌های تاریخی، پژوهشی و ادبی پیرامون بخش‌های مختلف زندگی حضرت رقیه (سلام‌الله‌علیها) و نقش او در واقعه عاشورا است. بخش مهمی از این منابع به شرح حال، زندگینامه، ویژگی‌های اخلاقی، روایات و احادیث مربوط به آن حضرت اختصاص دارد و برخی دیگر به تحلیل جایگاه ایشان در میان خاندان امام حسین (علیه‌السلام) و اهل‌بیت (علیهم‌السلام) می‌پردازد. کتاب همچنین اطلاعات کاملی درباره مرثیه‌ها، اشعار و متون ادبی مرتبط با حضرت رقیه (سلام‌الله‌علیها) ارائه می‌کند و آثار متعددی که در قالب تعزیه، ادعیه و کرامات نوشته شده‌اند را معرفی می‌نماید.

یکی دیگر از بخش‌های مهم کتاب، ارائه منابع مستند درباره وقایع پس از واقعه کربلا، اسارت اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، حضور حضرت رقیه (سلام‌الله‌علیها) در خرابه شام، کرامات گزارش شده و مصائب ایشان است. این بخش‌ها بر پایه منابع معتبر تاریخی و روایی تنظیم شده‌اند و نقش حضرت رقیه (سلام‌الله‌علیها) را به عنوان شاهد مظلومیت اهل‌بیت (علیهم‌السلام) برجسته می‌سازند. کتاب تلاش کرده اثری راهبردی برای معرفی منابع پژوهشی مرتبط با حضرت رقیه (سلام‌الله‌علیها) باشد تا مخاطبان علمی و مذهبی بتوانند به سهولت به اطلاعات مورد نیاز خود دسترسی یابند و تصویری جامع و دقیق از جایگاه آن حضرت در منابع شیعی و عاشورایی به دست آورند.

در مجموع، این کتاب به عنوان یک منبع مرجع و کتابشناسی دقیق و قابل اعتماد، خواننده را با گستره ادبیات مکتوب پیرامون حضرت رقیه (سلام‌الله‌علیها) آشنا می‌سازد و به کار پژوهشگران، طلاب، اساتید و علاقه‌مندان تاریخ اهل‌بیت (علیهم‌السلام) خواهد آمد. این دستاورد علمی، جایگاه حضرت رقیه (سلام‌الله‌علیها) را در مطالعات عاشورایی تقویت می‌کند و مسیر پژوهش درباره این شخصیت ارزشمند را روشن‌تر می‌سازد.

هشتگ

#حضرت_رقیه_سلام‌الله‌علیها #امام_حسین_علیه‌السلام #عاشورا #کربلا #اهل_بیت_علیهم‌السلام #مصائب_حضرت_رقیه_سلام‌الله‌علیها #خرابه_شام #کتابشناسی_شیعه #پژوهش_عاشورا #مرثیه #کرامات #زندگینامه_حضرت_رقیه #اسارت_آل_الله #تاریخ_اسلام #ادبیات_شیعه #مطالعات_اهل_بیت_علیهم‌السلام

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
نامه‌ای است از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) که آن را در پاسخ معاویه نوشته است:

و این نامه از نامه‌های خوب و پسندیده است:

«و گفته‌اى كه من را مانند شتر مهار زده،[1] كشيدند و بردند تا بيعت كنم، به خدا قسم هر آينه و به‌تحقيق، خواستى نكوهش كنى، ستايش كردى و آهنگ رسوا كردن داشتى، خود رسوا شدى. براى مسلمان، تا آن زمان كه در دينش شكّى و در يقينش، ترديدى نداشته باشد، مظلوم بودن، خوارى نيست و عيب به حساب نمى‌آيد».

(نهج البلاغه، ترجمه‌ فقیهی، صص525 و 526)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامۀ آن حضرت (علیه‌السلام) در پاسخ معاویه و آن از بهترین نامه‌ها است:

«و نیز گفته‌ای که مرا مانند شتری که چوب یا ریسمانی‌ از بینی‌اش عبور داده به‌دنبال می‌بردند (به‌سوی مسجد می‌کشیدند) تا بیعت کنم.[2]

به آیین حضرت حق سوگند که خواستی (مرا) نکوهش کنی ولی ستایش کردی، و خواستی رسواکنی اما رسوا شدی! زیرا بر مسلمان از اینکه مورد ستم قرار گیرد هیچ خرده ای نتوان گرفت تا زمانی‌که در دین خود شک نداشته و در یقینش تردیدی ننموده باشد!».

(نهج ‌البلاغه، ترجمه‌ حسین استاد ولی، صص387 و 388)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
پاسخ به نامۀ معاویه که از بهترین نامه‌های امام (علیه‌السلام) است. این نامه را پس از جنگ جمل نوشته است:

(معاویه به ‌پیشنهاد عمروعاص نامه‌ای به مولا نوشت و با بیان فضایل یاران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و­آله) و تعریف و تمجید فراوان از خلفای سه گانه و متهم ساختن حضرت (علیه‌السلام) به حسادت در مورد ایشان، سعی در تحریک حضرت (علیه‌السلام) نمود تا جواب تند حضرت (علیه‌السلام) را ضمیمۀ پیراهن عثمان نماید؛ اما امام (علیه‌السلام) در جواب معاویه ادعای دروغین معاویه را افشا می‌کند که ساکت باش و از فضایل ما نگو که ما به فضایل خاندان خود آگاهتریم. در ادامه با شمردن فضایلی از خاندان خود دلیل برتری خاندان بنی‌هاشم بر بنی‌امیه را برشمرده و نقش معاویه در قتل عثمان را برای همگان روشن ساخته است و در نهایت به ‌تهدید معاویه در مورد جنگ اشاره می‌کند و می‌فرماید: تو با این سخن مرا به ‌خنده واداشتی چرا که فرزندان عبد‌المطلب هرگز پشت به ‌دشمن نمی‌کنند.)

مظلومیت امام (علیه‌السلام) و اتهامات معاویه

«(از قول من) گفته‌ای که مرا چونان شتر مهار کرده می‌کشاندند (تا با ابوبکر) بیعت کنم. سوگند به خدا که خواستی مرا نکوهش کنی اما ستودی. خواستی رسوا سازی ولی خودت رسوا شدی. برای مسلمان عیب نیست که مظلوم واقع شود مادام که در دین خود شک نورزد و در یقینش تردید نکند».

(نهج‌ البلاغه ترجمه‌ روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام‌پور، ص555)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) است در پاسخ نامه معاويه:‌

(كه در آن دعاوى نادرست و سخنان بيهوده او را گوشزد نموده و پیروان خود را به‌ حقایقى كه در مقام احتجاج، اهميتى به‌سزا دارد متوجه ساخته، از اين‌رو سيد رضى «عليه‌الرحمه» فرموده:) و آن از نيكو نامه‌ها است (با اينكه هر نامه و هر سخنى از آن بزرگوار در جاى خود، در منتهى درجه نيكویى است.)

«و گفتى: مرا مانند شترى كه چوب در بينيش كرده مى‌كشند (براى بيعت با خلفاء) كشيدند تا بيعت نمايم، به خدا سوگند خواسته‌اى نكوهش نمائى ستايش نموده‌اى، و خواسته‌اى رسوا سازى رسوا شدى (زيرا از اين گفتار مظلوميت مرا هويدا ساختى، چون اقرار كردى كه من به ظلم و ستم و اكراه و اجبار بيعت نمودم و اجماعى كه از روى ظلم و ستم متحقّق شود درست نبوده، منكر آن حق خواهد بود، پس خلفاء را سرزنش نموده و خودت را رسوا ساختى) و بر مسلمان تا در دينش شك و در يقين و باورش ترديد نباشد، نقص و عيبى نيست كه مظلوم و ستم‌كش واقع شود».

(ترجمه ‌و شرح‌ نهج‌ البلاغه، فيض ‌الاسلام، ج5، ص900)

شروح

- ترجمه توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
(سيد رضى مى‌فرمايد: اين نامه از زيباترين نامه‌هاى موجود است.)

پاسخ امام (عليه‌السلام) به تهمت معاويه

«در نامه‌ات نوشته‌اى: روزى كه قصد گرفتن بيعت براى ابوبكر داشتند مرا مانند شترى كه مهار در بينى‌اش كرده‌اند و هرجا كه مى‌خواهند مى‌كشند، به‌سوى ابوبكر بردند تا از من بيعت بگيرند و گمان كرده‌اى كه اين سخن مايه سرزنش و مذمت من است، درحالى‌كه ـ به خدا سوگند ـ اين ستايشِ من است و تو خواستى مرا مفتض كنى، اما خود مفتضح شده‌اى و خويش را عيبناك كرده‌اى. تو خواستى مرا سرزنش كنى كه به زور از من بيعت گرفتند، ولى تا وقتى كه مرد مسلمان در دين خود ترديد نكند و در يقين او به اصول دين شكى راه نيابد، حتى اگر مظلوم واقع شود او را سرزنشى نيست. اين دليل آن است كه آن‌ها حق مرا گرفته و با زور از من بيعت گرفتند، و من مظلوم هستم».

(ترجمۀ توضيح نهج ‌البلاغه، آیت‌الله سید محمد شیرازی، ج4، ص50)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
(اين نامه گزيده‌اى است از نامه‌اى كه مرحوم سيد رضى در گذشته قسمتی از آن را ذکر کرد و ما در شرح آن، نامه معاویه را که حضرت (علیه‌السلام) این نامه را در پاسخش نوشته، ذکر کردیم.

امام (علیه‌السلام) در اين نامه به‌ هر قسمتى از نامه معاويه، يك فصل پاسخ داده است و اين نامه فصيح‌ترين نامه‌اى است كه مرحوم سيد، از ميان نامه‌هاى حضرت (علیه‌السلام) انتخاب كرده و نكته‌هايى چند در آن وجود دارد كه در ذيل به آن‌ها اشاره مى‌كنيم:)

«مطلب بعد سخن امام (علیه‌السلام) در پاسخ معاويه است كه دربارۀ وى به‌منظور سرزنش و توبيخ و پايين آوردن مقام آن حضرت (علیه‌السلام)، ادعا كرده بود كه تو را مانند شتر مهار شده با خوارى و زور مى‌كشاندند تا با خليفه‌هاى زمان بيعت كنى امام(علیه‌السلام) در پاسخ بر خلاف انتظار معاويه ادعاى توبيخ‌آميز وى را بر ضرر معاويه‌ دگرگون كرد و بيان فرموده است كه اين امر نه مذمتى براى من است و نه رسوايى و فضيحت، بلكه ستايش و مدح است و تويى كه با اين ادعا مفتضح و رسوا شدى، دليل براين‌معنا آن است كه وقتى به‌طور يقين بر خودش ثابت شد كه راهش درست و شك و شبهه‌اى در دينش ندارد اين‌كه او را به‌زور و جبر به بيعت وادار كنند كمال و فضيلت است نه نقصان و مذمت و اما اين كه مخالفان او را مجبور مى‌كردند كه با آن‌ها بيعت كند و او در دين خود ثابت قدم بود از شرافت و ارزش او نمى‌كاهد؛ زيرا رسوايى آن‌گاه به‌وجود مى‌آيد كه عيب كسى ظاهر شود و اما آنچه كه عيب نباشد رسوايى هم ندارد و دليل اين‌كه اين ادعا براى معاويه فضاحت و رسوايى دارد آن است كه معلوم مى‌شود او ميان مدح و ذم و ستايش و بدگويى هيچ فرقى نمى‌فهمد».

(ترجمۀ شرح نهج‌ البلاغه، ابن‌ میثم، ج4، صص763 و 764)

واژه شناسی

- أُقَادُ
همانا من کشانده می‌شوم.[3]
- كَمَا يُقَادُ الْجَمَل
همانطور که شتر را می‌کشند.[4]
- مَخْشُوش
از خشاش گرفته شده، به‌معنی چوبی‌که در استخوان بینی شتر فرو می‌کنند.[5]
- أَرَدْتَ أَنْ تَذُمَّ
اراده کردی که مرا توبیخ کنی.[6]
- أَنْ تَفْضَحَ
اینکه رسوا کنی.[7]
- غَضَاضَه
عیب و سرزنش.[8]
- رْتَاب
صاحب ریب، یعنی آغاز شک و تردید.[9]

واژه کاوی

- يُقَادُ الْجَمَل (قود)
وقتی ساربان جلوتر راه ‌رود و چهارپا را با ریسمان[10] پشت سر خود، بکشد تا رام شود[11] «قَوْد» گویند که مخالف آن «سَوْق» است و در جایی به‌کار می‌رود که شخص پشت شیء، قرار بگیرد و آن را به‌سمت جلو براند.[12]

ضمن روایتی آمده است: «الْمُجْتَهِدُونَ قُوَّادُ أَهْلِ الْجَنَّة؛ علماء هستند که از مردم سبقت می‌گیرند و آن‌ها را به‌دنبال خود می‌کشند و جلوداران اهل بهشت هستند».[13]
- مَخْشُوش (خشش)
وقتی چیزی در چیز دیگر فرو رود «خَشَّ» ‌گویند.[14] «مَخْشُوش» از «خِشاش» گرفته شده[15] به‌معنی چوبی که در استخوان بینی شتر می‌کنند تا او سریعتر مهار شود.[16] مجازا در مورد شخصی به کار می‌رود که او را به‌زور وادار به انجام کاری کنند.[17]

این کلمه فقط یک‌بار در نهج البلاغه به‌کار رفته است.[18]

نکته‌ها و پیام‌ها

1. تمثیل به کار رفته، به تلاش آنان برای خوار کردن امام اشاره دارد. (كَمَا يُقَادُ الْجَمَلُ)

2. شاید بتوان از واژۀ مخشوش، به کار گرفتن جبر و زور را برداشت کرد.

3. سخن حق گاهی بر زبان دشمنان ظاهر می‌شود. (لَعَمْرُ اللَّهِ لَقَدْ أَرَدْتَ أَنْ تَذُمَّ فَمَدَحْتَ وَ أَنْ تَفْضَحَ فَافْتَضَحْتَ)

4. تاریخ اسلام آکنده از افرادی است که برای نگهداری دین، مظلوم واقع شدند. (مَظْلُوماً)

5. بعد اجتماعی: مظلوم و ناشناخته بودن عالم، بیانگر عیبی برای وی نیست، بلکه نشان از ناآگاهی و جهل جامعه‌ای دارد که در آن زندگی می‌کند. (مَظْلُوماً)

6. بعد تربیت فردی: انسان تا زمانی که در مسیر حق است، نباید از مظلوم قرار گرفتن بهراسد. (مَظْلُوماً)

7. بعد تربیتی: یکی از وظایف والدین، آموزش مهارت کنترل خشم است؛ به گونه‌ای که خشم خود را فقط در مسیر حق به‌کار گیرند. خشم دینی یعنی فرد با کنترل‌گری عقل، هیجان‌های خود را فقط برای حفاظت از دین و آیین خود، استفاده کند. (مَظْلُوماً)

8. یکی از آسیب زنننده‌ترین‌ها در حوزه دین‌مداری، شک است. (شَاكّاً فِي دِينِهِ)

نویسنده

علامه عبدالحسین امینی (رحمةالله علیه)

چکیده

این اثر پژوهشی گران‌بها بر پایه سخنرانی‌ها و مناظرات علمی مرحوم علامه امینی (رحمةالله علیه) نگاشته شده است و هدف اصلی آن روشن ساختن جایگاه عزاداری و سوگواری برای امام حسین (علیه‌السلام) در نگاه پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله) و اهل بیت (علیهم‌السلام) است. نویسنده با بهره‌گیری از مستندات تاریخی و روایی، پیوند عمیق بین سنت نبوی و بزرگداشت مصیبت سیدالشهدا (علیه‌السلام) را تبیین می‌نماید تا آشکار شود که شیوه شیعیان، ادامه راه پیامبر (صل‌الله‌علیه‌وآله) در ابراز محبت، سوگواری و پاسداشت حوادث کربلا است.

