- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
کلامی از اميرالمؤمنين (علیهالسلام) که چون ابن ملجم (که لعنت خدا بر او باد) به آن حضرت (علیهالسلام)، ضربت
زد، کمی قبل از رحلت خود از اين دنيا، آن را به عنوان وصيت ايراد فرمود:
«وصيت من به شما اين است که هيچ چيزی را با خدا شريک قرار ندهيد و سنت محمد (صلیاللهعليهوآله) را ضايع
و تباه نسازيد و به آن عمل نماييد.
اين دو ستون دين (يعنی شرک نياوردن به خدا و تباه نساختن سنت پيامبر (صلیاللهعليهوآله)) را به پاداريد که در
اين صورت، سرزنش و نکوهش، از شما دور میگردد».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص378)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
یکی از سخنان آن حضرت (علیهالسلام) که به صورت وصیت پیش از مرگ خود فرمود، پس از آنکه ابن ملجم
(لعنه الله) او را ضربت زد:
«وصیتم به شما این است که چیزی را شریک و همتای خدا نسازید. دیگر محمد (صلیاللهعليهوآله) است که سنت او
را ضایع نگذارید. این دو ستون را برپا دارید، و نگاه دارید، که در این صورت هیچ نکوهشی دامن شما را نخواهد
گرفت!».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص378)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرام پور)
وصیت امام (علیهالسلام) درلحظه شهادت در رمضان سال40 هجری:
(امام (علیهالسلام) وقتی ضربت خورد و در آستانه شهادت قرار گرفت، این بیان در 4 بخش ایراد نمود توصیه به
تمسک کردن به توحید و نبوت در دین اسلام. سپس در مورد زندگی خود بیان نمود که من روزی سالم بودم، و
اکنون در بسترم و روزی هم میروم که اینها مایه عبرت شماست. در بخش دیگر در مورد نحوه رفتار با قاتل خود
و در نهایت، در مورد حالت حضرت (علیهالسلام) در مواجهه با مرگ و عدم کراهت از آن عباراتی بیان میکند).
(بهترین وصیتها)
«توصیه من به شما آنکه چیزی را همتای خدا قرار ندهید و سنت پیامبر (صلیاللهعليهوآله) را ضایع نکنید. این دو
رکن اساسی را برپا دارید و این دو چراغ را همواره روشن نگهدارید. در این صورت شما را هیچ سرزنشی نخواهد
بود».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص540)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
پس از آنكه ابن ملجم ملعون شمشير بر سر آن بزرگوار (علیهالسلام) زده بود:
(در آن ترغيب به عفو او فرموده است)
«وصيت و سفارش من به شما آن است كه چيزى را با خدا انباز و همتا قرار ندهيد، و سنت محمد (صلیاللهعليهوآله)
را ضایع و تباه نسازيد (بر خلاف دستور آن حضرت (صلیاللهعليهوآله) رفتار ننمایید) و اين دو ستون (شرك
نياوردن به خدا و رفتار طبق گفتار پيامبر اكرم (صلیاللهعليهوآله)) را برپا نگهداريد (كه استوارى بناى دين مقدس
اسلام بر اين دو ستون است) و اين دو چراغ را بيافروزيد (تا در تاريكى نادانى و گمراهى سرگردان نشويد) نكوهش
و سرزنشى بر شما نيست».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص875)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از سخنان آن حضرت (عليهالسلام) به عنوان وصيت قبل از شهادت، آنگاه كه ابن ملجم ـ لعنة الله عليه ـ ضربه
كارى بر فرق حضرتش (عليهالسلام) زد:
(وصيتنامه امام على (عليهالسلام))
«اى فرزندان من، شما را سفارش مىكنم: چيزى يا كسى را براى خدا شريك ندانيد و سنت محمد (صلىاللهعليهوآله)
يعنى شريعت و دين او را تباه نسازيد. اين دو ستون، يعنى توحيد و عمل به اسلام را برپا داريد و جز اين دو هرچه
را ترك كرديد ترك كنيد و هرچه انجام دادهايد انجام داديد كه هيچ سرزنش و نكوهشى بر شما روا نيست».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص11)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
نامهاى كه حضرت (علیهالسلام) پيش از شهادت به عنوان وصيت بيان فرمود، هنگامى كه ابن ملجم فرقش را شكافته بود:
«امام (علیهالسلام) در اين گفتار به دو مطلب سفارش فرموده است كه پايههاى استوار اسلام هستند:
1) هيچگونه شرك به خدا نياورند يعنى توحيد خالص داشته باشند كه شهادت به آن نخستين مطلوب ديانت و شريعت است چنان كه در گذشته بيان شد.
2) توجه كامل به موضوع نبوت و محافظت سنت پيامبر (صلیاللهعلیهوآله)، و در سابق معلوم شد كه لزوم پيروى از
تمام آنچه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آورده است از سنت به حساب مىآيد. پس محافظت بر كتاب خدا از
امور واجب مىباشد، و برپا داشتن اين دو وظيفه بزرگ موجب رفع نكوهش مىشود، به دليل آن كه اين دو اصل
مثل دو ستون خانه سبب پا برجايى اسلام هستند، لذا واژه عمود را بر آنها استعاره آورده است.
(و خلاكم ذمّ)، اين جمله حكم ضرب المثل دارد «افعل كذا و خلاك ذمّ»، اين كار را انجام بده، ديگر چيزى بر تو
نيست يعنى معذور هستى و نكوهشى بر تو نيست».
(ترجمهی شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج4، صص696و697)
- الْعَمُودَيْنِ
- أَوْقِدُوا
- الْمِصْبَاحَيْن
- ذَم
- تُضَيِّعُوا (ضیع)
«ضیع» در اصل به معنی از دست رفتن و نبود شدن چیزی است.
[5]
«ضَيَّعَ» یعنی شخصی، چیزی را از دست داد و آن را نابود کرد.
[6]
«تَضَيَّعَ الرّيحُ» بادى است كه هرگاه بوزد هرآنچه كه بر آن مىوزد را نابود مىكند.
[7] - تُشْرِكُوا (شرک)
«شرک» در اصل خلاف تنهایی و بهمعنی دوستی کردن و همنشینی با دیگران است.
[8]
«شرك» درحقیقت نقیض اخلاص است اما به دلیل اسـتعمال در هرکفري، نقیض ایمان شده است.
[9]
«أَشْرَك بِاللّه» یعنی برای خدا شریک قائل شد.
[10]
تفاوت «شرک» و «کفر»:
«شرک» یک ویژگی است و به معنای قرار دادن معبودی هم رتبه یا پایینتر از خدا است؛ اما «کفر» داراي
ویژگیهاي زیادي است که هرکـدام با یکی از ویژگیهای ایمان متضاد است. هر گاه یکی از ویژگیهای «کفر» از
بنـده سربزند درحقیقت یکی از خصلتهاي ایمان را ضایع نموده است.
زیرا هرگاه فعلی از خصلت هاي «کفر» از بنـده سربزند درحقیقت خصلتی ازخصلت هاي ایمان ر اضایع نموده
است.
به جهت مبالغه به هر «کفري»، «شرك» گفته میشود.
[11]
نکتهها و پیامها
1. مستحب است هر مومنی پیش از مرگ وصیت کند(وَصِيَّتِي لَكُمْ).
2. شریک قرار ندادن برای ذات خدا و ایمان به یگانه و بی همتا بودن خدا اولین و مهمترین شرط ایمان است(أَلَّا
تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئاً).
3. شایسته است انسان در همه امور از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) پیروی کرده و بر اساس شیوه و روش ایشان
عمل کند (فَلَا تُضَيِّعُوا سُنَّتَهُ).
4. اگر انسان با ایمان به خدا طبق فرمایش و دستورات پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) و اهلبیت (علیهمالسلام) رفتار کند
سرزنش نخواهد شد (أَقِيمُوا هَذَيْنِ الْعَمُودَيْنِ وَ أَوْقِدُوا هَذَيْنِ الْمِصْبَاحَيْنِ وَ خَلَاكُمْ ذَمٌ).
5. پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) میفرمایند: «قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ لَوِ اجْتَمَعَ النَّاسُ كُلُّهُمْ عَلَى وَلَايَةِ عَلِيٍّ (علیه السلام) مَا
خَلَقْتُ النَّارَ؛ خدای عزوجل فرمود اگر همه مردم بر ولایت علی (علیه السلام) اتفاق نظر داشتند، آتش دوزخ را
نمیآفریدم».[12]
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. یکی از وظایف والدین، آموزش سنتهای رسول خدا (صلی الله علیه وآله) به فرزندان است.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
از اميرالمومنين (عليه السلام) درباره ايمان سئوال شد در پاسخ فرمود:
«عدل هم، از آن چهار ستون، داراى چهار شاخه است: غوطهور شدن فهم در درياى فکر براى درک معانى، و فرورفتن در درياى علم و رسيدن به حقيقت آن، داورى نيکو و روشن و دور از شبهه و راسخ بودن و استوارى در بردبارى.