کتاب نشان می‌دهد که پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله) از همان دوران حیات خویش، بر مصیبت‌های آینده فرزندانش، به ویژه امام حسین (علیه‌السلام)، آگاه بود و بارها نسبت به فاجعه کربلا اندوهگین شد. این اندوه در رفتار و سخنان ایشان، چه هنگام ولادت و چه در سالگردهای مربوط به حسینیه، چه در جمع خانواده، چه در میان اصحاب و حتی در مکاشفات و اخبار غیبی، جلوه‌گر بود. نویسنده با نقل منابع معتبر اهل سنت و شیعه، بیان می‌کند که حتی جبرئیل (علیه‌السلام) نیز خبر شهادت امام حسین (علیه‌السلام) را به پیامبر (صل‌الله‌علیه‌وآله) داد و ایشان اشک ریختند. در خانه‌هایی مانند خانه ام سلمه، عایشه یا زینب (سلام‌الله‌علیها)، پیامبر (صل‌الله‌علیه‌وآله) خاک کربلا را گرفتند و با یاد مصائب حسین (علیه‌السلام) محزون گشتند؛ و دیگران نیز شاهد اندوه ایشان و خاندان‌شان بودند. این واقعه مقدمه‌ای شد بر سنت گریه و عزاداری که در میان شیعیان ادامه یافت.

علامه امینی در بخش‌های گوناگون کتاب، مخالفت برخی با برگزاری عزاداری و اشک ریختن را پاسخی مستند می‌دهد و به روشنی می‌گوید که سنت پیامبر (صل‌الله‌علیه‌وآله) و یاران ایشان، خود سرآغاز این فرهنگ سوگواری بوده است. نویسنده بر اهمیت فلسفه اشک، آثار تربیتی و معرفتی آن، و جایگاه عظمت اهل بیت (علیهم‌السلام) در جامعه اسلامی تأکید دارد و یادآور می‌شود که عزای حسین (علیه‌السلام) نه صرفاً یک رسم عاطفی بلکه یک حقیقت الهام‌بخش و بیدارگر است که پیامبر (صل‌الله‌علیه‌وآله) مسیر آن را گشوده است.

این کتاب همچنین با اشاره به روایت‌های مربوط به خشم الهی بر قاتلان حسین (علیه‌السلام)، بشارت ظهور حضرت مهدی (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) در پیوند با عاشورا و استمرار تاثیرات حماسه کربلا در طول تاریخ، جایگاه بی‌بدیل امام حسین (علیه‌السلام) را در منظومه معارف اسلامی برجسته می‌سازد.

نگرش پژوهشی، وفاداری به منابع اصلی و نثر روان از ویژگی‌های بارز این اثر است. در مجموع، کتاب بیان می‌دارد که سوگ و عزاداری بر امام حسین (علیه‌السلام) نه‌تنها امری مشروع و ریشه‌دار است، بلکه ادامه سنت و سیره پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله) و خاندان پاک ایشان به شمار می‌رود و اهمیت معرفتی و تربیتی آن بر کسی پوشیده نیست.

هشتگ

#عاشورا #کربلا #امام_حسین_علیه‌السلام #پیامبر_اکرم_صل‌الله‌علیه‌وآله #سوگواری #اشک_بر_حسین_علیه‌السلام #سیره_نبوی #محبت_اهل_بیت_علیهم‌السلام #مصیبت_کربلا #فرهنگ_عزاداری #فلسفه_اشک #مکتب_تربیتی_حسینی #ظلم‌ستیزی #حماسه_کربلا #سنت_پیامبر_صل‌الله‌علیه‌وآله #فرشته_و_کربلا #مهدویت #عدالت_اسلامی #هویت_شیعی #معرفت_حسینی

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
نامه‌ای است از اميرمؤمنان (علیه‌السلام) به قثم بن العباس که او عامل و کارگزار آن حضرت در مکه بود:

«پس تو در ايستادگی و قيام به آن‌چه در اختيارت می‌باشد و موظف به انجام آن هستی (يعنی وظائف مربوط به فرمان‌روايی تو در مکه) استوار باش و ايستادگی تو در اين بارة از نوع ايستادگی مردی دورانديش و سخت کوش و خيرخواه و خردمند بوده باشد، کسی که پيرو سلطان و فرمان‌روای خود و فرمانبر امام خويش می‌باشد، زنهار از انجام کاری که ناگزير از عذر آوردن دربارة آن بوده باشی .و هنگام فرورفتن در نعمت شدت خوشی چنان نباشد که گمان ببری آن نعمت، هميشه برايت باقی می‌ماند و نيز در هنگام سختی و شدت، سست اراده مباش و ترس به تو راه نيابد. والسلام».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص407)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
به قثم بن عباس، عامل خود در مکه:

«پس به سان دوراندیش سرسخت و خیرخواه خردمند که پیرو سلطان و فرمانبر پیشوای خویش است به کاری که در دست داری بپرداز. زنهار، بپرهیز از کاری که باید از آن پوزش خواست! هنگام خوشی و آسایش سرمست مباش، و هنگام سختی و بلا سست رأی و خود باخته مباش، والسلام».

(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی‌‌، ص407)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
این نامه را به قُثَمِ بن عباس فرماندار و نماینده‌اش در مکه سال39 هجری نگاشت. (قُثَم پسر عموی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بود. در این نامه به قثم هشدار می‌دهد که گروهی از دین فروشان از سوی معاویه مأموریت یافته‌اند که در مراسم حج اوضاع را به نفع معاویه و به زیان امام (علیه‌السلام) دگرگون سازند پس دربرابر این توطئه خطرناک هوشیارباش)

«پس، در ادارة امور و مراقبت اوضاع، دوراندیش و نیرومندباش و چون ناصحی عاقل، پیرو حکمت و مطیع امام خود عمل کن و از کاری که موجب عذرخواهی شود بپرهیز. نه به وقت رفاه نعمت سرمستی کن و نه به وقت روی کرد مشکلات سست و نومید باش. والسلام».

(نهج البلاغه ترجمه روان ‌با‌شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص584)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) است به قثم ابن عباس (ابن عبد المطلب) كه از جانب آن بزرگوار (در تمام مدت خلافت آن حضرت(عليه‌السلام)) بر مكه حكم‌فرما بود:

(رجال او را ثقه و مورد اطمينان و از نيكان اصحاب اميرالمؤمنين (عليه‌السلام) دانسته‌اند، و حضرت (عليه‌السلام) او را در اين نامه از جاسوس‌هاى معاويه آگاه ساخته و بر حذر مى‌فرمايد، و ابن ميثم «عليه الرّحمة» در اينجا مى‌نويسد: سبب فرستادن اين نامه آن است كه معاويه هنگام حج جمعى را به مكه فرستاد تا مردم را به اطاعت او دعوت نموده و از يارى على (عليه‌السلام)‌ باز دارند، و ايشان را بياموزند كه امام (عليه‌السلام) يا كشنده عثمان و شريك و همدست بوده، يا يارى او را ترك نموده است، و به هر جهت براى امامت صلاحيت ندارد، و محاسن و نيكى‌هاى معاويه را به گمان خود با خوش خوئي‌ها و بخشندگى او نقل كنند، پس امام (عليه‌السلام) نامه را فرستاد تا قثم ابن عباس را بر اين كار آگاه سازد، و او به سياست و تدبير و انديشه رفتار كند، و گفته‌اند: فرستادگان معاويه لشگرى بودند كه فرستاده بود تا در موسم حج بر مكه دست يابند)

«پس بر آن‌چه در دو دست تو است (حكومت مكه و حفظ نظم و آرامش آن) پايدارى و ايستادگى كن ايستادگى شخص با احتياط كوشنده، و پند دهنده خردمند كه پيرو پادشاه و فرمان‌بردار امام و پيشوايش مى‌باشد. و مبادا كارى كنى كه به عذرخواهى بكشد، و هنگام خوشي‌هاى فراوان زياد شادمان (كه موجب كبر و سركشى است) و هنگام سختي‌ها هراسان و دل‌باخته (كه باعث شكست و از دست دادن دلاورى است) مباش، و درود بر شايسته آن».

(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج‌5، ص943)

شروح

- ترجمه توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) به كارگزارش در مكه قثم بن عباس:

«پس اى قثم بن عباس، تو با قدرت و اختياراتى كه دارى، باصلابت و مقتدر و خردمند و زيرك، و مطيع فرمان خليفه و فرمانبردار امام خود (= وجود مقدس اميرمؤمنان على عليه‌السلام) عمل كن، و هماره اطراف خود را با دقت زير نظر دار و هر دم آماده حادثه‌اى باش. و از انجام دادنِ كارى كه تو را به عذرخواهى وادارد، بپرهيز كه اگر به جهت آن بازخواست شوى، مجبور به عذرخواهى نشوى. و در هنگام فراوانى نعمت، سرمست مباش كه تو را به سهل انگارى مى‌كشاند و در نتيجه نعمت را از تو بربايد و به هنگام سختى و سررسيدن بلا و درماندگى، سست مشو و ترسى به دل خود راه مده. و السلام».

(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص125)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
از نامه‌هاى امام (عليه‌السلام) به قثم بن عباس كه از طرف آن بزرگوار فرماندار مكه بود:

(شارح (ابن ميثم) مى‌گويد: اين شخص كه امام (عليه‌السلام) بر او نامه نوشته است، قثم به عباس بن عبد المطلب است، كه همواره- تا وقتى كه على (عليه‌السلام) به شهادت رسيد- از طرف آن بزرگوار فرماندار مكه بود، و در زمان معاويه در سمرقند به شهادت رسيد. علت اين كه امام (عليه‌السلام) اين نامه را نوشت آن بود كه معاويه در موسم حج و هنگام اجتماع مردم براى اعمال، گروهى را فرستاد تا مردم را به اطاعت از او دعوت كنند، و مردم عرب را از يارى على (عليه‌السلام) متفرق كنند، و به ذهن مردم القا كنند كه على (عليه‌السلام) يا خود، قاتل عثمان است و يا زمينة قتل او را فراهم آورده است، در هر دو صورت شايسته امامت نيست، و از طرفى به زعم خود، فضايل و اخلاق و روش او را در بذل و بخشش در بين مردم شايع كنند، اين بود كه امام (عليه‌السلام) اين نامه را به فرماندارش در مكه نوشت و او را از اين مطلب آگاه ساخت تا بر اين اساس، به آنچه سياست ايجاب مى‌كند، اقدام كند. بعضى گفته‌اند: كسانى را كه معاويه فرستاده بود، گروهى از مأموران مخفى او بودند كه فرستاده بود تا اوضاع را بر فرمانداران على (عليه‌السلام) آشفته سازند)

«و سپس نامة خود را با يك امر و يك نهى پايان داده است: اما فرمان آن است كه نسبت به كار و وظيفه‌اى كه به عهده دارد، خود را جاى كسى كه شايسته آن است قرار دهد يعنى دورانديش و استوار در عقيده و كوشاى در اطاعت خدا، خيرخواه عاقل، براى خود و دوستان خود، فرمانبر امام و رهبر باشد، و اما هشدار به او اين است كه مبادا از جمله كسانى باشد كه از كارى كه كرده‌اند معذرت خواهى مى‌كنند. يعنى كارهايى كه در شرع، معصيت و كوتاهى از انجام وظيفه به حساب مى‌آيد، مرتكب نشود. بعضى اين كلمات را مرفوع خوانده‌اند. سپس از شادى زياد در وقت رسيدن به ناز و نعمت و ترس و ضعف به هنگام سختى و شدت برحذر داشته است، زيرا اين صفات باعث زوال نعمت و نزول بلا و گرفتارى مى‌شود. شادى بيش از اندازه خوى ناپسندى است كه مستلزم صفات ناپسند خودخواهى و خودبينى و نقطه مقابل صفت پسنديده فروتنى است. و ترس و ناتوانى، صفت پست نسبت به خوى پسنديده شجاعت است. توفيق از جانب خداست».

(ترجمة شرح ‌نهج ‌البلاغه، ابن‌ميثم، ج5، صص115و116)

واژه شناسی

- حَازِم
محتاط.[1]
- صَلِيبِ
محکم.[2]
- لَبِيب
خردمند.[3]
- بَطِر
سرمست.[4]
- بَأْسَاء
مشکلات.[5]
- فَشِل
ترسو و ضعیف.[6]

واژه کاوی

- صَّلِيبِ (صلب)
یکی از معانی «صلب» سختی و قدرت است.[7]

تفاوت «صلابت» و «شدت»:

منظور از «صلابت»، بستن محکم اجزا به یکدیگر است؛ به طوري که خللی در میان نباشد؛ اما «شدت» مرتبه‌اي بالاتر از «صلابت» است، و چسباندن اجزا به یکدیگر را، می‌رساند و نوعی مبالغه در توصیف به شمار می‌رود.[8]

یازده مورد از مادة «صلب» در نهج البلاغه آمده است.[9]
- نَّاصِح (نصح)
«نصح» در اصل بر جمع کردن و اصلاح و آشتی دادن میان دو چیز دلالت دارد.[10]

«نُصح» خلاف خیانت و به معنی اخلاص،[11] صداقت، مشورت و عمل بیان شده است.[12]

به پند دادن «نُصح» و «نصيحت» گفته می‌شود؛ چراكه از روى خلوص نيت و خيرخواهى محض است‌.[13]

به نصيحت خالصانه «نَصَحْتُ‌ له الوُدَّ» گفته می‌شود؛ همان‌گونه که به عسل خالص «نَاصِحُ‌ العَسَل» می‌گویند.[14]

«توبة نَصوح» مبالغه در «نُصح» است و به توبه‌ای گفته می‌شود که صاحبش قصد دارد گناهش را تکرار نکند.[15]
- لَبِيب (لب)
«لبّ» در اصل بر ثبوت و دوام، و خلوص و نجات دلالت دارد.[16]

«لُبّ»‌، به معنی عقل و خردى است،[17] كه از هر ناخالصى و شائبه‌اى پاك باشد، و نام‌گذارى آن به عقل پاك و خالص براى اين است كه عقل و خرد خالص كنندة همه معانى موجود در وجود انسان است.[18]

«لَبِيب» به معنی عاقل است،[19]

«لَبَّيْك»، یعنی من بر فرمان‌برداری از تو پا بر جا هستم. و تکرار می‌شود به این معنا که من تو را اجابت می‌کنم؛ پس از اجابتی.[20]

تفاوت «لُبّ»‌ و «عقل»:

«لُبّ» هرچیزی، خالص آن چیز است؛[21] همچنین مفهوم واژة «لُبّ»‌ برتر و والاتر از معنى «عقل» است؛ پس هر «لُبّی»‌ عقل است؛ اما هر عقلى «لُبّ»‌ نيست؛ برای همین خداى تعالى در قرآن کریم فهميدن و درك احكامى كه عقل‌هاى كامل و پاك آن‌ها را مى‌فهمند مربوط به «اولوا الألباب‌»[22] مي‌داند.[23]
- سَلَام (سلم)
«سلم» در اصل بر صحت و عافیت دلالت دارد.[24]

«سلْمُ‌» به معنی خالی شدن از افات ظاهری و باطنی است؛[25]همچنین به معنی صلح نیز بیان شده است.[26]

نكته‌ها و پیام‌ها

1. شایسته است، انسان مؤمن با هر آنچه که در دسترس دارد از دین دفاع کند (فَأَقِمْ عَلَى مَا فِي يَدَيْك).

2. دفاع از دین، رهبری و مدیریت باید همراه با تحکم، ذکاوت، هوشمندی، دوراندیشی، خیرخواهی و اطاعت از امام باشد (قِيَامَ الْحَازِمِ الصَّلِيبِ‌ وَ النَّاصِحِ اللَّبِيبِ التَّابِعِ لِسُلْطَانِهِ الْمُطِيعِ لِإِمَامِهِ).