پس هر کس بفهمد و دريابد، به حقيقت و عمق علم دانايى يافته، و هر که به حقيقت و عمق علم، دانايى يافته، از پيمودن راههاى هموار و مستقيم حکم و داورى، مانند کسى که تشنگى خود را با آب فرو نشانده، سيراب از معرفت باز مىگردد (و مردم را با حکمها و داوريهاى در سمت خود بهره مند مى سازد) و آنکه از حکم و بردبارى برخوردار باشد، در کار خود، کوتاهى روا نمىدارد و در ميان مردم زيست مىکند در حالى که همه، او را مىستايند».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص658)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«عدل نیز بر چهار شعبه است: فهم عمیق، و دانش ژرف، و حکم شگفت انگیز، و بردباری استوار. پس هرکه نیکو بفهمد به عمق دانش رسد. و هرکه به عمق دانش رسد از آبشخوار های حکم سیراب بیرون آید. و هرکه بردبار باشد در کارها تقصیر یا زیاده روی ننماید و در میان مردم، ستوده زندگی کند».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص473)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«عدل نیز چهار شعبه دارد: فهم دقیق، دانشی عمیق، قضاوت صحیح، و استحکام در حلم و صبر. پس آن که درست اندیشید، به عمق دانش رسید، و آن که به عمق دانش رسید، از چشمۀ زلال حکمت و حقیقت نوشید و کسی که حلیم و صبور شود، در کارش کوتاهی نورزد و با نیک نامی زندگی کند».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص680)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
از امام (عليه السّلام) از ايمان پرسيدند، پس آن حضرت (در باره علامات و نشانههاى ايمان و ضدّ آن كفر و شكّ) فرموده است:
«و عدل از آنها بر چهار گونه است: دقّت در فهميدن درست، رسيدن به حقيقت دانائى، حكم نيكو، استوار داشتن بردبارى، پس هر كه دقّت كرد و درست بفهميد حقيقت دانايى را دريافت و هر كه حقيقت دانايى را يافت از روى قواعد دين حكم نيكو صادر كرد، و هر كه بردبار بود در كار خود كوتاهى نكرده است و در بين مردم خوشنام زندگى كند».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6 ، ص1101)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«و اما عدالت نيز بر چهار قسم است: فهمى ژرف به منظور شناخت امور، زيرا تا انسان چيزى را نفهمد نمىتواند عدالت ورزد. و دانشى كه درون امور و اشياء را دريابد و آن را نيك فهم كند؛ و درباره اشياء به درستى داورى كند به گونهاى كه مطابق با واقع باشد؛ و استوارىِ بردبارى در انسان تا بتواند به هنگام ناتوانى در فهم و يا تطبيق علم، از خود بردبارى نشان دهد و بدين ترتيب به عدالتِ در امور دست يابد و آن را عملى نمايد. پس انسان هوشمند مىتواند به باطن و اسرار و عمق اشياء پى ببرد. و آنكه از باطن اشيا آگاه باشد مىتواند از چشمهسارهاى احكام الهى سيراب برگردد.
و كسى كه بردبار باشد در كارهاى خود زيادهروى نمىكند و به افراط و تفريط دچار نمىشود، بلكه همواره راه ميانه را مىپيمايد و در ميان مردم ستوده زندگى مىكند و همه لب به ستايش او مىگشايند، چون انسانِ عادلْ پسنديده و ستوده مردم است».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص355و356)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«امّا عدل و داد نيز چهار نوع است: توجّه عميق، رسيدن به حقيقت دانش، داورى صحيح و بردبارى ثابت، به اين ترتيب، هر كس دريافت و دقّت كرد، به حقيقت دانش رسيد و هر كه به حقيقت دانش رسيد، از روى اساس و اصول، داورى صحيح كرد، و آن كه بردبار بود، در كارها كوتاهى نمىورزد و در ميان مردم به خوشنامى زندگى مىكند».
امّا اقسام عدالت:
1- درك عميق، امام (علیه السلام) صفت را به موصوف اضافه كرده، و آن را به دليل اهميت بيشتر، مقدّم داشته است، و در تعريف اين فضيلت فرموده است، قوه درك معناست كه به وسيله لفظ يا نوشتار و يا اشاره و امثال آن، به آن معنى اشاره شده باشد.
2- رسيدن به حقيقت و ژرفاى دانش، يعنى دانستن حقيقت و كنه هر چيز.
3- نورانيت حكم، يعنى احكام صادره از جانب او، درخشان و روشن باشد، خطا و اشتباه در آن وجود نداشته باشد.
4- ملكه شكيبايى، و امام (علیه السلام) از آن تعبير به رسوخ و نفوذ كرده است، زيرا از ويژگيهاى ملكه بودن، رسوخ و نفوذ است، شكيبايى عبارت است از اقدام نكردن به داورى مطابق خواست قوّه خشم، در مورد كسى كه مرتكب جنايت نسبت به او شده است كه ناخوشايندىاش عايد او مىگردد.
بايد توجّه داشت كه دو فضيلت بينش دقيق و دانش عميق داخل در فضيلت حكمتند، و همين طور، فضيلت حلم و بردبارى وارد در ملكه شجاعت است جز اين كه به دليل وجود فضيلت عدالت در هر سه اصل مزبور، در حقيقت تمام آن فضايل و فروعشان شاخههايى از عدالتند. توضيح آن كه تمام اين فضائل، ملكاتى ميان دو طرف افراط و تفريطند، و همين در ميانه و وسط دو طرف بودن، معناى عدل است. بنا بر اين تمام اينها شاخههايى براى عدل و جزئياتى زير پوشش آنند.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص430و435)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
ابن قتيبه در كتاب عيون الاخبار نقل كرده است كه شبى منصور در حال طواف شنيد مردى مىگويد: بار خدايا من از ظهور تباهى و ستم و طمعى كه ميان حق جويان و حق مانع مىشود به پيشگاه تو شكوه مىكنم. منصور از طواف بيرون شد و در گوشهاى از مسجد نشست و كسى را پيش آن مرد فرستاد و او را فرا خواند. آن مرد دو ركعت نماز طواف گزارد و حجر را استلام كرد و پيش منصور آمد و بر او به خلافت سلام داد.
منصور گفت: اين چه سخنى بود كه از تو شنيدم كه در باره ظهور تباهى و ستم در زمين و اينكه طمع ميان حق جويان و حق مانع شده است مىگفتى به خدا سوگند با اين سخن سراپاى گوش مرا آكنده از سوز و گداز كردى. آن مرد گفت: اى امير المؤمنين اگر مرا بر جانم امان دهى، خرابى كارها را از بن و ريشه براى تو باز گو مىكنم و گرنه از تو كناره مىگيرم و به اندوه خويش مىپردازم كه گرفتار تن خويشتنم. منصور گفت: تو در امانى هر چه مىخواهى بگو. گفت: آن كس كه پايبند طمع شده است و طمع مانع ميان او و اصلاح آنچه از تباهى و ستم ظاهر شده، گرديده است، بدون ترديد تو هستى. منصور گفت: اى واى بر تو، چگونه ممكن است طمع در من نفوذ كند و حال آنكه سيمينه و زرينه در دست من و خوراك ترش و شيرين براى من حاضر است گفت: مگر طمع در كسى به اندازه تو نفوذ كرده است خداى عز و جل تو را به رعايت احوال مسلمانان و اموال ايشان گماشته است و تو از كارهاى ايشان غفلت مىورزى و به جمع آورى اموال ايشان همت مىگمارى و ميان خودت و ايشان پردههايى از گچ و آجر كشيدهاى و درهاى آهنى نهادهاى و پردهداران مسلح گماشتهاى و خود را از مسلمانان ميان اين موانع زندانى كردهاى، و كارگزاران خود را براى گرد آورى و انباشتن اموال گسيل داشتهاى و آنان را با مردان و ستوران و سلاح نيرو بخشيدهاى و فرمان دادهاى كه جز فلان و بهمان و تنى چند كه نام بردهاى حق ورود پيش تو را نداشته باشند، و فرمان ندادهاى كه ستمديده و اندوه رسيده و گرسنه و فقير و ناتوان و برهنه بتوانند به حضورت آيند و نه هيچ كس كه او را حقى در اين اموال است.
همان كسانى كه ايشان را براى خود برگزيدهاى و آنان را بر رعيت خود ترجيح نهادهاى و فرمان دادهاى مانع از آمدن آنان به حضورت نشوند، اموال را مىچينند و براى خود گرد مىآورند و اندوخته مىسازند، آنان مىگويند: اين منصور مردى است كه نسبت به خدا خيانت مىكند به چه سبب اينك كه ما را تسخير كرده است ما بر او خيانت نكنيم. آنان با يكديگر رايزنى كردند كه چيزى از اخبار مردم جز آنچه را كه خود مىخواهند به اطلاع تو نرسانند، هر كارگزارى از تو كه با فرمان ايشان مخالفت كند چندان او را در نظرت دشمن جلوهگر مىكنند و چندان براى او غائله بر مىانگيزند تا منزلتش فرو افتد و ارج او كاسته شود، و چون اين موضوع از جانب تو و ايشان ميان مردم شايع شده است كارگزاران و مردم از آنان مىترسند و كار ايشان را بزرگ مىشمرند. در نتيجه كارگزاران تو نخست با همان گروه زد و بند مىكنند و هديههاى گران و اموال فراوان به آنان مىدهند تا بدان وسيله براى ستم به رعيت نيرو يابند. ديگر توانگران و نيرومندان رعيت تو همچنين رفتار مىكنند تا بتوانند به زير دستان خود ستم كنند، بنابر اين همه سرزمينهاى خدا را به سبب طمع، تباهى و ستم انباشته است و آن قوم در سلطنت تو با تو شريك شدهاند و تو غافلى. اگر متظلمى به درگاه تو آيد، بين او و آمدن پيش تو مانع مىشوند و هر گاه كه آشكار مىشوى اگر بخواهد داستان خود را به اطلاع تو برساند، مىبيند كه تو خود از اين كار منع كردهاى هر چند به خيال خويش مردى را براى رسيدگى به دادخواهى ايشان گماشتهاى، ولى اگر شخص دادخواه پيش او رود، همانها به او پيام مىدهند كه قصه او را به تو گزارش ندهد و حال او را براى تو آشكار نسازد و او هم از ترس تو سخن ايشان را مىپذيرد، بدين گونه آن شخص مظلوم پيوسته پيش او مىرود و به او پناه مىبرد و از او فرياد رسى مىخواهد ولى او همچنان بهانه مىآورد و او را سرگردان مىدارد: و وقتى شخص مظلوم چنان درمانده شود كه اگر تو براى كارى بيرون آمده باشى فرياد برآورد (كه صدايش به گوش تو برسد) او را چنان مىزنند كه مايه عبرت ديگران گردد و تو مىنگرى و اعتراضى نمىكنى، چگونه بر اين حال ممكن است اسلام باقى بماند.
من به روزگار جوانى خويش به چين سفر مىكردم، يك بار كه وارد چين شدم، پادشاه آن سرزمين كر شده بود. او سخت گريست، همنشينانش او را به شكيبايى فرا خواندند، گفت: من بر اين بلا كه بر من نازل شده است نمىگريم، بلكه از آن مىگريم كه ممكن است ستمديدهاى بر درگاه من فرياد بر آرد و من فريادش را نشنوم. سپس گفت: اينك اگر شنوايى من از ميان رفته است، بينايى من بر جاى است، ميان مردم ندا دهيد كه هيچ كس جز ستمديده فرياد خواه، جامه سرخ نپوشد. آن گاه همه روز صبح و عصر سوار بر فيل مىشد و مىنگريست كه آيا مظلومى را مىبيند يا نه.
او مشرك به خدا بود ولى مهربانى او نسبت به مشركان بر بخل او چيره شد، و تو مؤمن به خدا و از خاندان رسول خدايى در عين حال مهربانى تو نسبت به مؤمنان بر بخل تو چيره نمىشود. اگر تو براى فرزندانت مال اندوزى مىكنى، خداوند متعال براى تو عبرتى در كودك نوزاد قرار داده است كه چون از شكم مادر زاييده مىشود هيچ مال و ثروتى بر روى زمين ندارد و هر مالى هم كه داشته باشد دستى بخيل آن را تصرف مىكند، در عين حال لطف خداوند همواره آن كودك را فرو مىپوشد تا آنكه رغبت مردم به او فزون مىشود و اين تو نيستى كه عطا مىكنى بلكه خداوند هر چه بخواهد به هر كس كه اراده فرمايد، لطف و عطا مىكند.
و اگر مىگويى براى استوار ساختن پايههاى حكومت مال جمع مىكنى، همانا خداوند متعال براى تو در بنى اميه عبرتى را نشان داد و ديدى آنچه سيم و زر و مردان و سلاح و مركوب فراهم آوردند كارى براى ايشان فراهم نساخت و اراده خداوند در باره آنان صورت گرفت. و اگر مىگويى مال را براى رسيدن به هدف و نهايتى بزرگتر از آنچه در آن هستى گرد مىآورى، به خدا سوگند منزلت بزرگتر از آنچه در آن هستى منزلتى است كه آن را درك نمىكنى مگر آنكه به خلاف آنچه اكنون هستى رفتار كنى (وصول به منزلت آخرت). وانگهى دقت كن مگر تو كسانى را كه نسبت به تو عصيان كنند، عقوبتى دشوارتر از كشتن ايشان مىكنى منصور گفت: نه. آن مرد گفت: ولى آن پادشاهى كه چنين مال و حكومتى به تو ارزانى داشته است كسى را كه از فرمانش سر پيچى كند با كشتن عقوبت نمىكند بلكه او را جاودانه در شكنجه دردناك قرار مىدهد، و آن پادشاه (خداوند) عقيده قلبى و اعمال تو و آنچه را چشم بر آن اندازى و دست بر آن يازى و به سويش گام بردارى، مىبيند و مىداند. اينك بنگر هر گاه كه خداوند اين پادشاهى را از دست تو بيرون كشد و تو را براى حساب پس دادن نعمتهايى كه به تو ارزانى داشته است، فرا خواند آيا اين اموال كه با بخل و امساك فراهم آوردهاى، گرهى از كار تو مىگشايد منصور گريست و گفت: ايكاش آفريده نمىشدم، اى واى بر تو، من چگونه بايد براى خويش چارهسازى كنم گفت: براى مردم بزرگانى هستند كه در كارهاى دينى خود به ايشان مراجعه مىكنند و به سخن ايشان راضى مىشوند، آنان را نزديكان خود گردان تا تو را هدايت كنند و در كار خود با آنان رايزنى كن تا تو را در كار خير استوار بدارند.
منصور گفت: به آنان پيام دادم كه بيايند ولى از من گريختند. گفت: آرى، بيم آن دارند كه مبادا تو ايشان را به راه و روش خود كشانى. اينك در دربار خويش را بگشاى و دسترسى به خودت را آسان گردان و بر ستمديده با مهر بنگر و ستمگر را سركوب كن، و غنايم و زكات و صدقات را از آنچه روا و پاكيزه است، بگير و با حق و عدالت ميان مستحقان تقسيم كن. من ضمانت مىكنم كه آن فرزانگان و بزرگان خود به حضورت آيند و براى صلاح كار امت تو را يارى دهند و سعادتمند كنند.
در اين هنگام مؤذنان آمدند و سلام دادند و بانگ نماز برداشتند. منصور برخاست و نماز گزارد و بر جاى خود بازگشت و به جستجوى آن مرد بر آمدند، او را نيافتند.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص250-253)
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
هنگامى که اميرالمومنين (عليه السلام) براى رفتن به سوى شام (براى نبرد با معاويه در صفين) رهسپار میشد، دهقانان
[1] (زمينداران و باغداران) شهر انبار
[2]، در راه به آن حضرت رسيدند، آنان از اسبهاى خود فرود آمدند و در مقابل وى شروع به دويدن کردند، اميرالمومنين (علیه السلام) پرسيد، اين چه کارى بود شما انجام داديد؟ پاسخ دادند: اين عادت و رسم ماست که به وسيله آن، اميران خود را بزرگ ميداريم و احترام مىکنيم.
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص660)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
آن حضرت هنگامی که به شام میرفت و کدخدایان شهر انبار به دیدارش آمدند و از اسب ها پیاده شدند و پیشاپیش او دویدند، فرمود:
این چه کاری است که کردید؟! گفتند: این عادت ماست که بدان وسیله امیران خود را احترام میکنیم.
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص475)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
امام (علیه السلام) بر سر راه صفین، با دهقانان شهر انبار برخورد کرد، آنها وقتی آنها وقتی آن حضرت را دیدند، از مرکب پایین آمدند، پیشاپیش ایشان دویدند. فرمود چرا چنین می کنید! گفتند، رسمی است که پادشاهان خود را اینگونه احترام می کنیم.
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص683)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
امام (عليه السّلام) هنگام رفتن بشام كدخدايان و بزرگان انبار (شهرى در عراق) به آن حضرت بر خورده بتعظيم و احترامش از اسبها پياده شده در پيش ركابش دويدند، فرمود:
اين چه كارى بود كه كرديد گفتند: اين خوى ما است كه سرداران و حكمرانان خود را بآن احترام مىنماييم.
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1104)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
وقتى حضرت در مسير خود به شام براى جنگ با معاويه به شهر «انبار» رسيد، دهقانان از مركبهاى خود پياده شدند و در ركاب حضرتش شروع به دويدن كردند. حضرت فرمود: اين چه كارى است كه مىكنيد؟ گفتند: اين روش ما در تعظيم و بزرگداشت اميران و فرماندهانمان است و بدين ترتيب براى هر كارى كه امير بخواهد، اعلام آمادگى مىكنيم.
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص359و360)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«دهقانان شهر انبار، امام (علیه السلام) را به هنگام رفتن به شام، ملاقات كردند و براى احترام از اسبها پياده شدند و در پيشاپيش آن بزرگوار شروع به دويدن كردند، امام (علیه السلام) فرمود:
«اين چه كارى است» گفتند: اين رسم ماست كه فرمانروايان خود را بدين وسيله احترام مىكنيم.
شرح اشتدّوا بين يديه، يعنى پيشاپيش او دويدند، و بدبختى اخروى در همين است، زيرا اين عمل تعظيم غير خداست.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص441و442)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
به هنگام رفتن امام (عليه السّلام) به شام دهقانان انبار او را ديدند، براى او پياده شدند و پيشاپيش او دويدند. پرسيد اين چه كارى بود كه كرديد گفتند: خوى ماست كه با آن اميران خود را بزرگ مىداريم.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص258)
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«اگر با اين شمشيرم به بالاى بينى مومن بزنم تا مرا دشمن بدارد، مرا دشمن نخواهد داشت و اگر دنيا و همه ثروتهاى آن را بر روى منافق بريزم تا مرا دوست بدارد، دوست نخواهد داشت».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص663)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«اگر با این شمشیرم بینی مؤمن را بزنم تا مرا دشمن دارد هرگز دشمن نخواهد داشت. و اگر همهی دنیا را با هرچه دارد در کام منافق فرو ریزم تا مرا دوست دارد دوست نخواهد داشت».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص477)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«اگر با این شمشیرم بر بینی مؤمن زنم که دشمنم شود، دشمن من نخواهد شد و اگر تمام دنیا را نثار منافق کنم که دوستم بدارد، دوستم نخواهد داشت».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص685)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در باره مؤمن و منافق:
«اگر با اين شمشيرم به بن بينى مؤمن بزنم كه با من دشمن شود دشمنى نخواهد نمود، و اگر همه (كالاى) دنيا را بر سر منافق بريزم كه مرا (براستى) دوست دارد دوست نخواهد داشت».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6،ص1109)
شروح
این حکمت به فطرت پاک و سالم مؤمن اشاره دارد، لذا حتی بر او شمشیر هم فرود آید، بغض حضرت را بهدل نمیگیرد..
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«اگر بينى مؤمن را با اين شمشيرم بكوبم تا مرا دشمن بدارد دشمن نخواهد داشت، چون مؤمن، آخرت را مىخواهد و امام (عليهالسلام) نيز به سوى آخرت فرا مىخواند و لذا جوياىِ آخرت، هرگز و در هيچ شرايطى با امام (عليهالسلام) دشمنى نخواهد كرد.
و نيز اگر تمام دنيا را با همه آرايههاى آن به منافق بدهم و در دامان او بريزم تا دوستم بدارد، هرگز دوست نخواهد داشت».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص365)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«اگر با شمشير بر انتهاى بينى مؤمن بزنم تا با من دشمنى كند، با من دشمن نخواهد شد، و اگر تمام دنيا را بر سر منافق بريزم تا مرا دوست بدارد، دوست من نخواهد شد».
جمّات جمع جمّه، عبارت است از جايى از زمين كه در آن جا آب گرد آيد. و از آن رو كه ايمان راستين باعث اتحاد و محبت خالص ميان مؤمنان در راه خداست، ناگزير دشمنى و كينه امام (عليه السلام) با آن در يك دل جمع نشود. و از طرفى چون نفاق مخالف ايمان است، با آنچه لازمه ايمان است يعنى محبت در راه خدا نيز مخالف است و با آن جمع شدنى نيست، هر چند به بهاى دادن مال فراوانى به شخص منافق باشد.