3. هر مدير و رهبری با رعایت این اصول موفق خواهد شد و توطئه‌هاى دشمن را در هم خواهد شکست (قِيَامَ الْحَازِمِ الصَّلِيبِ‌ وَ النَّاصِحِ اللَّبِيبِ التَّابِعِ لِسُلْطَانِهِ الْمُطِيعِ لِإِمَامِهِ).

4. عذرخواهی در مقابل انجام خطا وظیفه است؛ اما خطا کردن اعتبار انسان را کاهش می‌دهد؛ همچنین بعضی از خطاها جبران ناپذیر است؛ از این رو شایسته است انسان عاقل در حد توان مرتکب خطا نشود (وَ إِيَّاكَ وَ مَا يُعْتَذَرُ مِنْهُ).

5. اميرمؤمنان (علیه‌السلام) می‌فرماید: «الِاسْتِغْنَاءُ عَنِ الْعُذْرِ، أَعَزُّ مِنَ الصِّدْقِ بِهِ؛ بى‌نيازى از عذر خواهى، گرامى‌تر از عذر راستين است».[27]

6. امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرماید: لا يَنبَغي لِلمُؤمِنِ أن يُذِلَّ نَفسَهُ ، قُلتُ: بِما يُذِلُّ نَفسَهُ ؟ قالَ: يَدخُلُ فيما يَعتَذِرُ مِنهُ؛ شايسته نيست مؤمن ، خود را خوار گرداند. عرض كردم: چگونه خود را خوار مى‌كند؟ فرمود: كارى كند كه از آن عذرخواهى نمايد».[28]

7. اميرمؤمنان (علیه‌السلام) می‌فرماید: «اِقبَلْ عُذرَ أخيكَ، و إن لَم يَكُن لَهُ عُذرٌ فَالتَمِسْ لَهُ عُذرا؛ عذر برادرت را بپذير و اگر عذرى نداشت برايش عذرى بتراش».[29]

8. امام سجاد (علیه‌السلام) می‌فرماید: «لا يَعتَذِرُ إلَيكَ أحَدٌ إلاّ قَبِلتَ عُذرَهُ، و إن عَلِمتَ أنَّهُ كاذِبٌ؛ هيچ كس از تو عذرخواهى نكند، مگر اين كه عذرش را بپذير، گرچه بدانى كه دروغ مى‌گويد».[30]

9. سرمستی در هنگام فراوانی نعمت، ممکن است سبب غفلت و از دست دادن نعمت شود؛ همچنین ترس و سستی در مشکلات باعث می‌شود انسان نتواند تدابیر و اقدامات لازم برای رهایی از مشکل را انجام دهد (وَ لَا تَكُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ بَطِراً وَ لَا عِنْدَ الْبَأْسَاءِ فَشِلًا).

10. سزاوار است، انسان در هنگام فراوانی نعمت، سرمست نباشد؛ همچنین در مشکلات و سختی‌ها کاهلی نکند. (وَ لَا تَكُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ بَطِراً وَ لَا عِنْدَ الْبَأْسَاءِ فَشِلًا).

11. سلام کردن به معنی طلب عافیت و سلامتی برای شخص است (وَ السَّلَام).

شخصیت شناسی قثم بن عباس

قثم فرزند عباس، عموی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و از سران قریش بود و با کنیة ابوجعفر شناخته می‌شد.
مادر قثم، لبابه کبری، دختر حارث‌ بن حَزْن هلالی و خواهر میمونه، همسر رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، بود و امّ‌الفضل لقب داشت. او نخستین بانو پس از حضرت خدیجه (سلام‌الله‌علیها) بود که در مکه مسلمان شد و همیشه نزد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) محترم بود. امّ الفضل در دوران شیرخوارگی قُثم، افتخار شیر دادن به امام حسن یا امام حسین (علیهماالسلام) را نیز داشت و از این‌رو قثم، برادر رضاعی آنان به شمار می‌رفت.
قثم در مکه به دنیا آمد، و صدر اسلام را در آغاز طفولیتش درک نموده و هنگام وفات پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، هشت سال یا بیشتر داشته است.
رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، قثم را دوست ‌داشت و گفته شده شبیه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، بود.
عبدالله بن جعفر نقل کرده: «من و عبیدالله و قثم، دو فرزند عباس، مشغول بازی بودیم که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، آمد و فرمود: «این کودک (قثم) را، به دست من دهید،» قثم را بلند کرد و بر پشت خود سوار کرد و بعد به آغوش کشید و برایش دعا کرد.
قثم از جمله کسانی بود که بعد از رحلت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، در مراسم غسل دادن حضرت، حضور یافت و آخرین کسی بود که با پیکر ایشان وداع کرد و از قبر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، بیرون آمد.
براساس روایتی که از قثم نقل شده، وی علی (علیه‌السلام) را نخستین کسی دانسته است که اسلام آورد و از همه بیشتر با پیامبراکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، همراه و ملازم بود و به این دلیل قثم می‌گفت: «علی (علیه‌السلام) در میراث بردن (یا منزلتش نسبت به پیامبر) از پدرش، عباس‌ بن عبدالمطلب، سزاوارتر بود».
قثم، مدتی از جانب امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) والی مکه و طائف بود و از سال ۳۶ تا هنگامی که آن حضرت به شهادت رسید، همچنان حاکم آن‌جا بود.
در طول دوران فرمانداریش، حضرت با نامه‌هایی او را از دسیسه‌های معاویه آگاه می‌ساخت.
در سال ۳۸ق، امام (علیه‌السلام) در نامه‌ای، مسئولیت برگزاری حج را بر عهدۀ او گذاشت، و ضمن توصیه‌هایی دربارۀ رفتار شایسته با مردم، به وی اجازۀ فتوا و تصرف در بیت المال داده است.
دربارة قثم، صفات نیکوکار و سخاوتمند استفاده شده و او را به فضل و پارسایی ستوده‌اند. گفته شده چون سعید‌ بن عثمان خواست به او هزار سهم از غنایم دهد، قثم گفت همچون دیگر مسلمانان به یک سهم برای خود و سهمی (یا دو سهم) برای اسبش بسنده می‌کند.
بنا بر قولی، وی همراه سعید بن عثمان در جنگ سمرقند شرکت جسته بود و در آن‌جا به شهادت رسید.

نویسنده

باقر شریف قرشی، حسین محفوظی(اهوازی)

چکیده

این مجموعه آثار پژوهشی، زندگی و شخصیت امام حسین (علیه‌السلام) را با نگاهی جامع و مستند بررسی می‌کنند. هر سه کتاب تلاش می‌کنند تا ضمن حفظ وفاداری به منابع معتبر تاریخی و دینی، تصویری روشن از زندگانی، فضایل اخلاقی، و نقش پیام‌رسان ایشان فراهم آورند.

از آغاز کتاب اول، با شرح دقیق دوران کودکی و محیط خانواده پاک و نورانی امام حسین (علیه‌السلام) مواجهیم و نشان داده می‌شود که چگونه تربیت از پیامبر اسلام (صل‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)، حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)، و حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) زمینه‌های شکل‌گیری شخصیت والای ایشان را فراهم آورد. تولد، مراسم و نشانه‌های کمال ایشان در کودکی به دقت بیان شده است.

کتاب دوم عمیق‌تر به ابعاد فضایل اخلاقی و روحانی امام حسین (علیه‌السلام) می‌پردازد، از جمله شجاعت، صراحت در بیان حق، حلم، تواضع، رأفت و عطوفت، و بخشش و سخاوت. همچنین عبادات و تقوای ایشان، همچون حضور مستمر در نماز و روزه، توجه به دعا و نیایش، از مؤلفه‌های مهم زندگی معنوی امام حسین (علیه‌السلام) توضیح داده شده است. این فضایل نه تنها شخصیت فردیشان بلکه انگیزه و پشتوانه قیام بزرگ ایشان را تشکیل می‌دهد.

کتاب سوم به بیان قیام تاریخی امام حسین (علیه‌السلام) در کربلا و پیامدهای آن اختصاص دارد. قیام ایشان به عنوان نماد مقاومت در برابر ظلم و بی‌عدالتی و تجلی هدف‌های الهی معرفی شده است. در این اثر ضمن توجه به سیر تاریخی وقایع، به بررسی پیام‌های اخلاقی، اجتماعی و سیاسی قیام پرداخته شده و اهمیت آن برای ماندگاری حقیقت و عدالت در تاریخ اسلام و جوامع بشری به خوبی روشن شده است. همچنین خلاصه‌ای از خطبه‌ها، دعاها و آموزه‌های امام حسین (علیه‌السلام) که سرشار از مفاهیم عمیق اعتقادی است، در متن گنجانده شده تا مخاطب هم‌زمان با فهم تاریخی، از بخش معنوی و هدایتگر ایشان بهره‌مند گردد.

در مجموع، این سه اثر مکمل هم‌اند و به ترتیب، تاریخچه، ابعاد اخلاقی و معنوی، و سپس قیام و پیام تاریخی امام حسین (علیه‌السلام) را بازگو می‌کنند. نگاه علمی و مستند نگارندگان موجب شده است تا این کتاب‌ها برای پژوهشگران، دانشجویان و خوانندگان علاقه‌مند به تاریخ اسلام، الگوی مناسبی برای فهم جایگاه امام حسین (علیه‌السلام) و پایداری ایشان در مسیر حق و فضیلت باشد.

هشتگ

#زندگی_امام_حسین_علیه‌السلام #تربیت_نبوی #فضایل_اخلاقی #عبادات_و_معنویت #قیام_کربلا #مبارزه_با_ظلم #عدالت_خواهی #شجاعت_و_صبر #پیام_الهی #مکتب_امام_حسین #تاریخ_اسلام #اهل_بیت #مقاومت_در_برابر_ستم #وفاداری_به_حق #سیره_معصومین

نویسنده

سلمان حبیبی و مختار شمس‌الدینی مطلق

چکیده

کتاب «کتابشناسی امام سجاد (علیه‌السلام)، صحیفه سجادیه و رساله حقوق» اثری پژوهشی و مرجع است که با تکیه بر رویکردی علمی و نظام‌مند، به معرفی منابع و آثار مرتبط با امام سجاد (علیه‌السلام)، صحیفه سجادیه و رساله حقوق می‌پردازد. نویسندگان این اثر با گردآوری منابع فارسی، عربی و آثار به دیگر زبان‌ها درباره امام سجاد (علیه‌السلام)، تلاش کرده‌اند تصویری جامع از پژوهش‌ها و آثار به‌جا مانده درباره سیره، شخصیت، آموزه‌ها و میراث معنوی و فکری آن حضرت ارائه دهند. در این کتاب، ابتدا جایگاه امام سجاد (علیه‌السلام) در تاریخ تشیع و اهمیت علمی و معنوی ایشان تبیین می‌گردد و نقش بی‌بدیل صحیفه سجادیه، به عنوان مجموعه‌ای از دعاهای بلند عرفانی و تربیتی و همچنین رساله حقوق، به عنوان سندی بنیادین در تبیین حقوق انسانی و اخلاق اجتماعی، برجسته می‌شود.

این اثر علاوه بر دسته‌بندی کتاب‌ها و مقالات مرتبط با امام سجاد (علیه‌السلام)، به معرفی شروح و تعلیقات بر صحیفه سجادیه، ترجمه‌های متنوع فارسی و غیرفارسی آن و نیز معرفی آثار علمی حول رساله حقوق می‌پردازد. برای هر بخش، اطلاعاتی درباره نویسندگان، مترجمان و ناشران ارائه شده تا مخاطب بتواند منابع معتبر را به آسانی شناسایی کند. همچنین نسخه‌های خطی و منابع نایاب نیز در این اثر معرفی شده که بخش مهمی از میراث مکتوب اسلامی را در بر می‌گیرد.

در بخش ویژه‌ای از این کتاب، پایان‌نامه‌ها و تحقیقات دانشگاهی پیرامون امام سجاد (علیه‌السلام)، صحیفه سجادیه و رساله حقوق گردآوری شده‌اند تا پژوهشگران معاصر با روند مطالعات علمی و نگاه‌های نوین درباره این حوزه آشنا شوند. افزون بر آن، نمایه‌هایی برای پدیدآورندگان، عناوین و موضوعات در انتهای کتاب قرار دارد که جست‌وجو و دسترسی به منابع را آسان‌تر می‌کند.

در مجموع، این کتاب مرجعی ارزشمند برای اهل پژوهش و علاقمندان به مطالعات امام‌شناسی و آثار مکتوب اهل‌بیت (علیهم‌السلام) به شمار می‌آید و با رعایت امانت و دقت علمی، تصویری روشن از گستره مطالعات انجام‌شده پیرامون شخصیت و میراث علمی امام سجاد (علیه‌السلام)، صحیفه سجادیه و رساله حقوق ارائه می‌کند، بی‌آنکه تغییر یا تحریفی در محتوای منابع اصلی رخ داده باشد. این اثر نه تنها راهنمای پژوهشگران برای یافتن منابع اصیل است، بلکه افق تازه‌ای پیش روی مطالعات مرتبط با سیره و آموزه‌های امام سجاد (علیه‌السلام) قرار می‌دهد.

هشتگ

#امام_سجاد_علیه‌السلام #صحیفه_سجادیه #رساله_حقوق #کتابشناسی_امام_سجاد_علیه‌السلام #مطالعات_شیعی #نسخه_خطی #پژوهش_اسلامی #آثار_اهل_بیت_علیهم‌السلام

نویسنده

آیت‌الله سید محمد تقی مدرسی

چکیده

کتاب «هدایتگران راه نور»، با نگاهی تحلیلی به زندگی، سیره و نقش شگرف امام جعفر صادق (علیه‌السلام) در دوران حساس تاریخ اسلام می‌پردازد. نویسنده در آغاز، امام جعفر صادق (علیه‌السلام) را شخصیتی جامع‌الابعاد می‌داند که در زمانه‌ای پرتلاطم میان قدرت‌یابی بنی‌عباس و افول بنی‌امیه، نقش کلیدی در زنده نگه داشتن حقیقت اسلام و تبیین آموزه‌های اصیل تشیع ایفا کرد. فضایی که امام (علیه‌السلام) در آن می‌زیست آکنده از تهدید، انحراف و فشارهای سیاسی بود و همین عوامل، ضرورت رهبری معنوی و علمی آن حضرت را دوچندان ساخت. نویسنده با تعمق در شرایط اجتماعی آن دوران، به مهارت امام صادق (علیه‌السلام) در مدیریت سختی‌ها و هدایت جامعه اشاره می‌کند و بر این نکته تأکید دارد که ایشان ضمن برخورداری از مقامات معنوی والا، با سعه صدر، حلم، کرامت و حکمت، به تربیت نسل‌هایی از شاگردان بزرگ و علم‌آموزان همت گماشت.

امام جعفر صادق (علیه‌السلام) نه تنها پرچم‌دار علوم دینی و فقه شیعه شد، بلکه به مثابه یک دانشگاه زنده، زمینه‌های رشد و بالندگی علوم عقلی و نقلی را فراهم ساخت. تعلیمات ایشان در حوزه کلام، تفسیر، فقه، اخلاق و فلسفه و همچنین مناظرات علمی و فرهنگی با علمای ادیان و مکاتب مختلف، عمق و جامعیت شخصیت علمی امام (علیه‌السلام) را نشان می‌دهد. کتاب به‌خوبی شرح می‌دهد که چگونه امام صادق (علیه‌السلام) با انتقاد از بدعت‌ها و انحرافات عصر خود و مبارزه با غلات و جریان‌های انحرافی، مسیر کمال‌جویانه تشیع را ترسیم کرد و با اخلاق نیکو، بخشندگی بی‌نظیر، مهربانی و سلوک عبادی مثال‌زدنی، الگویی عینی برای همه مسلمانان شد.