كلمه جمّات را از باب تشبيه معقول به محسوس، براى محل اجتماع اموال دنيا، استعاره آورده است، آرى گاهى به وسيله مال دنيا محبت عرضى حاصل مىشود كه با از بين رفتن علّت يعنى صرف مال و نظير آن، محبت نيز از بين مىرود، و سخن در اين نوع از محبت نيست، اين است راز سخن امام (عليه السلام) : دشمن نمىدارد... و امام (عليه السلام) اين مطلب را بر قضاى الهى كه بر زبان پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) مقدّر شده، نسبت داده است.
(ترجمهشرحنهجالبلاغهابنميثم، ج5، صص450و451)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«اگر با اين شمشير خود بر بينى مؤمن زنم تا مرا دشمن بدارد، مرا دشمن نخواهد داشت و اگر همه جهان را بر منافق فرو ريزم كه مرا دوست بدارد، دوستم نخواهد داشت».
مراد امام على (عليه السّلام) از بيان اين فصل ياد آورى مطالبى است كه پيامبر (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) در مورد او فرموده است كه «تو را مؤمن دشمن نمىدارد و منافق دوست نمىدارد»، و اين سخن حقى است كه ايمان و دشمن داشتن امام على (عليه السّلام) با يكديگر جمع نمىشود، زيرا دشمن داشتن على (عليه السّلام) گناه كبيره است و كسى كه مرتكب گناه كبيره مىشود در نظر و عقيده ما، مسلمان ناميده نمىشود. منافق هم كسى است كه تظاهر به اسلام مىكند و در باطن كافر است، و كافر نمىتواند به اعتقاد خود على را دوست بدارد زيرا مقصود از اين خبر، محبت دينى است و كسى كه معتقد به اسلام نباشد نمىتواند هيچ كس از اهل اسلام را به سبب مسلمانى دوست بدارد تا چه رسد در مورد امام على (عليه السّلام) آن هم با توجه به جهاد او در راه دين. بنابر اين، اين سخن حق است و در كتابهاى صحاح به صورتى ديگر نقل شده است كه چنين است: «كسى جز مؤمن تو را دوست نمىدارد و كسى جز منافق تو را دشمن نمىدارد.»، و ما در مباحث گذشته اين كلمه را شرح داديم.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، ص265)
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«بىنيازى و ثروت در غربت به منزله وطن و فقر و بىچيزى در وطن، به منزله غربت است
[1]».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص664)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«توانگری در غربت، وطن است و تهیدستی در وطن، غربت است».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص478)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«بینیازی در غربت، به منزلۀ وطن است، و تهیدستی در وطن، غربت است».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص687)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در باره دارائى و بىچيزى:
«دارائى (براى شخص) در غربت وطن و ميهن است (زيرا بواسطه آن همه اظهار دوستى و آشنائى كنند) و بىچيزى در وطن غربت است (زيرا بر اثر آن همه از شخص دورى مىنمايند)».
(ترجمهوشرحنهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1113)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«بىنيازى در غربت بدان ماند كه فرد در وطن خود است، زيرا مال، دوستان و زندگى آكنده از نعمت فراهم مىآورد، پس چنين كسى گويا در وطن خود مىباشد، اما فقر در وطن به منزله غربت است، زيرا فقير نه زندگى دارد و نه دوست، لذا از نعمتهاى زندگى بىبهره است».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص369)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«مالدارى در غربت وطن است و تهيدستى در وطن غربت است».
كلمه وطن را از آن رو براى مالدارى و ثروتمندى در غربت استعاره آورده است كه براى شخص مايه آرامش خاطر و باعث دلگرمى است، و با وجود آن، غربت در انسان اثر نمىكند. و لفظ غربت را نيز از آن جهت براى تهيدستى در وطن استعاره آورده است كه غربت و تهيدستى هر دو باعث كج خلقى و دشوارى كارهاست.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، ص458)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«توانگرى در غربت چون در وطن ماندن است و فقر در وطن در غربت به سر بردن». در مطالب گذشته سخن كافى در باره توانگرى و فقر و ستودگى و ناستودگى آن گفتهايم همان گونه كه عادت ماست كه خوبيها و بديهاى چيزى را مىگوييم و اينك افزون بر آن مىگوييم.
مردى به بقراط گفت: اى حكيم سخت درويش و بينوايى، گفت: اگر آسايش درويشى را بشناسى، اندوه خوردن بر خودت، تو را از اندوه خوردن براى من باز مىدارد، درويشى پادشاهى است كه بر آن محاسبه نيست.
و گفتهاند: ناتوانترين مردم كسى است كه توانگرى را تحمل نكند.
به كندى گفته شد: فلان كس توانگر است، گفت: مىدانم كه مال دارد، ولى نمىدانم توانگر است يا نه، چون نمىدانم در مال خود چگونه عمل مىكند.
به ابن عمر گفته شد: زيد بن ثابت در گذشته است و دويست هزار درهم بر جاىنهاده و ترك كرده است. گفت: آرى، او از مال دست برداشته و رها كرده است ولى مال(گرفتارى حساب آن) او را رها نكرده است. و گفته شده است: براى تو در شرف فقر همين بس كه كسى را نمىبينى براى اينكه فقير شود، عصيان پروردگار را پيشه سازد و همين موضوع را شاعرى هم در شعر گنجانيده و گفته است: (اى سرزنش كننده درويشى، دلگير مباش كه اگر پند و عبرت بگيرى، عيب توانگرى بيشتر است، تو در جستجوى توانگرى از فرمان خدا سرپيچى مىكنى ولى براى آنكه فقير شوى عصيان خدا نمىكنى). و گفته شده است: حلال قطره قطره فرو مىچكد و حرام به صورت سيل مىآيد.
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص274و275)
- شرح سلونی
در این حکمت، مسئله توانمندی و فقر، از زاویه متفاوتی مورد بررسی قرار گرفته است. توانمندی برای شخص، به منزله وطن انگار شده و فقر و ناداری، عامل غربت شخص بیان شده است.
«وطن» به مکانی گفته میشود که انسان در آن متولد شده و رشد کرده باشد. در این حالت انسان با آن محل وابستگی پیدا کرده و عادت میکند؛ چرا که مایه آرامش و آسایش اوست و چه بسا در آن منطقه خانواده و دوستان زیادی داشته باشد.
در این فرمایش توانمندی، وطن به شمار آمده است. «غنی» در این روایت، تنها به ثروت اشاره ندارد؛ بلکه هر نوع توانگری را شامل میشود. بهره داشتن از هر نوع مهارت یا تخصصی، از عوامل جذب دیگران به شخص، برای بهرهمندی از مهارت و تخصص اوست؛ همین عامل سبب میشود چنین شخصی حتی در دوری از وطن، احساس دلتنگی و تنهایی نکند. البته چنین شخصی باید توجه داشته باشد که توانگری وی را به طغیان یا دنیازدگی واندارد.
از سوی دیگر غربت انسان را دچار مشکلات زیادی میکند. از جمله اضطراب، نگرانی، ترس، تنهایی و بیماریهایی همچون افسردگی و ... و یکی از راههای رهایی از غربت، توانگری است؛ چراکه در این صورت، افراد زیادی اطراف انسان جمع میشوند و همین مسئله سبب میشود که انسان احساس غربت نکند.
شخصی که هیچ نوع توانمندی و مهارتی ندارد، حتی در وطن خود غریب است، چرا که کاری از دست او ساخته نیست. گاهی حتی خانواده و دوستان نیز چنین شخصی را وامیگذارند و از رسیدگی به او بازمیمانند. همچنین فشار فقر و سختی معیشت، گاه به بدخلقی شخص منجر میشود و همین عامل سبب میشود مردم از او بیشتر فاصله بگیرند. چنین شخصی حتی اگر در وطن خود باشد، زندگی را به دشواری میگذراند و در وطن خود، احساس غربت و تنهایی میکند.
از این روایت دو نکته را میتوان برداشت کرد:
1-شیعیان باید بکوشند با تقویت بنیه اقتصادی خود، جایگاه و کرامت خود را در جامعه به دست آورند.
2- افراد توانگر باید با رسیدگی به نیازمندان، در اصلاح وضعیت معیشتی آنان بکوشند تا جامعه شیعی، عزت و اقتدار خود را به دست آورد.
نکته دیگری که باید به آن اشاره کرد آن است که فقر در این روایت، به معنای فقر به درگاه الهی نیست؛ چرا که همه بندگان در پیشگاه خدا، نیازمند و فقیر هستند؛ چنانکه در سخن حضرت موسی (علیه السلام) با خدا چنین آمده که:
«رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ؛
[2] پروردگارا، من به هر خيرى كه سويم بفرستى سخت نيازمندم.» و نیز خدای متعال میفرماید: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ؛
[3] اى مردم شما به خدا نيازمنديد و خداست كه بى نياز ستوده است.»
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
«روزگار (گذشت زمان) بدنها را کهنه و فرسوده مىکند و آرزوهاى تازه اى براى انسان پديدار مىسازد، مرگ را نزديک مى نمايد و آرزو را از آدمى دور مىگرداند.
هر کس بر روزگار پيروز شود (و آنچه از کالاى دنيا که انتظار دارد در اثر گذشت روزگار نصيب او گردد) گرفتار رنج خواهد شد (که چگونه ثروت خويش را از گزند نگاه دارد) و آن کس هم که آن را به به دست نياورد دچار ناراحتى مىگردد (که چرا گذشت زمان، او را از آنچه مىخواسته، محروم ساخته است)».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص666)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
«روزگار بدن ها را فرسوده کند، و آرزوها را تازه سازد، و مرگ را نزدیک، و امید را دور گرداند. هرکه بدان دست یابد به رنج افتد، و هرکه از دستش بدهد سختی کشد».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسیناستاد ولی، ص480)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
«روزگار بدن ها را فرسوده و آرزوها را تازه کند. مرگ را نزدیک و خواسته ها را دور سازد. هرکه بدان دست یافت، خسته شد و هرکه آن را از دست داد، سختی کشید».
(نهج البلاغه ترجمه روانباشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص690)
- ترجمه نهج البلاغه (فیض الاسلام)
در باره روزگار:
«روزگار بدنها را فرسوده مىسازد (پير مىنمايد) و (با كمى آسايش) آرزوها را تازه و نو ميكند، و (با گردش خود) مرگ را نزديك مىگرداند، و (با نزديك شدن مرگ) آرزوها را دور مىسازد، هر كه به روزگار فيروزى يافت (كالاى آنرا بدست آورد براى نگاهدارى و افزونيش) برنج افتاد، و هر كه آنرا نيافت (بر اثر نداشتن) بسختى گرفتار شد (خلاصه روزگار براى ناكام يا كامياب سراى رنج و آزار است، پس خردمند بآن دل نبندد و فريب نخورد)».
(ترجمهوشرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج6، ص1117)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
«روزگار بدنها را مىفرسايد و از قدرت آنها مىكاهد، چون دائم نيروهاى بدنى را مىگيرد.
و آرزوها را تجديد مىكند، زيرا هرچه از عمر انسان بگذرد، آرزوهايش بيشتر مىشود چنانكه پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمودند: «يَشيبُ ابنُ آدَمَ وَ يَشُبُّ فيهِ خَصْلَتانِ، الحِرْصُ و طولُ الأَمَلِ
[1]؛ آدميزاده پير مىشود، اما دو صفت در او جوان مىگردد: حرص و آرزوهاى دراز».
و مرگ را نزديك مىكند زيرا هر روز كه بگذرد انسان را گامى به مرگ نزديكتر مىكند. و آرزوهاى انسان را دور مىكند، چون هرچه بر عمر انسان افزوده شود مىفهمد كه آرزوهايش برآوردنى نيست، چون تأمين آرزوها نياز به نيرو و شادابى و سرزندگى دارد كه اينها هر روز رو به كاهش مىباشند. هركه بر آرزو غلبه پيدا كند و آن را به دست آورد به زحمت مىافتد و هركه آن را از دست بدهد به غصه و رنج مىافتد».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص373)
- توضیح نهج البلاغه (ابن میثم)
«روزگار بدنها را فرسوده و آرزوها را تازه مىگرداند و مرگ را نزديك و خواهشهاى دل را دور مىسازد هر كه بر زمانه چيره گشت، به رنج افتاد، و هر كه بر روزگار دست نيافت، گرفتار سختى شد».
فرسوده كردن بدنها، همان آماده ساختن آنست براى فتور و تباهى، با گذشت زمان، و در اثر آنچه از گرما و سرما و دشواريهاى مربوط به زمان كه توسط ايّام و فصول بر تن آدمى وارد مىشود. و اين كه روزگار آرزوها را تازه مىگرداند در اثر فريبى است كه از زنده بودن و تندرستى، انسان حاصل مىشود، و بيشتر اشخاص سالخورده در معرض آنند چرا كه طول عمر و تجربههايى كه از نيازمندى و بىچيزى دارند آنان را مىفريبد و بر جمع مال حريصشان مىكند و سبب آرزوهاى دراز آنها براى تحصيل دنيا مىگردد. و نزديك ساختن مرگ نظر به فرسودن بدنها و دور و دراز كردن آرزوها با توجه به نزديك ساختن مرگ است.
و هر كه بر زمانه چيره گشت، يعنى با تباه كردن عمر و به كار بردن آن در راه متاع دنيا، به رنج مىافتد و با جمعآورى و اندوختن مال دنيا دچار بدبختى مىگردد، و هر كس روزگار را از دست داد، در راه به دست آوردن دنيا رنج برد ولى با از بين رفتن آن گرفتار بدبختى شد.
امام (عليه السلام) در دو جمله اوّل سجع متوازن، و در دو جمله وسط سجع مطرّف، و در دو جمله آخر سجع متوازى، را رعايت كرده است.
(ترجمهشرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج5، صص465و466)
- توضیح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«روزگار تنها را فرسوده مىسازد و آرزوها را تازه مىكند، مرگ را نزديك و اميد را دور و دراز مىكند، هر كس به آن دست يافت، اندوهگين شد و آن كس كه آن را از دست داد، به رنج افتاد». گفتارى مفصل در باره روزگار و دنيا در مباحث گذشته، گذشت و اينك مىگوييم. يكى از حكيمان گفته است: دنيا براى آنكه فريب دهد، شادى مىآورد و براى مكر و حيله گرى بهرهاى مىرساند، چه بسيار خفته در سايه خود را كه از خواب پرانده است و چه بسيار كسان را كه به او اعتماد داشتهاند، زبون ساخته است. دنيا با اين خوى و سرشت شناخته شده و با همين شرط قرين و مصاحب بوده است.
اسكندر به ارسطو نوشت: اندرزم بده. ارسطو براى او نوشت: هر گاه در كمال سلامتى، از رنج و گرفتارى ياد آور، و هر گاه در كمال امانى، احساس بيم و ترس كن، و هر گاه به نهايت آرزوى خود رسيدى، مرگ را به ياد آور و هر گاه مىخواهى خواسته دل خود را بر آورى، براى او بهرهاى در بدى و بى ادبى قرار مده. شاعرى در اين باره چنين سروده و چه نيكو گفته است: «گويا تو اخبار گذشتگان را نشنيدهاى و نديدهاى كه روزگار با بازماندگان چه كرده است...
(جلوه تاريخ درشرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج7، صص288و289)
- شرح سلونی
تصور کنید شما را برای چند روزی در قصری زندانی کردهاند. در این قصر سفرهای گسترده است که انواع خوراکیها در آن چیده شده؛ اما همین که تصمیم به خوردنِ یکی از نعمتهای آن سفره میگیرید، حشرهای موذی شما را آزار میدهد. شما ناچار هستید چند روزی را در این قصر بگذرانید، اگر از سفره بهره نگیرید، از گرسنگی رنج میکشید و اگر از طعام سفره تناول کنید، حشرات شما را میآزارند؛ اما به شما راهکاری برای خروج از قصر و رهایی از این شرایط آموزش داده شده است.
دنیا را میتوان به این قصر تشبیه کرد؛ جایی که در آن خوشی با ناخوشی، شیرینی با تلخی و لذت با رنج و دشواری آمیخته است؛ در چنین شرایطی شخص عاقل، میکوشد که به کمترین زاد از این سفره بسنده کند و تا زمانی که مدت اقامت او به پایان برسد، مسئولیتها و تکالیف واگذار شده به او را انجام دهد.
در این حکمت امیرالمؤمنین(علیه السلام) میفرمایند: «الدَّهْرُ يُخْلِقُ الْأَبْدَانَ وَ يُجَدِّدُ الْآمَالَ.» «دهر» در لغت به معنای مدت محدود، بلا، چيرگى، پايان،
[2] غلبه و قهر است؛ چراکه بر همه چیز وارد شده و بر آن غلبه میکند.
[3] با گذشت زمان، جسم و تنِ آدمی ضعیف و ضعیفتر میشود و فشارِ مشکلات و آزمونها، رفته رفته به فرسودگی قوای بدنی و روحی شخص میانجامد و تواناییهای او به ضعف و سستی میگراید. طبیعت روزگار، چنین است و راهی برای گریز از این واقعیت وجود ندارد. با این حال، هر چه تن انسان فرسودهتر و قوای او ناتوانتر میشود، آرزوهای جدیدی در او شکل میگیرند. چنانچه از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل شده: «يَهْرَمُ ابْنُ آدَمَ وَ تَشِبُّ مِنْهُ اثْنَتَانِ الْحِرْصُ وَ الْأَمَل؛آدمى پير مىشود، ولى دو چيز در او جوان مىگردد: آزمندى و آرزوى دور و دراز.»
[4]
حضرت در ادامه میفرمایند: «وَ يُقَرِّبُ الْمَنِيَّةَ وَ يُبَاعِدُ الْأُمْنِيَّةَ» سخن حضرت (علیه السلام) هشداری است برای انسان و زنگ اخطاری است برای رهاندن او از بستر آرزوهایی که ممکن است او را از توجه به آخرت بازدارد. همچنان که آرزوها در آدمی رشد میکند، به همان ترتیب مرگ به او نزدیکتر شده و بین انسان و خواستههایش، مانع میشود و دفتر تمام آرزوها بسته میشود. چیزی که هیچ کسی توان مقابله با آن را ندارد و زمانی که اجل انسان فرابرسد، نمیتوان حتی لحظهای بیشتر در این دنیا زندگی کند. همانجا است که پرونده اعمال شخص بسته شده و دیگر توان جمع آوری کوچکترین توشهای برای سفر به آخرتش را ندارد.
«مَنْ ظَفِرَ بِهِ نَصِبَ وَ مَنْ فَاتَهُ تَعِبَ» هر که به دنیا دست یابد، خسته میشود و هرکه به آن دست نیابد، رنج میکشد.
Ø چرا دستیابی به دنیا مایه رنج انگار شده است؟( مَنْ ظَفِرَ بِهِ نَصِبَ)
1. شخص برای رسیدن به آن، باید رنج زیادی را به جان بخرد. برای مثال دستیابی به موقعیت بالای اجتماعی یا قرار گرفتن در جایگاه علمی بالا، مستلزم رنج و تلاش بسیار است.
2. رنج دوم، به دلیل مراقبت از این جایگاه است. همچنانکه به دست آوردن موقعیت و نعمت، نیازمند تلاش است، نگهدای از آن نیز نیازمند تلاشی دوچندان است.
3. از آنجا که روح انسان زیادهخواه است، به هر چه دست یابد، باز خواستار نعمتهایی بیشتر است و این حرص و آز و زیادهخواهی، او را برای دریافت بیشتر به رنج می افکند.
Ø چرا دست نیافتن به دنیا مستلزم رنج است؟ ( و من فاته تعب)
1. گاه شخص سالها برای رسیدن به نعمتی، میکوشد، اما در آخر به آن دست نمییابد. چنین شخصی، هم رنج طلب را به دوش کشیده و هم حسرت ناکامی را.