در بخش‌هایی از کتاب، سیمای خانوادگی، شخصیت ممتاز و تأثیر معنوی امام صادق (علیه‌السلام) بر پیرامونیان، نقش ایشان در استحکام انسجام شیعیان و نیز جایگاه علمی و اجتماعی حضرت در گسترش فکر اهل بیت (علیهم‌السلام) برجسته شده است. رفتار کریمانه با نیازمندان، شکیبایی در گرفتاری‌ها، عبادت عمیق و حضور مستمر در خدمت به مردم، نمونه‌هایی از فضایل امام (علیه‌السلام) است که متناسب با اقتضای زمان و مسئولیت‌های تاریخی ایشان بررسی گردیده. نویسنده همچنین نقاط عطف دوران امامت حضرت همچون تبلیغ معارف اهل بیت (علیهم‌السلام)، رفع شبهات و مقابله با جریان‌های ناهمسو را با بیانی شیوا و بر اساس منابع معتبر مطرح می‌نماید.

در نهایت کتاب تأکید می‌کند که میراث گرانقدر امام جعفر صادق (علیه‌السلام) در قالب مدرسه علمی شیعه، تربیت شاگردان برجسته، دفاع از اصول دین، و اخلاق والای انسانی، سرچشمه پویایی فکری و معنوی تشیع تا روزگار ما باقی مانده است. اثر حاضر با نثری روشن، وفادار به منابع تاریخی و با زبانی علمی و ساده، تصویری ژرف و الهام‌بخش از سیره و شخصیت امام صادق (علیه‌السلام) برای پژوهشگران و علاقه‌مندان ارائه می‌کند.

هشتگ

#امام_صادق_علیه‌السلام #زندگانی_امام_صادق_علیه‌السلام #فقه_شیعه #مکتب_امام_صادق_علیه‌السلام #سیره_معصومین #تاریخ_تشیع#هدایتگران_راه_نور #دانشگاه_امام_صادق_علیه‌السلام #علوم_اهل_بیت_علیهم‌السلام

نویسنده

استاد سلطان‌الواعظین شیرازی

چکیده

شب‌های پیشاور اثری است که با هدف گفتگو و دفاع از حقیقت مکتب اهل بیت (علیهم‌السلام) نگاشته و بر پایه مناظره، استدلال و توجه به منابع اصیل اسلامی در برابر علمای اهل سنت شکل گرفته است. فضای کتاب به دوره‌ای بازمی‌گردد که نویسنده در پیشاور پاکستان، دعوت علمای مختلف را برای بحث آزاد می‌پذیرد و طی شب‌هایی متوالی، با استناد به آیات قرآن، روایات پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله) و کتب معتبر اهل سنت، به شبهات و پرسش‌ها پیرامون اعتقادات شیعه پاسخ می‌دهد.
سلطان‌الواعظین با اتکا به متانت علمی، مهارت در مناظره و احاطه بر منابع، مسائل بنیادینی چون امامت، فضائل امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، واقعه غدیر، حقانیت اهل بیت (علیهم‌السلام)، مظلومیت حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) و جایگاه ائمه معصومین (علیهم‌السلام) را توضیح می‌دهد و ریشه‌های تفاوت میان شیعه و سنی را با استدلال و ادب بیان می‌کند. نویسنده مخاطب را دعوت می‌کند که با انصاف و تعقل به کتاب بنگرد و از تعصب و پیش‌داوری دوری کند، چون مطالب کتاب به شکل منطقی و حلقه‌وار به هم متصل است و برداشتی سطحی نمی‌تواند حقیقت را آشکار سازد.
او در مقدمه به اهمیت سلامت منابع و خطر تحریف و تصرفات در متون دینی هشدار می‌دهد و امانت‌داری در نقل را یک وظیفه شرعی و اخلاقی می‌داند تا خواننده، دریابد تنها با بازگشت به منابع اصیل و فهم پیوند وثیق متن با عقلانیت دینی، می‌توان به حقیقت اسلام و ولایت دست یافت. شب‌های پیشاور ضمن نقد روش تحریف منابع در برخی آثار معاصر و کهن اهل سنت، توجه مخاطب را به دانایی، تدبر و اخلاص در پیروی از سیره پیامبر اعظم (صل‌الله‌علیه‌وآله) و اهل بیت (علیهم‌السلام) جلب می‌کند.
این کتاب حاصل دغدغه‌ای عمیق برای اتحاد اسلامی، تقویت حقیقت در پرتو استدلال، و اثبات جایگاه اهل بیت (علیهم‌السلام) در تکوین هویت دینی و اجتماعی مسلمانان است. مخاطب پس از مطالعه اثر، بی‌تردید با نگاهی نو، شجاعانه و مستند به چالش‌های قرون گذشته و امروز نگریسته و قانع می‌شود که تشیع با تکیه بر استدلال، مدارک معتبر و سنت پیامبر اکرم (صل‌الله‌علیه‌وآله)، مسیری روشن و عقلانی در پیروی از دین الهی ارائه می‌دهد.

هشتگ

#شب‌های_پیشاور #مناظره_مذهبی #حقانیت_تشیع #امامت #امیرالمؤمنین_علیه‌السلام #اهل_بیت_علیهم‌السلام #غدیر_خم #پاسخ_به_شبهات #وحدت_اسلامی #پیامبر_اکرم_صل‌الله‌علیه‌وآله

ترجمه‌ها

- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
نامه‌ای است از اميرالمؤمنين (علیه‌السلام) به يکی از کارگزاران خود:

«پس آرام باش و تند مرو،[1] که گويی تو به پايان مدت عمر رسيده‌ای و در زير خاک دفن شده‌ای و اعمالت بر تو عرضه شده است در جايی که ستمگر فرياد حسرت می‌زند و آن کس که عمر خود را (يا حق مردم را) ضايع ساخته، آرزوی بازگشت (به دنيا را) می‌کند، (در چنين جايی، گويی) اعمالت بر تو عرضه شده است (و بايد پاسخ دهی): ولات حين مناص (در آن وقت، زمان، زمان گريختن و رها شدن نيست)».

(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص559)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامة آن حضرت (علیه‌السلام) به یکی از کارگزارانش:[2]

«پس اندکی آهسته‌تر بران، که گویی به پایان عمر رسیده‌ای، و در زیر خاک مدفون شده‌ای، و در جایی اعمالت بر تو عرضه شده است که ستم‌کار در آن‌جا فریاد حسرت برمی‌آورد، و تباه کنندة عمر آرزوی بازگشت به دنیا و جبران گذشته را می‌نماید و اما دیگر فرصت فرار و چاره نیست».[3]

(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی‌‌، ص414)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
این نامه را به یکی از فرمانداران خود به سال ۳۸ یا ۴۰ هجری نوشت و او را به خاطر خیانت به بیت المال توبیخ فرمود.

این نامه را به یکی از فرمانداران خود به سال ۳۸ یا ۴۰ هجری نوشت و او را به خاطر خیانت به بیت المال توبیخ فرمود.

(این نامه بنابر معروف به عبدالله بن عباس نوشته شده است که امام (علیه‌السلام) او را به جهت عدم رعایت موازین صحیح در بیت المال سرزنش کرده است. ابتدای نامه احسان خود را به او یادآور می‌شود و سپس به بدی‌های او نسبت به خود اشاره می‌کند و او را به تقوای الهی و بازگرداندن اموال مسلمین فرمان می‌دهد وسپس سوگند یاد می‌کند که اگر حسن و حسین (علیهماالسلام) نیز مرتکب چنین کاری شوند ملاحظه آن‌ها را نیز نمی‌کنم)

«پس دست نگهدار و فکر کن که به پایان عمر رسیده و زیر خاک دفن شده‌ای و اعمالت بر تو عرضه شده، آن‌جا که ستم‌کار ناله‌ می‌زند و ضایع کنندة فرصت‌های عمر آرزوی بازگشت دارد اما (راه بازگشت و فرار بسته است)».

(نهج البلاغه ترجمه روان ‌با‌شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص593)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) است به يكى از كارگردانان خود (كه او را بر اثر پيمان شكنى و خوردن از بيت المال سرزنش نموده است:

(و بين رجال دانان و شرح نويسان بر نهج البلاغه اختلاف است كه امام (عليه‌السلام) اين نامه را به كدام يك از كارگردانانش نوشته است: بعضى گفته‌اند: به عبد اللّه ابن عباس نوشته كه از جانب حضرت حاكم بصره بوده بيت المال را برداشته به مكه رفته و در آن‌جا خوش مى‌گذرانيد، ديگرى گفته: عبداللّه را مقامى ارجمند بوده و از خدمت و متابعت آن حضرت (عليه‌السلام) هيچ‌گاه جدایى ننموده، و برخى گفته‌اند: نامه را به عبيداللّه ابن عباس برادر عبداللّه نگاشته، و عبيداللّه كسى است كه دينش درهم و پول بوده و به خبر او اعتماد نداشته ضعيف مى‌شمارند، و شمه‌اى از داستان گريختن او با سعيد ابن نمران از يمن و آمدنشان نزد اميرالمؤمنين (عليه‌السلام) به كوفه در شرح خطبه بيست و پنجم در باب خطبه‌ها گذشت، و سعيد ابن نمران را رجال دانان از شيعيان حضرت و حسن الحال مى‌دانند، و ديگرى گفته: عبيداللّه ابن عباس از جانب حضرت حاكم يمن بوده و از او چنين چيزى نقل نشده است، خلاصه معلوم نگشته كه اين نامه را به كدام يك از پسر عموهايش كه حاكم بصره بوده نوشته است)

«پس (ضَحِّ رُوَيْداً) يعنى در چاشت شتر را آهسته بچران (اين جمله مثلى است براى كسي‌كه در جاى آرام رفتن شتاب كند، اشاره به اينكه در صرف مال تندروى مكن) كه به آن ماند كه تو به آخرت (مرگ) رسيده‌اى، و زير خاك پنهان گشته‌اى، و كردارت به تو نمايانده شده در جایي‌كه ستم‌كار در آن‌جا بر اثر غم و اندوه (آن‌چه از دست داده) فرياد مي‌كند، و تباه كننده ‌(حق ديگران) برگشت (به دنيا) را آرزو مى‌نمايد، در حالي‌كه آن وقت هنگام گريختن (از عذاب الهى) نيست».

(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج‌5، صص959و960)

شروح

- ترجمه توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) به يكى از كارگزارانش:

«پس اندكى آرام گير و به سمت گناهان مشتاب.[چنين در خود نگر كه] گويى به نهايت كار يعنى مرگ رسيده‌اى، و در دل خاك نهان شده‌اى، و اعمالت را در محلّى در قيامت عرضه مى‌كنند كه ستمگران ـ چنان‌كه قرآن حكايت مى‌كند ـ با حسرت مى‌گويند: «... يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللّهِ؛ دريغا بر آنچه در حضور خدا كوتاهى ورزيدم».[4]

و انسان‌هايى كه دنياى خود را تباه كرده‌اند و موجبات سعادت خود را فراهم نياورده‌اند، آرزوى بازگشت به دنيا دارند چنانكه خداى متعال سخنشان را نقل كرده است: «... رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ...؛ [مى‌گويند: [«پروردگارا، مرا بازگردانيد، شايد در آنچه وانهاده‌ام كار نيكى انجام دهم».[5]

و چنان‌كه خدا مى‌فرمايد، خطاب خواهد رسيد: «وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ؛ و[لى [ديگر مجال گريز نبود».[6]

(ترجمة توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص150)
- شرح نهج البلاغه( ابن میثم)
از نامه‌هاى آن حضرت (عليه‌السلام) به يكى از كارگزارانش:

«مطلب ششم: او را امر به آرامش كرده است، از باب تهديد بر نزديك بودن رسيدن به آخر كار كه همان مرگ و دفن و عرضه اعمال در جايى است كه ستمگران از روى حسرت فرياد برمى‌آورند، و آنانى كه امر خدا و عمل صالح را از دست داده‌اند آرزوى بازگشت به دنيا را دارند، آن گاه كه راه فرارى براى آنان از آنچه بدان گرفتار آمده‌اند وجود ندارد، و آنجا همان عرصه رستاخيز است.

امام (عليه‌السلام) «فرياد با حسرت» را به هنگامى كه راه برگشت نيست، در سخنان خود آورده است تا بر ترساندن و تهديد با شمارى از امور نفرت آميز تأكيد كند، و اما امام (عليه‌السلام) در اين عبارت در صورتى كه هنگام، هنگامه فرار نيست، «لات» را تشبيه به «ليس» كرده و اسم فاعل را در آن مقدر دانسته است.

و لات جز با كلمه «حين» استعمال ندارد، و حين، مرفوع است، چون اسم لات است، و بعضى گفته‌اند: تاى در لات مانند تاى در ثمّة و ربّة زايده است».

(ترجمة شرح ‌نهج ‌البلاغه، ابن‌ميثم، ج5، صص151و152)
- شرح سلونی
«(فَضَحِّ رُوَيْداً فَكَأَنَّكَ قَدْ بَلَغْتَ الْمَدَى‌ وَ دُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَى‌ وَ عُرِضَتْ عَلَيْكَ أَعْمَالُكَ بِالْمَحَلِّ الَّذِي يُنَادِي الظَّالِمُ فِيهِ بِالْحَسْرَةِ وَ يَتَمَنَّى الْمُضَيِّعُ فِيهِ الرَّجْعَةَ وَ لاتَ حِينَ مَناص)

پس اندکی آهسته‌تر بران، که گویی به پایان عمر رسیده‌ای، و در زیر خاک مدفون شده‌ای، و در جایی اعمالت بر تو عرضه شده است که ستم‌کار در آن‌جا فریاد حسرت برمی‌آورد، و تباه کنندة عمر آرزوی بازگشت به دنیا و جبران گذشته را می‌نماید و اما دیگر فرصت فرار و چاره نیست.

شایسته است انسان در بارة نگرش، باور و عملکرد خود به طور منظم تفکر و تأمل کند.

یکی از عوامل مؤثر در انتخاب نگرش، باور و عملکرد صحیح، توجه به پایان و فرجام کار است؛ برای همین حضرت (عليه‌السلام)، در این سخنان آینده را برای ابن عباس تصویر پردازی کرده و توجه وی را به نقطۀ پایان زندگی معطوف می‌کنند.؛ اگر به پایان کار برسد، در زیر خاک دفن شده و اعمالش به وی عرض شود در چنین جایگاهی که راه بازگشتی نیست چه حالی دارد؟

کاربرد صیغۀ ماضی در افعال (بَلَغْتَ و دُفِنْتَ)، بر حتمی بودن مسأله مرگ دلالت دارد.

گاهی اوقات انسان فرصت‌های طلایی خود را از دست می‌دهد و در آینده نه چندان دوری پشیمان می‌شود؛ اما این پشیمانی هیچ سودی ندارد.

لذت‌های فانی و گذارای دنیایی با آن‌چه که خدای تعالی در آخرت برای مؤمنین تدارک دیده قابل مقایسه نیست و ناچیزتر از آن است که انسان برای آنان خوشی‌های ابدی اخرت را از دست بدهد؛ برای همین همة افراد باید برای زندگی ابدی خود آینده‌نگری و برنامه‌ریزی کند؛ چراکه تمام اعمال نزد خدا محفوظ است، در روز قیامت بر انسان ارائه و به طور دقیق حسابرسی می‌شود و در قیامت هیچ پناه و گریزگاهی برای ستم‌کاران وجود ندارد».

واژه شناسی

- ضَحِّ رُوَيْداً
عجله نکن.[7]
- مَدَى‌
پایان کار.[8]
- تَحْتَ الثَّرَى‌
زیرخاک.[9]
- مُضَيِّعُ
ضایع کننده.[10]
- لاتَ حِينَ مَناص
آن زمان جای گریز نیست.[11]

واژه کاوی

- مَناص (نوص)
«نوص» به معنى التجاء و پناه بردن است.