2. چنین شخصی که به نعمت دست نیافته، به دلیل بیبهره بودن از مواهب مادی و رنجش فقر و نداری نیز در رنج است.
3. گاه شخص به نعمتی دست مییابد و آن را از دست میدهد و ناچار است برای کسب مجدد آن تلاش زیادی را متحمل شود.
بنابراین انسان چه به خواسته خود دست یابد و چه دست نیابد، به آسایش نخواهد رسید. دنیایی با چنین ویژگی، شایسته است که تمام نیرو، اندیشه و انرژی ما را به خود اختصاص ندهد و چه نیکوست که تمام هم و غم انسان برای آبادی سرایی قرار گیرد که ابدی و جاودان است. همانگونه که خدای متعال فرموده: «وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولَى؛ و قطعاً آخرت براى تو از دنيا نيكوتر خواهد بود.»
[5] - ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
بخشى از وصيّت و سفارش اميرالمؤمنين (عليهالسلام) است كه آن را براى كسانى كه بر امر صدقات مىگماشت، مىنوشت:
«بعد از اين پرسش، اگر كسى از ايشان گفت نه، ديگر به او رجوع مكن و اگر توانگرى به تو آرى گفت و اظهار داشت كه چنين حقّى بر عهدۀ او قرار دارد، همراه او برو، بى آنكه او را بترسانى يا او را بيم دهى يا با تشدّد و خشونت از او بگيرى يا امر دشوارى را بر وى تحميل كنى».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص516)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
بخشی از سفارش آن حضرت (علیهالسلام) که به مأموران جمع آوری زکات مینوشت:
«اگر کسی گفت: نه؛ دیگر با او کشمکش وگفتگو مکن. و اگر کسی پاسخ مثبت داد، با او روانه شو بیآنکه او را بترسانی و یا تهدید کنی و یا بر او سختگیری و یا در رنج و فشارش گذاری».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، صص380 و 381)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
دستور العمل امام (علیهالسلام) بهمأموران جمعآوری مالیات در سال 36 هجری:
(در این نامه، امام (علیهالسلام) در مورد جمعآوری زکات ابتدا بهمأموران خود توصیه میکند که رعایت تقوا و نیت خالص، و پرهیز از تهدید و گرفتن زکات بیش از حد از کسی را از یاد نبرند و اینکه در برخورد اول با مردم با نهایت محبت و مهربانی و ادب رفتار کنند. سپس در مورد چگونگی اخراج حق الهی از حق مردم توضیح میدهد، و در نهایت در مورد حقوق حیواناتی که بهعنوان زکات گرفته میشوند رعایت حق آنها را سفارش میفرماید.)
«حال اگر کسی گفت: نه! دیگر بهاو مراجعه نکن، و اگر با گشادهرویی پاسخ داد، آری، همراهش برو بیآنکه او را بترسانی و سختگیری کنی».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص543)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از وصيّتهاى آن حضرت (عليهالسلام) است كه راه گرفتن و جمعآورى زكات را و مهربانى با كساني را كه زكات مىپردازند، نشان مىدهد و آزار نرساندن به شترهایى كه بابت زكات گرفته ميشود. ایشان این سفارش را براى كسي كه متصدّى جمعآورى زكات قرار مىداد، مىنوشت:
«پس اگر گويندهاى گفت: نيست (زكات بهمن تعلّق نگرفته) بهاو مراجعه نكن (دوباره سراغش مرو) و اگر گويندهاى بتو گفت: هست، همراهش برو بدون آنكه او را بترسانى و بيم دهى، يا بر او سخت گرفته او را به دشوارى وادارى».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص882)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از توصيههاى آن حضرت (عليهالسلام) به كسى كه براى جمعآورى صدقات مىگمارد:
روش برخورد با مؤمنان هنگام جمعآورى زكات
«پس اگر كسى گفت: زكات به مال من تعلق نمىگيرد، سخنش را بپذير، چرا كه بايد عمل مسلمان را بر صحت و سخنش را بر صدق حمل نمود. و اگر گفت: آرى، به مال من زكات تعلق گرفته است، همراه او برو تا زكات را بگيرى؛ اما او را با سخنان تهديدآميز نترسان و با درشتى و بدرفتارى چيزى از او نگير و او را به آنچه بر تو دشوار است وادار نساز».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، ص20)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
از سفارشهاى حضرت (علیهالسلام) كه براى متصديان جمعآورى زكات و صدقات مىنوشت:
«چند نكته بر جسته در اين سفارشنامه وجود دارد كه به ذكر آنها مىپردازيم:
... 4_ از عبارت «امْضِ إِلَيْهِمْ» تا جمله «وَ لَا تَسُوأَنَّ صَاحِبَهَا»:
آنچه موجب مصلحت و سزاوار است كه در حق آنان عمل كند به وى آموخته است. كارهايى كه سبب شفقت بر آنها است از قبيل وقار و آرامش و ايستادن در ميان جمع آنان توأم با گفتارهايى از قبيل سلام گفتن و ابلاغ رسالت آن حضرت و چگونگى گفتارها مثل كامل كردن تحيت و با نرمى و ملاطفت سخن گفتن تمام اينها دستوراتى است كه امر به انجام دادنشان فرموده، و جمله فوق شامل منهيات و كارهايى هم هست كه دستور تركش را داده است از جمله آنها: مسلمانى را نترساند و به آيندهاش بدبين نكند و بر او سخت نگيرد و تكليف شاق بر او محول نكند، بدون اذن او در ميان شتران و گوسفندانش داخل نشود، و مانند زورمداران و ستمكاران بر آنان وارد نشود و حيوانى را رم ندهد و با زجر دادن و زدنشان صاحب آنها را آزرده خاطر نكند كه تمام اينها بر خلاف نظر شارع است».
(ترجمة شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، ص713)
- قَائِل
- لَا تُرَاجِعْه
- أَنْعَمَ لَكَ
- مُنْعِم
شخصی که پاسخ مثبت میدهد.
[4] - انْطَلِقْ
- أَنْ تُخِيفَ
- اَنْ تُوعِدَ
- اَنْ تَعْسِفَ
- اَنْ تُرْهِقَ
- أَنْ تُخِيفَ (خوف)
«خَوْف» به معنای ترس
[10] و گرفتگی روح به هنگام پریشانی و نگرانی است؛
[11] یعنی فردی بر اثر نشانهای که برای انسان علم یا گمان حاصل میکند، در زمان حال یا آینده منتظر امر ناپسند
[12] -دنیوی یا اخروی- باشد و از این حالت ناامنی، احساس پریشانی کند.
[13]
تفاوت «خوف» و «حذر»:
«خوف» در صورتی است که احتمال ضرر وجود داشته باشد؛ ولی اگر کسی یقین داشته باشد که زیانی به او میرسد دیگر به او «خائف» گفته نمیشود. «حذر» یعنی شخص، خودش را از ضرر نگهدارد، چه ضرر یقینی باشد چه احتمالی. «حذر» سبب دفع ضرر میشود؛ اما «خوف» سبب دفع ضرر نمیشود.
[14]
تفاوت «خوف» و «رهبت»:
«رهبت» به معنای «خوف» طولانی و مسـتمر است؛ راهب به دلیل خوف مسـتمرش بـدین واژه نامگـذاري شده است. طبق نظر دیگری، «خوف» یعنی انسان رسیدن ضرری را احتمال دهد؛ ولی «رهبت»، علم به ضرر در صورت وجود شرط است و اگر آن شرط محقق نشود، آن ضرر نیز روی نمیدهد.
[15] - أَنْ تَعْسِفَ (عسف)
«عَسْف» واژهای است که بر خیر دلالت ندارد
[16]و به معنای حرکت در مسیری غیر از مسیر هدایت است.
[17] این واژه در اصل
[18] به معنی آن است که شخصی، دیگری را به غیر از روش صحیح برای رسیدن به خواستهای به خطا و اشتباه بیندازد، سپس استعمال این واژه کثرت یافت تا اینکه هنگامی که پادشاهی ستم کرد گفته شد: عَسَفَ السُّلْطانُ.
[19] «عَسَفَ» یعنی شخصی به زور چیزی را گرفت.
[20]
«عَسُوف» اسم فاعل و «عُسَفَاء» جمع واژة «عَسُوف» است.
[21] - أَنْ تُرْهِقَ (رهق)
یکی از معانی «رهق» پوشاندن شیءی
[22] به وسیلة چیزی است که شخص از آن کراهت دارد نه مطلق پوشاندن.
[23] «رَهِقَ فلانٌ» یعنی فلانی ترسید.
[24]
«إِرْهَاق» مصدر باب افعال واژة «رَهِقَ» و به معنی این است که انسان به چیزی که طاقت ندارد، وادار شود.
[25] «أَرْهَقه» یعنی فردی، شخص دیگری را به بيش از توانایيش تكليف كرد.
[26] «أرهَقَهُ عُسْراً» یعنی او را به كارى سخت گمارد.
[27]
خدای متعال میفرماید:
«سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً؛ به زودى او را به بالارفتن از گردنه عذاب وادار مىكنم».
[28] «صعود»، گردنة سخت است. این جمله، یعنی به زودی او را به [تحمل] عذابی سخت وادار میکنم.
[29]
همچنین میفرماید:
«وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا؛ ترسيديم كه به آنها كفر و طغيان برساند و وادار به كفر و طغيان نمايد».
[30]
و میفرماید:
«فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا؛ پس كسى كه به پروردگار خود ايمان آورد، از كمى پاداش و سختى بيم ندارد».
[31]
أزهری میگوید: «الرهق» در این آیه اسمی از «إرهاق» و به معنی این است که انسان به کاری که طاقتش را ندارد، وادار شود.
[32]
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در خطبة 86 نهج البلاغه میفرمایند:
«فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُ مِنْكُمْ فِي أَيَّامِ مَهَلِهِ قَبْلَ إِرْهَاقِ أَجَلِهِ، وَ فِي فَرَاغِهِ قَبْلَ أَوَانِ شُغُلِهِ؛ كوشش كننده از شما در ايام مهلت بكوشد پيش از آنكه مرگ او را دريابد، و در وقت فراغت قبل از اينكه گرفتار شود».
هشت مورد از کلمة «رهق» در نهج البلاغه آمده است.
[33]
نکتهها و پیامها
1_ بر اساس «اصالة الصحة»[34] باید گفتار کشاورزان و دامداران مسلمان مورد پذیرش قرار گیرد و نباید آنها را به دروغگویی متهم کرد. (فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لَا فَلَا تُرَاجِعْهُ)
2_ کنترل دیگران به دو صورت ممکن است: کنترل درونی و کنترل بیرونی. تقوا نوعی کنترل درونی است که افراد را به پایبندی به دین وامیدارد.
تمرکز جامعۀ اسلامی بر نهادینه ساختن تقوا (ایجاد کنترل درونی) است؛ از این رو در حکومت اسلامی راستین، اکثر افراد به اختیار خود، زکات اموالشان را میپردازند و نیازی به بررسی نیست و مأمور مالیات مأمور به پذیرش سخن آنان است. (فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لَا فَلَا تُرَاجِعْهُ)
3_ عمل (از جمله پرداخت زکات) در صورتی ارزش راستین دارد که از روی میل و ارادۀ شخص پرداخت شود، نه از روی اکراه یا اجبار. (فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لَا فَلَا تُرَاجِعْهُ)
4_ با مسلمانی که به دستورات دینش پایبند است باید به گونهای رفتار شود که باعث تشویقش به کارهای نیک بیشتر گردد نه اینکه با برخورد نادرستی، دچار ترس و... شود. (وَ إِنْ أَنْعَمَ لَكَ مُنْعِمٌ فَانْطَلِقْ مَعَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخِيفَهُ...)
5_ اسلام از خشونت نهی میکند. (مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخِيفَهُ أَوْ تُوعِدَهُ أَوْ تَعْسِفَهُ أَوْ تُرْهِقَهُ)
مردمانی که رفتارشان از خشونت بهدور باشد و با اخلاق شایسته و احترام به نظر دیگران همراه باشد ملت پیشرفته هستند.[35]
رسول اکرم (صلیاللهعلیهوآله) در دعوتشان به دین اسلام و متمایل کردن دلهای مردم به سوی خود، رفتار خشونتآمیز نداشتهاند و تمامی کردارشان با محبت و اصلاح همراه بوده است.[36]
6_ رفتارهای نامناسب مأمور جمعآوری زکات:
· گاهی مأمور به گونهای رفتار میکند که طرف مقابل امنیت خویش را در خطر میبیند. (مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخِيفَهُ)
· گاهی او را تهدید میکند. (أَوْ تُوعِدَهُ)
· گاهی به زور چیزی را از او میگیرد. (أَوْ تَعْسِفَهُ)
· گاهی او را به بیش از تواناییش تکلیف میکند. (أَوْ تُرْهِقَهُ)
ترساندن، تهدید کردن، وادار کردن و تکلیف بیشتر از توانایی، رفتارهای غیر قابل قبولی در دریافت حقوق است.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1_ سزاوار است والدین در برابر پاسخ فرزندشان، او را با پرسش دوباره به دروغ متهم نکنند.
2_ دولتها با ایجاد رعب و وحشت، یا بهره گرفتن از زور و خشونت، شهروندان را به پرداخت مالیات ملزم میکنند؛ اما در سیرۀ حکومتی امیرالمؤمنین (علیهالسلام) ترس، خشونت، زور و تهدید جایی ندارد.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
بخشى از وصيّت و سفارش اميرالمؤمنين (عليهالسلام) است كه آن را براى كسانى كه بر امر صدقات مىگماشت، مىنوشت:
«و بايد شترى را كه رنج راه، آن را خسته كرده، در آسايش قرار دهد و بايد آن را كه كف پايش، نازك گرديده و آن ديگرى را كه لنگ گرديده، آهسته براند و بايد آنها را بر بركههاى آبى كه در كنارۀ راه عبور وى (يعنى آن فردامين) واقع است، براى نوشيدن آب فرود آورد و نيز، آنها را از زمينى كه گياه در آن روييده به سوى جادّه و راه مستقيم، بر نگرداند و بايد در طول راه، زمان به زمان، آنها را استراحت دهد و چون به جايى كه مقدارى آب و گياه در آن يافته مىشود، برسند بايد به آنها مهلت دهد تا آب بياشامند، و از گياهان بچرند».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص517)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
بخشی از سفارش آن حضرت (علیهالسلام) که به مأموران جمع آوری زکات مینوشت:
«و حیوان خسته را استراحت دهد، و با حیوانی که از پا افتاده یا سُم آن شکافته و یا بهزور خود را میکشاند مدارا کند، و هرجا به آبگیری رسیدند آنها را بر سر آب برد، و آنها را از علفزارها به جادههای اصلی بیآب و علف نکشاند و در ساعتهای گوناگون آنها را استراحت دهد و بر لب آبها و کنار علفزارها مهلت چریدن دهد».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، صص381 و 382)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
دستور العمل امام (علیهالسلام) بهمأموران جمعآوری مالیات در سال 36 هجری:
(در این نامه، امام (علیهالسلام) در مورد جمعآوری زکات ابتدا بهمأموران خود توصیه میکند که رعایت تقوا و نیت خالص، و پرهیز از تهدید و گرفتن زکات بیش از حد از کسی را از یاد نبرند و اینکه در برخورد اول با مردم با نهایت محبت و مهربانی و ادب رفتار کنند. سپس در مورد چگونگی اخراج حق الهی از حق مردم توضیح میدهد، و در نهایت در مورد حقوق حیواناتی که بهعنوان زکات گرفته میشوند رعایت حق آنها را سفارش میفرماید.)
«و حال شتر خسته یا زخمی را که سواری دادن برایش سخت است مراعات کند. آنها را در سر راه بهآبگیرها ببرد و از کنار راههای علفدار براند و آنها را بهراههای خشک نکشاند و هر از چندگاه آنها را مهلت دهد که استراحت کنند هرگاه بهآب و علف رسیدند بهآنها فرصت چریدن و نوشیدن دهد».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص545)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از وصيّتهاى آن حضرت (عليهالسلام) است كه راه گرفتن و جمعآورى زكات را و مهربانى با كساني را كه زكات مىپردازند، نشان مىدهد و آزار نرساندن به شترهایى كه بابت زكات گرفته ميشود. ایشان این سفارش را براى كسي كه متصدّى جمعآورى زكوات قرار مىداد، مىنوشت:
«و بايد آسايش خسته را فراهم ساخته آن را كه پايش سوده و از رفتن ناتوان گرديده به آرامش و آهسته براند، و آنها را به بركهها و آبگاههایى وارد سازد كه شترها بر آنها مىگذرند، و آنها را از زمين گياهدار به راهها (راههای بىگياه) نبرد (تا در طىّ راه چريده در رفتار توانا باشند) و بايد آنها را ساعتها (هر چند ساعت يك بار يا در چراگاهها) راحتى و آسايش دهد (تا آسوده بچرند) و بايد آنها را نزد آبهاى اندك و گياهها مهلت دهد و واگذارد».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص883)
- توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از توصيههاى آن حضرت (عليهالسلام) به كسى كه براى جمعآورى صدقات مىگمارد:
حقوق حيوانات از ديدگاه امام على (عليهالسلام)
«و به حيوانى كه سختى كشيده و رنجور است به قدر كفايت استراحت بدهد، و با حيوانى كه سمّش زخم شده و نمىتواند به درستى راه برود مدارا كند.
و چارپايان را از كنار بركهها عبور دهد تا اگر تشنه باشند آب بنوشند، و مبادا آنها را از بيابانهاى سرسبز به سمت جادههاى خشك و بىعلف بكشاند و بدينترتيب از چَرا و سيرشدن محروم سازد. و بايد آنها را در زمانهايى معين و منظم استراحت بدهد و [باید آنها را] از جاهايى كه آب اندك و علفزار وجود دارد براند تا آب بنوشند و قدرى علف بخورند».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج4، صص23 و 24)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
از سفارشهاى حضرت (علیهالسلام) كه براى متصديان جمعآورى زكات و صدقات مىنوشت:
«چند نكته بر جسته در اين سفارشنامه وجود دارد كه به ذكر آنها مىپردازيم:
...
10_ آخرين نكته سفارش به رعايت حال حيوانات فرموده است كه نمايندهاش به امينى كه براى حفظ آنها مامور كرده بگويد: ميان ناقه و بچهاش فاصله ايجاد نكند و تمام شيرش را ندوشد، زيرا اين دو عمل به طفل زيان وارد مىكند، زياده از حدّ از او سوارى نگيرد و چنان نباشد كه زحمتها را منحصر به يكى كند و بقيه را معاف دارد زيرا اين كار بسيار ضرر دارد اما رعايت حد اعتدال ضرر سوارى را كاهش مىدهد و حكايت از مهربانى طبيعى مىكند و همچنين استراحت دادن به حيوان خسته و آسان گرفتن بر زخمى و سم ساييده و لنگ لازم است، و نيز دستور مىدهد كه در مسير راه آنها را به علفزارها و محل آب داخل كند و در ساعتهاى آسايش به آنها فرصت تنفس و استراحت دهد تا وقتى كه به محل معين رسيدند چاق و سر حال باشند و در باره هدف از اين امر و نهىها مىفرمايد: تا اين كه آنها را بر طبق كتاب خدا و روش پيامبرش تقسيم كنيم، اين مطلب با اين كه از وضع و حال آن حضرت، براى هر كسى معلوم و مشخص است اما چون در رعايت حال اين حيوانات سفارش زياد فرمود، ممكن است براى برخى اوهام فاسده، اين تصور پيدا شود كه شايد به سبب غرض شخصى كه نفعش به خودش مىرسد، و بر خلاف كتاب خدا و سنت پيامبر است اين همه اصرار دارد، لذا فرموده است: طبق كتاب خدا و سنت پيامبر تقسيم كنيم، و سپس نماينده خود را تشويق كرده است به اين كه اين اعمال پاداش او را نزد خداوند زياد مىكند و هدايت و رشد او را به راه خداوند نزديكتر مىكند. اين كه پاداش وى را مىافزايد به دليل آن است كه اين كارها مشقّت و رنج او را زياد مىكند و زيادى مشقت باعث زيادى اجر و مزد مىباشد، و اين كه رشد و هدايتش را نزديكتر مىكند به اين سبب است كه در اين امر به دنبال امام رفته و پيروى از هدايت و ارشاد او كرده است كه در قبل آگاهى از آن نداشت. توفيق از خداوند است».