«مناص» اسم مكان[12] به معنى پناه‌گاه[13] و مصدر به معنی پناه بردن است؛[14] «مناص» به معنی گریزگاه نیز بیان شده است.[15]

لفظ «مناص» سه مرتبه در نهج البلاغه[16] و تنها یک مرتبه در قرآن کریم ذکر شده است.[17]

نكته‌ها و پیام‌ها

1. تانی، و آینده‌نگری در هر امری پسندیده است (فَضَحِّ رُوَيْداً).

2. شایسته است، انسان برای زندگی ابدی خود آینده‌نگری و برنامه‌ریزی کند (فَكَأَنَّكَ قَدْ بَلَغْتَ الْمَدَى‌ وَ دُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَى‌ وَ عُرِضَتْ عَلَيْكَ أَعْمَالُكَ).

3. روز قیامت ستمگران و افرادی که فرصت خود را تباه کرده‌اند حسرت می‌خورند و آرزو می‌کنند به دنیا بازگردند (بِالْمَحَلِّ الَّذِي يُنَادِي الظَّالِمُ فِيهِ بِالْحَسْرَةِ).

4. با بسته شدن پرونده زندگی انسان راه بازگشت به دنیا نیز بسته می‌شود (وَ يَتَمَنَّى الْمُضَيِّعُ فِيهِ الرَّجْعَةَ وَ لاتَ حِينَ مَناص).

نویسنده

آیت‌الله سید مرتضی حسینی شیرازی

چکیده

کتاب «التصریح باسم الامام علي في القرآن»، با تکیه بر مبانی قرآنی و روایی، به تبیین و اثبات این مسئله می‌پردازد که نام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به‌طور صریح یا روشن در قرآن کریم آمده یا دست‌کم اشاره‌ها و دلایل روشنی بر ولایت و امامت ایشان در این کتاب آسمانی وجود دارد. نویسنده ابتدا تصریح می‌کند که این پژوهش حاصل توسعه و تدقیق پاسخ‌های پیشین او به این پرسش است که آیا نام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در قرآن ذکر شده است یا نه. او با دقت به اشکالات مخالفان، ضمن بررسی آیات و تفاسیر، نشان می‌دهد که گرچه عده‌ای از عدم تصریح نام بهره می‌جویند، این ادعا را بازخوانی می‌کند و حتی فرض می‌گیرد اگر نام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به‌صورت صریح در قرآن نباشد، این امر چگونه با حِکمت الهی و ساختار وحی سازگار است و چه نکاتی در این حکمت نهفته است.

آیت‌الله شیرازی به صورت عقلانی و نقلی استدلال می‌کند که امامت و ولایت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نه فقط در قالب نصوص صریح، بلکه به‌شکل الهام‌بخش و روشنی در آیات متعددی منعکس شده و شواهد قرآنی بسیاری برای اثبات جایگاه ویژه ایشان وجود دارد. او با بهره‌گیری از روایات شیعی و حتی اقوال برخی علمای اهل سنت جایگاه امامت را در چارچوب تفسیر آیات کلیدی - مانند آیه ولایت، آیه تطهیر و آیات مربوط به امانت و علم - تبیین می‌کند. در سراسر کتاب سعی می‌شود شبهات مربوط به عدم ذکر نام را پاسخ دهد و نشان دهد که ذکر یا عدم ذکر اسم، نه موجب نقص ولایت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) است و نه تضعیف‌کننده جایگاه ایشان؛ بلکه موضوعی است برآمده از ظرافت‌های حکمت الهی که اهداف تربیتی، اجتماعی و امتحانی را پوشش می‌دهد.

شیرازی تأکید می‌کند که قرآن کریم، حقیقت و راه را به‌گونه‌ای بیان کرده که برای اهل تدبر و کسانی که در پی حقیقت‌اند، حقیقت امامت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) آشکار خواهد شد. لحن کتاب عالمانه و اقناعی است و از ذکر شواهد تاریخی، تفسیری و روایی برای تثبیت نتیجه بهره می‌گیرد. او در عین وفاداری به نقل، تلاش می‌کند مطلب را قابل فهم، روان و متناسب با سطح تحصیل‌کردگان و پژوهشگران دینی بیان کند.

در نتیجه، این اثر پاسخی مستدل، مستند و عمیق به شبهات درباره ذکر نام و امامت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در قرآن است، و به خواننده این آرامش را می‌دهد که راه هدایت، براساس نصوص و اشارات قرآنی و روایی، همواره روشن و قابل پیگیری است؛ کافی است با انصاف، تدبر و اخلاص به آیات و نشانه‌ها نگاه شود.

هشتگ

#نام_امیرالمؤمنین_علیه‌السلام_در_قرآن #ولایت_در_قرآن #امامت_امیرالمؤمنین_علیه‌السلام #شبهه_تصریح_نام_علی_علیه‌السلام #آیات_ولایت_و_امامت #حکمت_قرآنی_در_امامت #پاسخ_به_شبهات_قرآنی #مقام_اهل_بیت_علیهم‌السلام_در_قرآن

نویسنده

آیت‌الله سید صادق حسینی شيرازی

چکیده

کتاب «علی (علیهم‌السلام) در قرآن» اثری پژوهشی است که با تکیه بر منابع قرآن و روایات معتبر، جایگاه والای امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را در آیات الهی بازنمایی می‌کند. نویسنده با زبانی استوار و استدلالی، بر مبنای آیات، شأن و منزلت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را تبیین می‌کند و نشانه‌های امامت و فضیلت ایشان را از منظر وحی به شیوه‌ای مدون و با استناد علمی پی می‌گیرد. در اثر حاضر، هر موضع قرآن که ارتباط مستقیم با امامت، فضایل، علم، تقوا، عدالت و مرجعیت دینی و معنوی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) دارد، با تفسیر و تحلیل همراه است و مخاطب را با تأمل در بافت سوره‌ها و شأن نزول آیات، به فهمی عمیق‌تر و ریشه‌دارتر از حقانیت و برگزیدگی ایشان می‌رساند.

در روند کتاب، مؤلف با اشاره به مهم‌ترین آیات مانند آیه ولایت، آیه تطهیر، آیه مباهله، و سایر آیات مرتبط، نشان می‌دهد که اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و خصوصاً امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، مصداق بارز این آیات الهی‌اند، و در بیان رسالت نبوی نیز جایگاهی محور دارند. در همان حال، کتاب از بیان اختلافات تفسیری و دیدگاه‌های گوناگون فِرَق اسلامی نیز غافل نمی‌ماند و اثبات می‌کند که با کنار هم نهادن شواهد قرآنی و روایی، حقیقت امامت و ولایت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) برخاسته از متن قرآن و سنت است و به هیچ وجه امری صرفاً تاریخی یا مذهبی نیست، بلکه ریشه در تعلیم الهی دارد.

سبک نگارش کتاب، متین و پژوهشی است و با بهره‌گیری از ژرفای علمی و نثر شفاف، فهم زوایای شخصیت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را در چهارچوب علوم قرآنی آسان می‌سازد. استناد دقیق به منابع، دقت در نقل اقوال و تحلیل انتقادی برداشت‌های مخالف، پژوهش را برای هر طالب علم، مرجعیت‌بخش و قابل اعتماد کرده است. مخاطب با مطالعه این اثر، هم به حقیقت جایگاه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در قرآن نائل می‌شود و هم روش استدلال قرآنی و تعمیق در معرفت‌پژوهی را می‌آموزد، بی‌آنکه معنای متن تحریف یا دچار اغراق گردد.

هشتگ

#امیرالمؤمنین_علیه‌السلام #ولایت_در_قرآن #فضائل_اهل_بیت_علیهم‌السلام #امامت_الهی #تفسیر_شیعی #آیات_ولایت #حقیقت_عصمت #مباهله #تطهیر #علم_اهل_بیت_علیهم‌السلام

عنوان

شناخت جایگاه خویش، راه رسیدن به موفقیت
(موفقیت دین پژوه از طریق شناخت استعداد و پایگاه خویش با رویکردی بر حکمت149 نهج‌البلاغه)

نویسنده

فاطمه دهقان

سال نگارش

آبان 1403

مقدمه

میان گریه‌هایش امام زمان (عجل الله فرجه الشریف) را صدا می‌زد، از یتیمی می‌گفت و از دردی بدتر از درد یتیمی. بریده بریده حرف می‌زد، باید دلیل گریه‌هایش را از میان کلمات نامفهوم پیدا می‌کردم. کلماتش را مثل پازل کنار هم چیدم: درد یتیمی، امام عصر (عجل الله فرجه الشریف)، آتش فراق، امت بی‌صاحب، فتنه‌ها، جهل و... .

علی کسی نبود که بتواند راحت از کنار حرمت‌شکنی خدای بزرگ بگذرد؛ تاب دیدن معصیت را نداشت؛ تلاش می‌کرد تا به مردم آگاهی ببخشد و آن‌ها را به نور حضرت حجت (ارواحنا فداه) راهنمایی کند. از او پرسیدم: دیروز وقتی که به بازار رفتی، رفتار ناشایستی از کسی دیدی؟

بی‌صدا اشک می‌ریخت و به زمین خیره شده بود. گفت: احمد! سال اولی که طلبه شدم، استاد این روایت را از امام حسن عسکری (علیه‌السلام) نقل کرد: «از يتيمىِ كسى كه پدرش را از دست داده سخت تر، يتيمىِ كسى است كه از امام خود بريده شده و توان دسترسى به او را ندارد و حكم مسائل دينى مورد ابتلايش را نمى‌داند...».[1] هر روزی که بر روزهای غیبت اضافه می‌شود بیشتر مفهوم این حدیث را درک می‌کنم! دیروز که به بازار رفته بودم مسلمان دیدم ولی مسلمانی ندیدم... حرف علی را قطع کردم، اشک‌هایش را پاک کردم و گفتم: ادامۀ روایت را یادت هست؟ «بدانيد كه هر كس از شيعيان ما به علوم ما آگاه باشد، اين شخصى كه به شريعت ما آگاه نيست و دسترسى به ما ندارد، [همچون] يتيمى است در دامان او. بدانيد كه هر كس او را هدايت و ارشاد كند و شريعت و احكام ما را به او بياموزد، در جمع بهشتيان برين با ما خواهد بود».[2]

ناامید نباش علی جان، برخیز و به این دستور عمل کن.

گفت: من چگونه و با چه شیوه‌ای بهتر می‌توانم دیگران را به حق و هدایت راهنمایی کنم؟

گفتم: علی! دیروز نبودی، استاد سر کلاس گفت: کوشش شما در تحصیل مرا امیدوار می‌کند، اما این به‌تنهایی کافی نیست، شما باید بازدهی اثربخشی داشته باشید. عزیزان من! برای پیشرفت بیشتر در هدایتگری و فعالیت دینی، در کنار تربیت نفس بهتر است در یک زمینۀ تبلیغی متخصص شوید.

استاد گفت: من می‌توانم برای شما وقت بگذارم و راهنمایی‌تان کنم تا توانایی‌های خود را بشناسید. علی جان! بهتر است با هم پیش استاد برویم و از او مشورت بگیریم.



فعالان و اصلاح گران اجتماعی همیشه این دغدغه را دارند که چگونه می‌توانند بر افراد جامعه تاثیر گذاری بیشتری داشته باشند. حکمت149 نهج‌البلاغه شکست را نتیجۀ نشناختن پایه و اندازۀ خویش معرفی می‌کند و از مفهوم مخالف[3] این روایت برداشت می‌شود موفقیت در پی شناخت جایگاه و اندازۀ خویشتن است.

در این نوشتار بررسی خواهد شد که چگونه در پرتو شناخت اندازه و قدر خویش، می‌توان در جامعه تأثیرگذارتر و موفق‌تر عمل کرد و همچنین بیان می‌شود تأثیرگذاری افراد خواستار سِمَت‌هایی مانند معلمی، سخنوری و نویسندگی به توانمندی‌ها و قابلیت‌های آنان بر می‌گردد. امید است این بحث دانش‌پژوه را در گزینش زمینه‌های علمی و تبلیغی یاری کند.

شناخت استعداد، اولین گام هدایتگری

هدایت یعنی رهنمون کردن افراد به سوی حق و راستی. هر مسلمانی به‌ویژه دانش‌پژوه دینی با عملکرد مثبت و با زبان یا قلمش می‌تواند با هدایت حتی یک فرد، گویا هدایتگر همۀ مردمان باشد؛ چنانکه خدای متعال فرمود: «وَ مَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا؛ و هر شخص که كسى را زنده بدارد، چنان است كه گويى تمام مردم را زنده داشته است».[4][5] رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) تلاش کردند احساس مسئولیت دربارۀ جامعۀ اسلامی را در همۀ پیروان خود ایجاد کنند، آنجا که فرمودند: «كُلُّكُمْ‏ رَاعٍ‏ وَ كُلُّكُمْ‏ مَسْئُولٌ‏ عَنْ‏ رَعِيَّتِهِ‏؛ همۀ شما مسئولید و همۀ شما نسبت به زیر دستانتان بازخواست می‌شوید».[6] در این میان دغدغۀ چگونگی هدایتگری برای تأثیرگذاری بیشتر با توجه به ظرفیت‌ها و شرایط، دانش‌پژوه دینی را به فکر فرومی‌برد.

هدایتگر در اولین گام برای شناخت و انتخاب زمینۀ علمی تأثیرگذارتر، باید جایگاه خویشتن را بشناسد. امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در حکمت محور سخن می‌فرمایند: «هَلَكَ امْرُؤٌ لَمْ يَعْرِفْ قَدْرَهُ؛ كسى كه اندازۀ خويش را نشناسد، هلاك می‌شود».[7] با توجه به این قانونی که حضرت (علیه‌السلام) در اهمیت شناخت جایگاه و استعداد شخصی بیان فرموده‌اند، دانش‌پژوه دینی در صورتی موفق‌تر است که پیش از انتخاب زمینۀ تبلیغی تخصصی، استعدادهای خویش را بشناسد.

تخصص‌گرایی، دومین گام هدایتگری

دانشور در اولین گام شناخت و آگاهی در مورد پایگاه و استعدادهای خویش به دست می‌آورد و در گام بعد به کارشناس شدن در زمینۀ دانش سازگار با استعدادش برمی‌آید.

در پاسخ به پرسش «چرا تخصص گرایی؟» باید گفت که در زمان‌های دور، حوزه‌های دانش چنان محدود بود که دانشمندان می‌توانستند تقریباً با همۀ حوزه‌ها آشنا باشند و در علم طب، منطق، علوم طبیعی و... به یک اندازه صاحب‌نظر باشند، اما امروزه علم، چنان توسعه یافته که دیگر کسی نمی‌تواند در همۀ علوم به صورت تخصصی دانش بیندوزد؛ از این رو الگوی رشد و پیشرفت به افراد می‌آموزد که به جای اینکه اقیانوس‌های گسترده و سطحی و به اصطلاح «اقیانوس‌هایی با عمق یک بند‌انگشت» باشند، به چاه‌های کوچک اما عمیق تبدیل شوند و به دنبال تخصص باشند.[8]

تخصص‌گرایی یا همان تمایل به مهارت یا تمرکز در یک علم، شاخص پیشرفت دانش در هر جامعه تلقی می‌شود. وجود افراد صاحب‌نظر و متخصص در متن و ساختار هر برنامه‌اي، رشد و توسعه آن را در ابعاد مختلف، سرعت می‌بخشد؛ مثال مشهور اين موضوع، کشور توسعه یافته‌ای مثل ژاپن است که 94% نیروی انسانی‌اش، متخصص هستند.[9] از قدیم گفته‌اند «کار را باید به کاردان سپرد» چراکه چنین افرادی زمان زیادی را صرف کرده‌اند تا به چند و چون کار، آگاه شوند و موانع را بشناسند.

مربیان در برخی کشورهای رشد یافته، دانش آموز را قبل از رسیدن به سطح دیپلم به یک رشتۀ تحصیلی خاصی راهنمایی می‌کنند تا در آن رشته متخصص شوند و زمان بیشتری را برای مهارت آموزی قرار دهد؛ مثلاً دانش‌آموز از سن نوجوانی در پی کسب مهارت برق کشی ساختمان می‌رود و وقتی به آغاز جوانی رسید، مهندس کارآمد و متخصص در زمینۀ برق است.

با توجه به اهمیت تخصص‌گرایی، دانش پژوه دینی اگر ضمن آشنایی با مباحث مختلف علمی_فرهنگی، در یکی از زمینه‌ها مثل عقاید، احکام، قرآن، حدیث یا اخلاق تخصص پیدا کند دستاورد موفق‌تر و سودمندتری خواهد داشت؛ چراکه در این صورت دچار پراکنده‌کاری و گسیختگی علمی نخواهد شد. وقتی انسان از لحاظ علمی در دانشی متخصص شد، ممکن است هم‌زمان بتواند در رابطه با آن بنویسد، سخنرانی کند و تدریس انجام دهد اما اگر در حالی که با شیوه‌های متنوع تبلیغی آشنایی دارد، شیوۀ تبلیغی واحدی انتخاب کند، در آن مهارت بیشتری به دست می‌آورد و کارآمدتر خواهد بود.

مفهوم قدرشناسی

برای شناخت بهتر مفهوم حکمت149، شناخت دقیق دو واژۀ کلیدی «مَعْرِفَت» و « قَدْر» راه‌گشا است. «مَعْرِفَت» یعنی انسان با توجه به نشانه‌ها[10] علم گسترده‌ای نسبت به چیزی پیدا کند[11] و «قَدْر» در مورد مقدار و کمیت اشیا به‌کار می‌رود.[12] «معرفت به قدر خویشتن» یعنی انسان حد و اندازۀ خود را با توجه به نشانه‌ها بشناسد که امروزه به این شناخت «خودآگاهی» گفته می‌شود.

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمایند: «الْعَالِمُ‏ مَنْ‏ عَرَفَ‏ قَدْرَهُ‏ وَ كَفَى‏ بِالْمَرْءِ جَهْلًا أَنْ‏ لَا يَعْرِفَ‏ قَدْرَه‏؛ عالم كسى است كه قدر و منزلت خود را بشناسد و در نادانی انسان همین بس كه منزلت خود را نشناسد».[13] در اینجا، صرفاً شخصی «عالم» نامیده شده است که پایه و اندازۀ خود را بشناسد تا از حدودش تجاوز نکند.[14] امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «رَحِمَ‏ اللَّهُ‏ امْرَأً عَرَفَ‏ قَدْرَهُ‏ وَ لَمْ‏ يَتَعَدَّ طَوْرَه‏؛ رحمت خدا بر آن كس كه اندازۀ خويش را بشناسد و از حدّ خود فراتر نرود».[15] همچنین حضرت (علیه‌السلام) در حکمت محور بحث می‌فرمایند: «هَلَكَ امْرُؤٌ لَمْ يَعْرِفْ‏ قَدْرَهُ؛ كسى كه قدر و منزلت خويش را نشناسد، هلاك می‌شود»؛ زیرا شخصی که خودشناسی را رها کرده احتمال دارد كه از حد خود تجاوز کند،[16] همچنین عدم شناخت نفس می‌تواند سبب خود کم‌بینی و بی‌توجهی به استعدادها و توانمندی‌های فردی شود که دانش‌پژوه را از رشد و پیشرفت کافی و رسیدن به کامیابی باز می‌دارد.

خودآگاهی حاصل تأمل در خویشتن است. آیاتی که در قرآن انسان‌ها را به تفکر، تدبر، استدلال و خردورزی دعوت می‌کنند به این اشاره دارند که خودآگاهی در پرتوی عقل و اندیشه به‌دست می‌آید. خودآگاهی به‌وسیلۀ شناخت چهارچوب‌های وجودی و فکری، ویژگی‌ها، استعدادها، نقاط ضعف و قوت، تمایلات و ترس‌ها و همچنین داشتن تصویر واقع‌بینانه از خود به‌دست می‌آید. در این فرآیند انسان با پذیرش محدودیت‌ها، کاستی‌ها و ناتوانی‌های فردی‌اش مسئولیت‌ها را بهتر می‌شناسد و درمی‌یابد چه کاری را می‌تواند بهتر انجام دهد. او آگاهی می‌یابد که در چه دانشی موفق‌تر است و کدام شیوۀ تبلیغی با روحیات او بیشتر سازگار است.

اندازه نگه‌دار که اندازه نکوست

دانش‌پژوه برای کسب موفقیت، باید نسبت به توانایی‌های خود شناخت پیدا کند و آگاه باشد که در چه مسائلی نباید لب به سخن بگشاید.

الف) مسائل وحیانی:
برخی گمان می‌کنند که می‌توانند با عقل خود در مورد مسائل وحیانی سخن بگویند و آنچه را وحی عهده‌دار بیان آن است، توصیف کنند؛ همان‌گونه که اندیشه‌ورانی با تکیه بر عقل خویش دربارۀ چگونگی معاد نظریاتی ارائه داده‌اند و آن را فقط جسمانی یا فقط روحانی دانسته‌اند، حال آنکه عقل توانایی بررسی امور ماورایی را ندارد و بدون در اختیار داشتن داده‌های دینی، راهی برای شناخت ماوراء الطبیعه و متافیزیک ندارد![17]

امام صادق (علیه‌السلام) در روایتی در پاسخ به پرسش «آیا بندگان می‌توانند تنها به عقل اکتفا کنند؟» می‌فرمایند: «عاقل به رهبری همان عقلی که خدا نگهدار او و زینت و سبب هدایتش قرار داده، می‌داند که خدا حق است و پروردگار او است و می‌داند که خالقش چیزی را می‌پسندد و چیزی را نمی‌پسندد و اطاعت و معصیتی دارد و عقلش را به تنهایی راهنما به سوی این‌ها نمی‌بیند و می‌فهمد که رسیدن به این مطالب جز با دانش‌اندوزی ممکن نیست و اگر به وسیلۀ علمش به این‌ها نرسد، عقلش برای او سودی ندارد، پس بر عالم واجب است که طلب علم و ادب نماید که بدون آن استوار و پا برجا نمی‌ماند».[18]

دانش‌پژوه در اولین گام باید اموری[19] را که عقل توانمند بررسی‌اش نیست و وحی متکفل بیان آن است، بشناسد و در توصیف و سخن گفتن از آن از آیات قرآنی و روایات بهره ببرد.

ب) سندروم دانایی:
افراط و تفریط در هر زمینه‌ای نشانۀ جهل است.[20] قضاوت دربارۀ خویشتن یکی از مواردی است که برخی افراد در رابطه با آن به افراط یا تفریط می‌گرایند؛ برخی دانش و مهارتشان را بیشتر از آنچه که هست ارزیابی می‌کنند و برخی به دلیل کمبود اعتماد به نفس و عدم خودباوری حتی تخصص خود را نادیده می‌انگارند و توانایی‌شان را کمتر از واقعیت ارزیابی می‌کنند. هر دو قضاوت آسیب‌زننده است، اما آسیب اجتماعی گروه اول که در اثر دانینگ – کروگر[21] «افراد بی‌مهارتِ ناآگاه از بی‌مهارتی» معرفی می‌شوند، بیشتر به نظر می‌آید؛ چراکه آن‌ها ممکن است با توهم دانایی در حالی که هنوز شایستگی ارائۀ نظریات علمی را به‌دست نیاورده‌اند، اظهار نظر کنند و از حد خود فراتر بروند. آسیب این گروه زمانی جدی‌تر می‌شود که خطر نظریه‌های غیر مطمئن، بُعد معنوی افراد را تهدید کند.

اظهار نظر در چهارچوب تخصص، حکم و فرمان عقل است. اگر پزشکی در حالی که آگاهی چندانی به اقتصاد ندارد با توهم دانایی نظریه‌های اقتصادی ارائه دهد، سرزنش می‌شود؛ اگر بازرگانی بدون دانش و مهارت کافی دربارۀ مهندسی ساخت و ساز نظریه بدهد، از او پذیرفته نمی‌شود؛ همچنین دانش‌پژوه دینی باید در آنچه کارشناس آن است سخن بگوید مگر آنکه در رشتۀ دیگری نیز دارای علم و مهارت کافی باشد.

ج) استعداد ذهنی:
مباحث دینی موضوعات متنوعی مانند مباحث عقلی، مباحث اصولی، علم فقه، علم رجال، تاریخ و ادبیات دارد و ذهن افراد نیز استعدادهای متفاوتی دارد؛ مثلاً کسی که ذهن ریاضی ندارد شاید در مباحث فقهی ارث نتواند موفق عمل کند؛ بنابراین فرد باید بداند استعداد ذهنی‌اش در چه زمینۀ علمی است و در همان زمینه فعالیت کند. دانشمندان اسلامی از این الگو پیروی می‌کردند، شرح نهج‌البلاغه آقای محمدتقی جعفری (رَحِمَهُ الله) همچنین شرح نهج‌البلاغه آقای تستری (رَحِمَهُ الله) با عنوان بهج‌الصباغه گویای این نکته است.

شکست، فرجام نشناختن جایگاه خویش

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در حکمت مورد بحث، تباهی را سرانجام کسی معرفی می‌کنند که به حد و اندازۀ خود آگاه نباشد. «هلاکت» معنایی گسترده‌تر از مرگ جسمی و فیزیولوژی دارد؛[22] چرا که گاهی این واژه دربارۀ «هلاکت» در امور معنوی،[23] دین و آخرت نیز به‌کار می‌رود.

اهل دانش از قانونی که در این حکمت بیان شده خارج نیستند. دانشورانی که بدون خودآگاهی لازم به فعالیت علمی و دینی اقدام می‌کنند ممکن است خود را در معرض تباهی قرار دهند.

انواع تباهی دین‌پژوه

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به صورت کلی تباهی را فرجام رها نمودن جایگاه شناسی اعلان می‌نمایند که می‌توان از این اطلاق هر گونه هلاکت دنیوی و اخروی را برداشت نمود.

الف) شکست و عدم موفقیت در دنیا[24]
· عدم توجه به استعداد و وظیفه با انتخاب کم اهمیت:

زمانی که دانشور بخواهد فعالیت دینی خود را در جامعه آغاز کند، می‌تواند با تشخیص اولویت‌ها و با توجه به ظرفیت و شرایط خود یکی از فعالیت‌های علمی مورد نیاز جامعه را عهده‌دار شود. انسان گاهی اوقات به دلیل راحت‌طلبی به انتخاب اموری که به تلاش فکری و جسمی کمتری نیازمند است، روی می‌آورد در صورتی که در زمینه‌های تبلیغی مهم‌تر و تأثیرگذارتر، توانایی و استعداد دارد. دین‌پژوه باید قبل از انتخاب فعالیتی علمی، حد و اندازۀ خود را به‌خوبی بشناسد تا به وظیفه‌اش پشت نکند و استعدادهایش را تباه نسازد.

· خدشه‌دار شدن اعتبار اجتماعی:

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ لَمْ يَضَعْ بَيْنَ اَلنَّاسِ؛ هر كس اندازۀ خود را بشناسد، در ميان مردم، فرومايه نمى‌شود.»[25] کسی که اندازۀ خود را بشناسد نه تنها فرومایه نمی‌شود، بلکه وی مورد احترام مردم نیز قرار می‌گیرد؛ چنانکه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «مَنْ وَقَفَ عِنْدَ قَدْرِهِ أَكْرَمَهُ اَلنَّاسُ؛ كسى كه در جايگاه خود بايستد (و رتبۀ خود را بشناسد)، مردم او را گرامى دارند».[26] دانش‌پژوهی که فراتر از مرتبۀ خود نظریه ارائه می‌دهد، چه‌بسا مردم پی ببرند که او در غیر از جایگاه علمی‌اش نشسته است و درنتیجه احترامش را نزد آنان از دست دهد.

ب) کامیاب نشدن در آخرت:
دانش‌پژوه با ترک خودشناسی ممکن است به مسئولیت و وظیفه‌اش پشت کند، یا در مقامی که در حدش نیست، سخنی گفته یا کاری انجام دهد که سبب گمراهی دیگری یا ایجاد فتنه شود که در این صورت بسته به تأثیرگذاری منفی‌اش بر دیگران در پیشگاه الهی بازخواست می‌شود.

خودشناسی و انتخاب برتر

خودشناسی مقدمۀ وظیفه‌شناسی است. کسی که حد و ظرفیتش را بشناسد، بهترین گزینۀ متناسب با قدر خود یعنی «وظیفه» را برمی‌گزیند. دین پژوه می‌تواند با بهره گرفتن از موارد زیر، گزینۀ مناسب را در زمینۀ فعالیت علمی همچنین شیوۀ تبلیغی بیابد:

1) خودآگاهی
اصلاح‌گر اجتماعی پس از شناخت بهتر خویش و استعدادهایش می‌تواند گزینۀ برتر تبلیغی‌اش را انتخاب کند؛ مثلاً اگر وی در بدیهه‌گویی ضعیف است نباید در مناظره وارد شود مگر آنکه با تلاش بسیار علم و مهارتش را کسب کند؛ چرا که به دلیل این نقطه ضعف در فعالیت علمی‌اش شکست خواهد خورد؛ همانگونه که امام صادق (علیه‌السلام) برخی از یاران خود را به خاطر عدم توانایی و استعداد از بحث های کلامی باز داشتند، ولی به مؤمن طاق ورود به این مباحث را توصیه می‌فرمودند. او این یارایی را داشت که با هر مخالفی بحث کند و بر او غالب گردد. امام صادق (علیه‌السلام) در شأن او به یکی دیگر از یارانشان به نام ابوخالد فرمودند: صاحب طاق با مردم به بحث می‌پردازد و همچون باز شکاری پرواز می‌کند و بر شکار فرود می‌آید و تو اگر بالت را بچینند هرگز پرواز نمی‌کنی.[27]

2) توجه به نیاز جامعه
همانطور که در جامعه نهادهای اجتماعی زیادی وجود دارد اما برخی از آن‌ها نقش‌های حیاتی دارند، از لحاظ فرهنگی نیز جامعه به فعالیت‌های علمی گوناگونی نیازمند است؛ مثلاً تقویت پایه‌های عقیدتی مردم برای حیات معنوی اجتماع در حکم اکسیژن یا آب است که بی‌توجهی به آن، مردم را به ورطۀ مرگ معنوی و نابودی می‌کشاند. شناخت و اهمیت دادن به نیازهای جامعه یکی از ابزارهایی است که انسان را برای انتخاب راه بهتر و موفقیت در هدایتگری کمک می‌کند.

3) علاقه
بی‌شک همت و پشتکار عامل اساسی موفقیت در هر زمینه‌ای است؛[28] اما امید رسیدن به نتیجۀ عالی در کاری که با علاقه همراه است، بیشتر خواهد بود و كسى كه به کاری علاقه نداشته باشد معمولاً نمى‌تواند به‌خوبى از عهدۀ مسئولیتی که بر دوش گرفته، برآید. امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در مورد زیان کسی که با کراهت در نبرد حاضر می‌شود می‌فرمایند: «فَإِنَّ اَلْمُتَكَارِهَ مَغِيبُهُ خَيْرٌ مِنْ مَشْهَدِهِ وَ قُعُودُهُ أَغْنَى مِنْ نُهُوضِهِ؛ آن كس كه از جنگ كراهت دارد شركت نکردنش از حضورش بهتر و خودداری وی از رفتن به ميدان جنگ از شتاب او، سودمندتر است».[29]

4) مشورت
مشاوره با اساتیدی که با نیازهای جامعه آگاهند چشم‌انداز روشنی در انتخاب هدف به انسان می‌دهد؛ همچنین گاهی انسان به‌تنهایی نمی‌تواند استعدادهای خویش را کشف کند، در این صورت لازم است با خبرگان و اساتید مشورت کند تا خود را بهتر بشناسد.

آموزگار تا حدودی از استعدادها و توانمندی‌های دانشجوی خود آگاه است به‌ویژه اگر اطلاعات روانشناختی داشته باشد. رهنمودهای چنین افراد خردمندی می‌تواند سبب انتخاب برتر فرد گردد. استاد می‌تواند پیش‌بینی کند شاگردش بیشتر در فعالیت‌های پشت صحنه و تولید محتوا قابلیت و توانمندی دارد یا در کارهای اجرایی؟ او در شیوۀ‌های تبلیغی ارتباط رویارو با مخاطب؛ مانند سخنوری و تدریس[30] تأثیرگذارتر است یا در شیوه‌های تبلیغ غیابی مثل نویسندگی و فعالیت‌های تبلیغی در فضای مجازی؟ یا اینکه وی توانایی رشد در مسیر فقهی و در پیش گرفتن راه استنباط احکام شرعی را دارد؟

راهنمایی به یک رشتۀ تحصیلی «هدایت تحصیلی» نام دارد. با هدایت تحصیلی و سبک‌سنگین‌کردن نمره‌ها و مشاوره، به دانش‌آموز کمک می‌شود استعدادها، توانایی‌ها، علاقه‌ها و ویژگی‌های شخصیتی خویش، شاخه‌ها و رشته‌های تحصیلی، حرفه‌ها و شغل‌های مورد نیاز جامعه را بشناسد و براساس آن به انتخاب و اولویت‌بندی رشته‌های تحصیلی مورد نظر خود بپردازد. در زمینۀ انتخاب فعالیت دینی و اجتماعی نیز می‌توان از هدایت تحصیلی اساتید علوم دینی کمک گرفت.

نیازهای علمی جامعه به نیازهای اصلی مانند نیاز به اعتقادات و نیازهای فرعی مانند نیاز به اخلاق تقسیم می‌شوند و در هر فرد از افراد جامعه ویژگی‌ها، حالات و ظرفیت‌های خاصی وجود دارد که باید در هدایت تحصیلی لحاظ شود و با مشاورۀ درست؛ یعنی بر اساس توانایی و کشش روحی، فکری و شرایط محیطی خاص وی، به سوی یکی از مسیرهای اصلی یا فرعی راهنمایی شود.

5) ورود جزئی در زمینه‌های مختلف
گاهی انسان با استفاده از ابزارهای گفته شده نمی‌تواند استعداد و علاقۀ خویش را بازشناسد، در این حالت می‌تواند به برخی از زمینه‌های علمی_مهارتی وارد شود و خود را بیازماید و با تجربه‌اندوزی استعداد و علاقه‌اش را کشف کند.

نتیجه

در یکی از روزها که شاه عباس صفوی از راهی گذر می کرد، گدایی را دید بر روی گلیمش دراز کشیده و خوابیده است. او پاهای خود را به اندازۀ گلیم جمع کرده بود، شاه با دیدن درویش دلش سوخت و دستور داد تا یک مشت سکه به او بدهند.

چند دقیقه بعد که شاه از آن جا دور شد درویش اتفاق پیش آمده را با دوستان خود در میان گذاشت، یکی از آن‌ها که سخنان او را شنید به فکر افتاد تا او هم از شاه انعامی بگیرد. گدای دوم پوست تخت خود را در راه بازگشت شاه پهن کرد و منتظر ماند، پس از مدتی موکب شاه از دور نمایان شد و گدا برای جلب نظر شاه روی پوست دراز کشید و هر یک از دست‌‌‌ها و پاهای خود را به طرفی دراز کرد به طوری که نصف بدنش از پوست بیرون زده و روی زمین بود. شاه نزدیک شد و با دیدن وی در آن وضع و حال دستور داد تا تمام قسمت‌های بدن گدا را که بیرون از پوست مانده بود، قطع کنند.

یکی از نزدیکان شاه با کنجکاوی از او سوال کرد: شما هنگام رفتن گدایی را دیدید که روی زمین خوابیده بود و به او سکه دادید اما اکنون در راه بازگشت گدای دیگری را دیدید روی زمین خوابیده و دستور دیگری دادید، چه رازی پشت این کار شما است و علت چیست؟ شاه پاسخ داد: گدای اولی پایش را به اندازۀ گلیم خود دراز کرده بود اما گدای دومی پایش را از گلیمش بیشتر دراز کرده بود.[31] این جریان ضرب المثل شد در مورد کسی که در انجام دادن کاری، توانایی‌هایش را در نظر نمی‌گیرد و با زیاده‌خواهی، خود را به دردسر می‌اندازد.

«هَلَكَ امْرُؤٌ لَمْ يَعْرِفْ قَدْرَهُ؛ كسى كه اندازه و پایگاه خويش را نشناسد، هلاك می‌شود.»[32] یکی از سخنان کم نظیر امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) است[33] که در زمینه‌های گوناگون زندگی، هدایتگر و نجات‌بخش انسان است. یکی از آن موقعیت‌ها هنگام ورود دین‌پژوه به فعالیت‌های اجتماعی است، زمانی که او تصمیم می‌گیرد باری علمی_فرهنگی را از روی زمین بردارد. شناخت فعال دینی نسبت به جایگاهش، سبب موفقیتش است. انسان با بازشناسی نقاط قوت و ضعف خود قادر است استعدادها و ظرفیت‌هایش را شکوفا کند؛ اما با بی‌توجهی به توانمندی‌هایش به واپسگرایی دچار می‌شود و یا اینکه با بزرگ‌نمایی توانایی‌هایش از حد خویش تجاوز می‌کند.

دانش‌پژوه با خودشناسی وظیفه‌اش را می‌شناسد و فعالیت علمی خود را در جامعه انتخاب می‌کند. فرد متخصص در صورت داشتن استعداد و تمرین کافی می‌تواند دانش خود را در هر قالبی از سخنرانی، تدریس، تألیف و تحقیق و... گسترش دهد اما در هر روشی که بیشتر تمرین کند و تلاش کند در آن مورد خبره‌تر می‌شود.

شناخت وظیفه کار ساده‌ای نیست و فعال دینی با خودآگاهی، شناخت نیاز جامعه، تفکر گسترده، رجوع به مشاور علمی و حتی ورود به زمینه‌ها و شیوه‌های مختلف تبلیغی می‌تواند به آن پی ببرد. اگر دین‌پژوه در فرایند خودشناسی به این نتیجه برسد که در زمینه‌ای علمی یا شیوۀ تبلیغی توانایی ندارد ولی بخواهد در آن زمینه فعالیت کند، ابتدا باید توانمندی لازم را به دست آورد و سپس به آن روی‌آورد. هر کدام از شیوه‌های تبلیغی پیش‌نیازهایی دارند که به عنوان بیان مصداق، در مقاله‌ای دیگر به شرح پیش‌نیازهای یکی از شیوه‌های تبلیغی رایج و سنتی یعنی سخنوری پرداخته می‌شود.

کتابشناسی

1. قرآن کریم.

2. ابن ابی‌الحديد، عبد الحميد بن هبه الله‏؛ شرح نهج‌البلاغة، تحقیق: ابراهيم، محمد ابوالفضل‏، مكتبة آية الله المرعشي النجفي‏، 1404هـ.ق، چاپ اول، قم– ایران.

3. بحرالعلوم، سید محمدمهدی بن مرتضی؛ الدرة النجفیه، دار الزهراء، 1406 ه.ق، چاپ اول، بیروت - لبنان.

4. بستانی، فؤاد افرام؛ فرهنگ ابجدى، مترجم: مهیار، رضا، انتشارات اسلامی، 1375 ه.ش، تهران – ایران.

5. تخصص در کار؛ وجه تمایز افراد حرفه‌ای از غیر حرفه‌ای، https://rokla.ir.

6. تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد؛ غرر الحكم و درر الكلم‏، محقق / مصحح: رجائى، سيد مهدى‏، دار الكتاب الإسلامی، چاپ دوم، 1410 ه.ق، قم – ایران.

7. جمعى از محققان مرکز اطلاعات و مدارک اسلامي، فرهنگ نامه اصول فقه، ناشر: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى، معاونت پژوهشى دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، چاپ باقری، بهار 1389، چاپ اول.

8. حسینی شیرازی، سید مرتضی؛ نظریۀ فقر و ثروت، درآمدی دینی به رویکردهای ضروری جامعه، مترجم: راغب زاده، سید هدی، دلیل ما.

9. آية اللّه العظمى حسينى شيرازى، سيد محمد؛ مدیریت اسلامی، مترجم: شیخی، رضا، دارالعلم، 1383ه.ش.

10. حکیم، سید محمدتقی؛ الهام از گفتار علی (علیه‌السلام)،1370 ه.ش، تهران - ایران، نسخه متنی (کتابخانۀ دیجیتالی تبیان).

11. ديلمى، حسن بن محمد؛ إرشاد القلوب إلى الصواب، الشريف الرضی، 1412 ه.ق، چاپ اول، قم – ایران.

12. راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ مفردات ألفاظ القرآن، مصحح: داوودی، صفوان عدنان، دار الشامیة، 1412 ه.ق، چاپ اول، بیروت - لبنان.

13. رشاد، علی اکبر؛ عباس زاده، مهدی؛ راهبرد تخصص‌گرایی تمحض‌محور در تحقیقات علوم انسانی.

14. رشید پور، عبدالمجید؛ درسی از اخلاق/ وظیفه شناسی، درس‌هایی از مکتب اسلام شهریور 1340، سال سوم – شماره 7 (6 صفحه – از 30 تا 35)

15. رئیسیان نژاد، طه، دوره آموزش «تربیت فرزند» در 12 جلسه، سایت آکادمی خدمتگزاران.

16. طریحی، فخرالدین بن محمدعلی؛ مجمع البحرين، محقق: حسینی اشکوری، احمد، مکتبة المرتضوية، 1375 ه.ش، چاپ سوم، تهران – ایران.

17. عسکری، حسن بن عبدالله؛ الفروق في اللغة، محقق: لجنة إحیاء التراث العربی، دار الآفاق الجديدة، 1400 ه.ق، چاپ اول، بیروت - لبنان.

18. فهیمی، رضا؛ آشنایی با «مهارت خودآگاهی»، کودک، نوجوان و رسانه پاییز و زمستان 1390 - شماره 1و 2 (‎20 صفحه - از 103 تا 122)

19. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی؛ الوافی، مصحح: فقیه ایمانی، کمال‏، معلق: علامه، ضیاءالدین، مکتبة الإمام أميرالمؤمنين علي(ع) العامة، 1406 ه.ق، چاپ اول، اصفهان - ایران.

20. قرشی بنایی، سید علی‌اکبر؛ قاموس قرآن، دار الکتب الإسلامیة، 1377 ه.ش، چاپ ششم، تهران - ایران.

21. قطب راوندی، سعید بن هبةالله؛ منهاج البراعة في شرح نهج‌البلاغة، محقق: حسینی کوه‌کمری، عبداللطیف، کتابخانه عمومی آیت‌الله‌مرعشی نجفی (ره)، 1406 ه.ق، چاپ اول، قم – ایران.

22. فصلنامه علمی کتابداری و اطلاع رسانی، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، https://lis.aqr-libjournal.ir.

23. کشی، محمد بن عمر؛ رجال الكشي- إختيار معرفة الرجال‏، محقق / مصحح: طوسى، محمد بن الحسن / مصطفوى، حسن‏، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، 1409 ه.ق، چاپ اول، مشهد _ ایران.

24. گاهنامۀ مدیر

25. لیثی واسطی، علی بن محمد؛ عيون الحكم و المواعظ، محقق: حسنی بیرجندی، حسین، انتشارات مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث، سازمان چاپ و نشر، 1376 ه.ش، چاپ اول، قم – ایران.

26. محمدی ری شهری، محمد؛ حکمت نامه حضرت عبدالعظیم حسنی علیه‌السلام، موسسه علمی فرهنگی دارالحديث، 1390 ه.ش، پایگاه دیجیتالی قائمیه.

27. مجد فقیهی، محمدعلی؛ جلسات روش فهم حدیث، موسسة الامام امیرالمؤمنین ع الدینیة، نجف اشرف، قسمت دوم.

28. مصطفوی، حسن؛ التحقيق في كلمات القرآن الكريم، مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، 1385 ه.ش، چاپ اول، تهران - ایران.

29. موسوی، سید عباس؛ شرح نهج‌البلاغه (سید عباس موسوی)، دار الرسول الاکرم صلی‌الله‌عليه‌و‌آله و سلم، 1377 ه.ش، چاپ اول، بیروت - لبنان.

30. مهدی پور، محمود؛ به‌سوی وظیفه‌شناسی، فرهنگ کوثر تابستان 1390 – شماره 86 (9 صفحه – از 3 تا 11).

31. نصرتی پایانی، عزت الله؛ رحمانی، محمود؛ مفهوم شایسته سالاری و نقش آن در توسعه مطلوب کشورهای در حال توسعه، دانش انتظامی مازندران زمستان 1390، دوره دوم - شماره 7 (‎17 صفحه - از 27 تا 43 ).

32. ورام، مسعود بن عیسی؛ تنبيه الخواطر و نزهة النواظر المعروف بمجموعة ورّام، دار صعب، [بی تا]، چاپ اول، بیروت – لبنان.

33. www.roshdmag.ir.

34. .www.coca.ir

35. https://motamem.org.

36. http://fardiha.blogfa.com، مقالۀ مقایسه توجه به تخصص و شایسته سالاری در ایران و کشورهای توسعه یافته، نوشته شده در جمعه بیست و هفتم خرداد ۱۳۹۰ ساعت 12:57 توسط hasan fardi.

نویسنده

واحد تحقیقات مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان

چکیده

کتاب دانستنی‌های چهارده معصوم (علیهم السلام) اثری جامع از واحد تحقیقات مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان است که با هدف آشنایی عمیق‌تر با سیره و زندگانی چهارده معصوم تدوین شده است. این اثر با تکیه بر منابع روایی و تاریخی، مجموعه‌ای مدون از سیره اخلاقی، حکایات آموزنده، احادیث منتخب و اشعار آیینی را در اختیار پژوهشگران و عموم علاقه‌مندان قرار می‌دهد .
ساختار کلی و رویکرد محتوایی کتاب بر پایه زندگانی چهارده معصوم (علیهم السلام) دسته‌بندی شده و برای هر یک از ائمه، بخش‌های مجزایی شامل خلاصه حالات، داستان‌های برگزیده، احادیث منتخب و مدایح منظوم در نظر گرفته است. نویسنده در این اثر تلاش کرده است تا با بیانی روان و در قالب ساختاری یکدست، جنبه‌های مختلف زندگی معصومین را از بدو تولد تا شهادت و میراث معنوی آن‌ها بازگو کند.
سیره نبوی و آداب معاشرت بخش نخست کتاب به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) اختصاص دارد که در آن بیش از ۱۲۰ داستان و نکته اخلاقی بیان شده است. در این بخش، بر آداب زندگی تأکید ویژه‌ای شده و موضوعاتی همچون آداب غذا خوردن، نشستن، احترام به دیگران و کودکان، و تعامل با همسایگان بر اساس رفتار پیامبر تشریح گردیده است. نویسنده بر این باور است که رفتار پیامبر الگویی جامع برای تمامی ابعاد زندگی فردی و اجتماعی است.
سیره فاطمی و جایگاه زن در اسلام در بخش مربوط به حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها)، علاوه بر بررسی وقایع تاریخی و کرامات ایشان، به موضوعاتی کاربردی نظیر مهریه و جهیزیه، جایگاه عبادت و دعای ایشان در حق دیگران پرداخته شده است. همچنین، چهل داستان از زندگانی ایشان و چهل حدیث منتخب، ابعاد مختلف شخصیت ایشان را به عنوان الگوی برتر زنان ترسیم می‌کند.
تعالیم ائمه و تبیین مفاهیم والای انسانی کتاب در بررسی زندگی هر یک از امامان، بر مفاهیم کلیدی اخلاقی و اعتقادی تمرکز می‌کند. برای نمونه:
• امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) : بر عدالت، شجاعت در میدان نبرد و علم الهی ایشان تأکید شده است.
• امام حسن مجتبی (علیه‌السلام): فلسفه صلح و کرامت ایشان در برخورد با مخالفان تبیین می‌گردد.
• امام سجاد (علیه‌السلام): تبلور بندگی در قالب دعا و مناجات مورد توجه قرار گرفته است.
• سایر معصومین: هر کدام با ویژگی‌های برجسته‌ای همچون نشر علم (امام باقر و صادق)، حلم و بردباری (امام کاظم) و تبیین معارف الهی معرفی شده‌اند .
حکایات آموزنده و احادیث گهربار یکی از ویژگی‌های برجسته این کتاب، ارائه چهل داستان و چهل حدیث برای هر معصوم است که باعث می‌شود مفاهیم انتزاعی اخلاقی در قالب روایت‌های ملموس به خواننده منتقل شود. این احادیث طیف گسترده‌ای از مباحث همچون ارزش عقل، اهمیت نماز، حقوق فرزندان، پاداش نیکوکاری و آثار گناهان را پوشش می‌دهند .
مهدویت و آرمان‌شهر اسلامی بخش پایانی کتاب به حضرت ولی‌عصر (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) اختصاص دارد. در این بخش، ضمن برشمردن نشانه‌های ظهور و خصوصیات فردی ایشان، به برنامه‌های عملی پس از ظهور و چگونگی تشکیل حکومت جهانی بر پایه عدل و داد پرداخته شده است.
جمع‌بندی نهایی
کتاب دانستنی‌های چهارده معصوم (علیهم السلام)، یک دانشنامه منسجم و کاربردی است که با پیوند میان تاریخ و اخلاق، تصویری روشن از سبک زندگی اسلامی ارائه می‌دهد. این اثر با پرهیز از اطاله کلام و تمرکز بر نکات کلیدی سیره معصومین، منبعی ارزشمند برای تقویت باورهای دینی و اصلاح رفتارهای فردی و اجتماعی محسوب می‌شود.
مطالعه این کتاب برای کسانی که به دنبال درک عمیق‌تر از جایگاه هدایت‌گری ائمه و چگونگی به کار بستن آموزه‌های آنان در دنیای معاصر هستند، بسیار سودمند خواهد بود. این مجموعه با گردآوری روایات معتبر و داستان‌های مستند، پلی میان دانش تاریخی و عمل اخلاقی بنا کرده است.

هشتگ

#دانستنیهای_چهارده_معصوم #چهارده_معصوم #اهل_بیت #سیره_معصومین #سبک_زندگی_اسلامی #امامت_و_ولایت #تاریخ_اسلام #حدیث_شناسی #دانشنامه_اسلامی #پژوهش_دینی #سیره_نبوی #مذهب #اسلام #شیعه #اخلاق #داستان_مذهبی #ایمان #معنویت #دعا #نماز #لبیک_یا_حسین #یا_علی #فاطمه_الزهرا #یا_مهدی #اهل_بیت_علیهم_السلام #روایت_عشق #حدیث_روز #کربلا #مدینه #فرهنگ_شیعه #زندگینامه_ائمه #خلاصه_زندگانی_چهارده_معصوم #احادیث_منتخب #زندگینامه_ائمه_اطهار #کتاب_شناسی_مذهبی #معارف_اسلامی #حضرت_محمد #امیرالمؤمنین #فاطمه_زهرا #امام_حسن #امام_حسین #امام_زمان #غدیر #عاشورا #صلح_امام_حسن #ظهور #شهادت #اربعین #بقیع #نجف #سامرا #کاظمین #مشهد

[1]- مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏17، ص317.

[2]- امام حسن عسکری (علیه‌السلام) از پدران بزرگوار خود نقل می‌فرمایند: «أَشَدُّ مِنْ يُتْمِ الْيَتِيمِ الَّذِي انْقَطَعَ عَنْ أَبِيهِ يُتْمُ يَتِيمٍ انْقَطَعَ عَنْ إِمَامِه وَ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْوُصُولِ إِلَيْهِ وَ لَا يَدْرِي حُكْمَهُ فِيمَا يُبْتَلَى بِهِ مِنْ شَرَائِعِ دِينِهِ أَلَا فَمَنْ كَانَ مِنْ شِيعَتِنَا عَالِماً بِعُلُومِنَا فَهَذَا الْجَاهِلُ بِشَرِيعَتِنَا الْمُنْقَطِعُ عَنْ مُشَاهَدَتِنَا يَتِيمٌ فِي حِجْرِهِ أَلَا فَمَنْ هَدَاهُ وَ أَرْشَدَهُ وَ عَلَّمَهُ شَرِيعَتَنَا كَانَ مَعَنَا فِي الرَّفِيقِ الْأَعْلَى». (مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏17، ص317)

[3]- مفهوم مخالف اصطلاحی اصولی و به‌معنای دلالت التزامى (لزوم بيّن به معناى اخص) منطوق كلام است بر انتفاى طبيعى حكم از موضوع مقيد، هنگامى كه قيد موضوع منتفى باشد، مانند اینکه «اگر آب كر باشد چيزى او را نجس نمى‌كند» كه مفهوم مخالف آن اين است كه «اگر آب كر نباشد و با شىء نجس برخورد كند نجس مى‌شود». (فرهنگ نامه اصول فقه، ص768)

[4]- مائده، آیۀ32.

[5]- امام حسن عسکری (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «وَ مَنْ‏ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً؛ [أَيْ‏] وَ مَنْ‏ أَحْيَاهَا وَ أَرْشَدَهَا مِنْ كُفْرٍ إِلَى إِيمَانٍ، فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً؛ و هر كس انسانى را از مرگ برهاند گويى همه انسان‏ها را زنده داشته است‏؛ [یعنی] هرکس انسانی را حیات ببخشد و او را از کفر به ایمان هدایت کند گویا همۀ مردم را حیات بخشیده است». (التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري عليه السلام، ص348)

[6]- جامع الأخبار (شعيري)، ص119.

[7]- نهج‌البلاغه، حکمت149.

[8]- البته مدل رشد T به افراد می‌آموزد که در دنیای امروز به‌ویژه در ارتباط با نسل جوان مدل T زندگی کنند؛ یعنی یک بند انگشت در همۀ زمینه‌های عمومی اطلاعات داشته باشند اما در یک یا دو حوزه به صورت عمیق رشد کنند و اطلاعات داشته باشند.

[9]- مقالۀ مفهوم شایسته سالاری و نقش آن در توسعه مطلوب کشورهای در حال توسعه، ص33.

[10]- مفردات ألفاظ القرآن، ص560.

[11]- به نقل از ازهری از الفروق في اللغة، ص72.   

[12]- مفردات ألفاظ القرآن، ص658.

[13]- إرشاد القلوب إلى الصواب (ديلمی)، ج‏1، ص35.

[14]- مجمع البحرين، ج‏3، ص449.

[15]- عيون الحكم و المواعظ (ليثی)، ص261.

[16]- برداشتی از مجمع البحرين، ج3، ص449.

[17]- آیات قرآن معاد انسان‌ها را هم روحانی و هم جسمانی دانسته است. ائمه اطهار (علیهم‌السلام) نیز معاد را فقط روحانی ندانسته‌اند. امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرمودند: «أَخْرَجَهُمْ مِنْ ضَرَائِحِ اَلْقُبُورِ وَ أَوْكَارِ اَلطُّيُورِ وَ أَوْجِرَةِ اَلسِّبَاعِ وَ مَطَارِحِ اَلْمَهَالِكِ سِرَاعاً إِلَى أَمْرِهِ مُهْطِعِينَ إِلَى مَعَادِهِ رَعِيلًا صُمُوتاً قِيَاماً صُفُوفاً؛ خداوند آنان را از ميان قبرها و آشيانه پرندگان (اگر آن‌ها را خورده باشند) و لانۀ درندگان (اگر ايشان را طعمۀ خود كرده باشند) و ميدان‌هاى جنگ (اگر كشته شده باشند) بيرون مى‌آورد، در حالتى كه آمادۀ انجام امر و فرمان حقّ تعالى بوده به سوى معاد و جاى بازگشت كه خداوند براى آن‌ها قرار داده به سرعت و تندى مى‌روند». (نهج‌البلاغه، ص107، خطبۀ83 (غرّاء))

[18]- عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ‌ إِنَّ أَوَّلَ الْأُمُورِ وَ مَبْدَأَهَا وَ قُوَّتَهَا وَ عِمَارَتَهَا الَّتِي لَا يُنْتَفَعُ بِشَيْ‌ءٍ إِلَّا بِهِ الْعَقْلُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ زِينَةً لِخَلْقِهِ وَ نُوراً لَهُمْ فَبِالْعَقْلِ عَرَفَ الْعِبَادُ خَالِقَهُمْ وَ أَنَّهُمْ مَخْلُوقُونَ وَ أَنَّهُ الْمُدَبِّرُ لَهُمْ وَ أَنَّهُمُ الْمُدَبَّرُونَ وَ أَنَّهُ الْبَاقِي وَ هُمُ الْفَانُونَ وَ اسْتَدَلُّوا بِعُقُولِهِمْ عَلَى مَا رَأَوْا مِنْ خَلْقِهِ مِنْ سَمَائِهِ وَ أَرْضِهِ وَ شَمْسِهِ وَ قَمَرِهِ وَ لَيْلِهِ وَ نَهَارِهِ وَ بِأَنَّ لَهُ وَ لَهُمْ خَالِقاً وَ مُدَبِّراً لَمْ يَزَلْ وَ لَا يَزُولُ وَ عَرَفُوا بِهِ الْحَسَنَ مِنَ الْقَبِيحِ وَ أَنَّ الظُّلْمَةَ فِي الْجَهْلِ وَ أَنَّ النُّورَ فِي الْعِلْمِ فَهَذَا مَا دَلَّهُمْ عَلَيْهِ الْعَقْلُ قِيلَ لَهُ فَهَلْ يَكْتَفِي الْعِبَادُ بِالْعَقْلِ دُونَ غَيْرِهِ قَالَ إِنَّ الْعَاقِلَ لِدَلَالَةِ عَقْلِهِ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ قِوَامَهُ وَ زِينَتَهُ وَ هِدَايَتَهُ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُّهُ وَ عَلِمَ أَنَّ لِخَالِقِهِ مَحَبَّةً وَ أَنَّ لَهُ كَرَاهِيَةً وَ أَنَّ لَهُ طَاعَةً وَ أَنَّ لَهُ مَعْصِيَةً فَلَمْ يَجِدْ عَقْلَهُ يَدُلُّهُ عَلَى ذَلِكَ‌ وَ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُوصَلُ إِلَيْهِ إِلَّا بِالْعِلْمِ وَ طَلَبِهِ وَ أَنَّهُ لَا يَنْتَفِعُ بِعَقْلِهِ إِنْ لَمْ يُصِبْ ذَلِكَ بِعِلْمِهِ فَوَجَبَ عَلَى الْعَاقِلِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الْأَدَبِ الَّذِي لَا قِوَامَ لَهُ إِلَّا بِهِ. (کافی-ط الاسلامیه، ج1، ص29)

[19]- مانند عالم غیب، ویژگی‌های فرشتگان، وصف معاد و چگونگی محشور شدن افراد، توصیف بهشت و دوزخ.

[20]- امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرمودند: «لاَ تَرَى اَلْجَاهِلَ إِلاَّ مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً؛ همیشه جاهل را یا افراط گر مى‌بینى و یا تفریط کار». (نهج‌البلاغه، ص479، حکمت70)

[21]- دیوید دانینگ (David Dunning) و جاستین کروگر (Justin Kruger) دو محققی هستند که در این زمینه مطالعه کرده‌اند و کوشیده‌اند «توانایی انسان را در ارزیابی توانایی‌های خودش» ارزیابی کنند.

[22]- برداشتی از قاموس قرآن، ج‏7، ص159.

[23]- التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج‏11، ص272.

[24]- در این نوشتار تنها دو نمونه از پیامدهای دنیوی ترک خودآگاهی توسط دانش‌پژوه بیان شده است.

[25]- عیون الحکم، ج۱، ص۴۴۲.

[26]- غرر الحکم، ج۱، ص۶۲۶.

[27]- رجال کشی - إختيار معرفة الرجال‏، ص186.

[28]- دانشجویی می‌گفت: در دوران دانشگاه یک استادی داشتیم که درس مهم معماری تدریس می‌کرد. روزی سر کلاس گفت: چه کسانی معماری دوست ندارند؟ می‌خواهم یک فرصت خوب به ایشان بدهم. برخی دستشان را بالا گرفتند، یکسری هم معلوم بود ترسیدند، یکسری هم با اقتدار دستانشان پایین بود! خلاصه بعد کلی صحبت همه را قانع کرد که به نفعتان است راستش را بگویید.

استاد شروع کرد یکی یکی از کسانی که معماری دوست نداشتند، سوال کرد. گفت: چه چیزی دوست داری؟ به چه درسی علاقه داری؟ اگر الان اینجا سر کلاس من نبودی، دوست داشتی کجا باشی؟

برق را در چشم‌های دانشجویان می‌شد دید. هر کسی یک چیزی می‌گفت و کلاس شلوغ شد. استاد یک برگه از کیفش درآورد. گفت از هر کدامتان در حوزه‌ای که می‌گویید بهش علاقه دارید سوالی می‌پرسم، اگر توانستید جواب بدهید، بیایید نمرۀ پایان ترمتان را خودتان بنویسید و از کلاس بیرون بروید. فضای کلاس ترکیبی از سکوت، ذوق و اضطراب بود.

به یکی گفت: از تو شروع کنیم. علاقه‌ات چیست؟ گفت فیزیک. یک سوال از فیزیک پرسید او هم نتوانست جواب بدهد و همین رویه را تا حدود ۸ - ۹ نفر ادامه داد و از هر کدام در آن رشته‌ای که اظهار می‌کردند به آن علاقه‌مندند، سوالی پرسید اما نتوانستند پاسخ دهند.

گفت می‌بینید! مشکل شما معماری نیست. مشکل شما "جدیت" است. شما حتی در کارهایی که به ظاهر بهش علاقه دارید هم جدیت ندارید‌... .*جدیّت!* نشر: گاهنامه مدیر.

[29]- نهج‌البلاغه، ص366، نامۀ4.

[30]- البته شیوه‌های تبلیغی مستقیم به این دو شیوه محدود نمی‌شود و موارد دیگری نیز وجود دارد؛ مانند هدایتگری رخ در رخ و گفتگو و تبیین حقیقت به صورت خصوصی و در قالب صمیمانۀ دونفری هدایتگر و هدایت‌خواه.

[31]- .www.coca.ir

[32]- نهج‌البلاغه، حکمت149.

[33]- شرح ابن ابی الحدید، ج18، ص355.


موضو عات مرتبط

پربازدیدها

سلوني - فارسى

موسسه سلونی با هدف پژوهش و نشر معارف نهج البلاغه می‌کوشد با روش های تخصصی و روز آمد، جلوه‌ هایی از دانش و ادب ناب علوی را در اختیار عموم قرار دهد.

دسته بندی ها
  • مقاله ها
  • خطبه ها
  • کتابخانه
  • نامه ها
  • حکمت ها
  • گالری صوتی
مهمترین
  • نامه چهل و ششم فراز اول
  • جرعه زهری گواراتر از عسل
  • نامه چهاردهم فراز اول
  • اهل‌بيت (علیهم‌السلام) در آيۀ تطهير
  • رفتار وهابیان با مسلمانان
  • کتاب دشمنی ابن تیمیه با اهل‌بیت (علیهم‌السلام)

© 2026 سلوني - فارسى. تمامی حقوق محفوظ است.