(ترجمة شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، ص715)
- لِيُرَفِّهْ
باید راحت گذارد.[1]
- اللَّاغِب
خسته و ضعیف.[2]
- لِيَسْتَأْنِ
باید مدارا کند.[3]
- النَّقِب
حیوانی که پایش زخمی است.[4]
- الظَّالِع
حیوانی که در راه رفتن میلنگد.[5]
- لِيُورِدْ
باید به سوی آب ببرد.[6]
- تَمُرُّ
میگذرد.[7]
- الْغُدُر
جمع غدیر، آبگیرها.[8]
- لَا يَعْدِلْ
نکشاند.[9]
- نَبْت الْأَرْضِ
علفزارها.[10]
- جَوَاد الطُّرُقِ
جادهها بدون سبزهزار.[11]
- لِيُرَوِّحْ
باید راحت گذارد.[12]
- لِيُمْهِلْ
باید مهلت و فرصت دهد.[13]
- النِّطَاف
آبهای کم.[14]
- الْأَعْشَاب
چراگاهها.[15]
- يُرَفِّهْ (رفه)
«رفه» در اصل بهمعنای نعمت و گستردگی خواسته است.[16]
«تَرْفِيه» بهمعنای مدارا و همچنین ماندن و استراحت کردن است.[17] «رَفَّهْتُ الإِبِلَ» یعنی هر روز شتر را وقتی تشنه شد، به آبشخور بردم.[18]
هنگامی که شخصی به دیگری میگوید: «رَفِّه عليّ» یعنی به من مهلت بده.[19]
- اللَّاغِبِ (لغب)
«لغب» در زبان عربی بهمعنای ضعف و خستگی است.[20]
«أَلْغَبَه السَّيْرُ» یعنی راه رفتن او را خسته کرد.[21]
این ماده دو بار در قرآن کریم[22] و سه بار در نهجالبلاغه آمده است.[23]
خدای متعای فرموده است:
«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ ما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ؛ ما آسمانها و زمين و آنچه را ميان آنها است در شش روز آفريديم و هيچ خستگى بما نرسيد».[24] «لُغُوب» بهمعنای خستگی، درماندگی[25] و سختی است.[26] ظاهرا قيد شدّت نيز صحيح نباشد و مطلق خستگى مراد باشد نه خستگى شديد.[27]
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میفرمایند:
«وَ صَانَ أَجْسَادَهُمْ أَنْ تَلْقَى لُغُوباً وَ نَصَبا؛ خدا ابدان اهل بهشت را محفوظ كرده از اينكه خستگى و رنجى ببينند».[28]
- لِيَسْتَأْنِ (أنی)
«اناة» یعنی حرکت آهسته و در اصطلاح بهمعنای تدبیر امور و عدم شتابزدگی است، همچنین گفته شده این واژه بهمعنای آرامش در هنگام پریشان حالی است.[29]
«اسْتأْنَى به» یعنی شخصی به انتظار دیگری نشست،[30] همچنین یعنی با او در كاری به نرمى و مهربانى رفتار كرد.[31] «اسْتأنَيْتَ بِفُلانٍ» یعنی تو آن شخص را به شتاب وادار ننمودی.[32]
در جریان غزوۀ حنین آمده: «و قد كنتُ اسْتَأْنَيْتُ بكُم» یعنی من منتظر شما شدم.[33]
«لِيَسْتَأْنِ» یعنی باید خویشتن داری و مدارا کند.[34]
- لِيُرَوِّحْ (روح)
«رَوح» بهمعنای راحتی است.[35]
«رَوح» در آیۀ «فَرَوْحٌ وَ رَيْحانٌ»[36] بهمعنای راحتی،[37] استراحت و خنکی[38] است.
«رَوَّحَ إبلَهُ»[39] و «أراحَ إبلَهُ» یعنی شترش را بعد از ظهر[40] از مرعی[41] به آغل بازگرداند. [42]
نکات تدبری
اصل دیگر دوستی:
ممکن است مسیر خاکی و بدون سبزهزار برای حرکتِ چوپان راهوارتر باشد، اما حیوانات مایلند تا از مسیرهای سرسبز عبور کنند تا در میان راه، بچرند. هنگامی که میان خواست شخصی نگهبان و حیوانات تعارضی پیش میآید، سزاوار است نگهبان خواست آنها را بر خود مقدم کند. (وَ لَا يَعْدِلْ بِهَا عَنْ نَبْتِ الْأَرْضِ إِلَى جَوَادِّ الطُّرُقِ)
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1_ در معاشرت با افراد شایسته است حالات جسمی و روحی آنان را در نظر داشته باشیم. (وَ لْيُرَفِّهْ عَلَى اللَّاغِبِ وَ لْيَسْتَأْنِ بِالنَّقِبِ وَ الظَّالِعِ)
2_ شیعۀ راستین کسی است که برای آسایش و آرامش دیگران حتی حیوانش وقت میگذارد. (وَ لْيُمْهِلْهَا عِنْدَ النِّطَافِ وَ الْأَعْشَاب)...
- غَائِص
غواصی کننده، فرو رونده.
[1] - زُهْرَةِ الْحُكْم
- رَسَاخَةِ الْحِلْم
- عدل
«عدل» یعنی شخص در کارها به عدالت داوری کند
[4] و مردم از حکم او راضی باشند.
[5]
دیگر معانی «عدل»؛ اعتدال،
[6] امر پسندیده،
[7] پايدارى، كيفر، امر ميانه، پیمانه و قصد در كارها است.
[8]
در آیۀ «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ»،
[9]«عدالت» بهمعنای همسان عمل کردن است؛ چه در پاداش و چه در تلافی کردن؛ اگر کار خیر و نیک باشد، عدالت در برابر آن خیر، نیکی است؛ و اگر کار شر و بدی باشد، عدالت، همان شر و بدی است و «احسان» یعنی در برابر خير و نيكى، پاداشى بيشتر از آن داده شود و در برابر شرّ و بدى كمتر از آن تلافى كنند؛
[10] بنابراين احسان بخشايشى افزونتر و برتر از عدالت است.
[11]
عدل دو گونه است:
· عدل در حكم «وَ إِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ..؛
[12] اگر در میان مردم داورى كردید، به عدالت حكم كنید».
· عدل در سخن «وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا..؛
[13] اگر سخن گفتيد، عادلانه گویید».
[14]
تفاوت «عَدل» و «انصاف»:
«انصاف» بهمعنای مساوات است ولی «عَدل» معناي وسیعتري دارد، چنانچه اگر دستِ سارق قطع شود، گویند عَدل جاري شده است.
[15] - علم
«علم» یعنی دانستن
[16] حقیقت چیزی
[17] آن گونه که وجود دارد.
[18]
تفاوت «معرفت» و «علم»:
«علم» دانش به ذات هر چیزی است که گاه اجمالی و گاه تفصیلی است «معرفت» علم به ذات هر چیزی به طور کامل، با دلیل
[19] و با اندیشه است؛
[20] بنابراین«معرفت» رسیدن به حقیقت آن چیز و بالاتر از «علم» است پس هر معرفتی «علم» است ولی هر علمی «معرفت» نیست.
[21] - دَهَاقِينُ
- تَرَجَّلُوا لَهُ
(از اسبان خود) پیاده شدند برای او.
[4] - اِشْتَدُّوا
- تَرَجَّلَوا (رجل)
«رِجْل» برعضو هر جانداری دلالت میکند
[6] که به وسیله آن راه میرود.
[7] از این واژه کلماتی نیز مشتق شد.
[8]
«رَجْل»
[9] بهمعنای پیادگان است،
[10] به این دلیل نامگذاری شد که آنها بر پاهای خود راه میروند.
[11]
«تَرَجَّلَ الرّجل» به این معنا است که شخص از اسبش پایین آمد
[12] و بر قدمهای خود ایستاد و سریع رفت.
[13] - خَيْشُومَ
- بِسَيْفِي هَذَا
- صَبَبْتُ
- جَمَّاتِهَا
جمع جَمَّة. اینجا یعنی تمام آن را.
[4] - الْمُؤْمِنِ (أمن)
«أمن» بهمعنای آرامش قلب، تصدیق،
[5] امنیت،
[6]خاطر جمع بودن،
[7] از بین بردن ترس، وحشت و اضطراب است.
[8]
ايمان از «أمن» مشتق شده
[9] و بهمعنای گرایش و عقيدۀ استوار به آنچه خدا متعال وحى کرده؛
[10] از اینرو به کسی «مؤمن» گویند که تسليم حق شود و تسلیمش توأم با عمل باشد. مؤمن در تسلیم خود بیاضطراب است،
[11] همانطور که قرآن کریم میفرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا».
[12]
تفاوت «تَقی» و «مُتَّقی» و «مُؤمِن»:
«تقی» در مقایسه با «متقی» ضمن مبالغهآمیز بودن، برای مدح کردن شخص مناسبتراست؛ همین رابطه در خصوص «متقی» و«مؤمن» نیز صدق میکند. «مؤمن» به ظاهر شخص اطلاق میشود ولی «متقی» در نظر شریعت، پس از آگاهی دقیق از فرد اطلاق میشود.
[13] - الْغِنَى
- الْغُرْبَة
دور شدن، ترک وطن کردن.
[5] - وَطَن
زادگاه، میهن، اقامت گزیدن در جایی به نحو استمرار.
[6] - الْفَقْر
نيازمندى، تنگدستى، اندوه.
[7] - الْغِنَى (غنی)
«غنی» به معنای توانگری
[8]، زیادی مال
[9] و کفایت است.
[10]
«غِنَى» سه صورت دارد:
1- بىنيازى کامل: تنها براى خداى متعال است.
2- کم نیازی.
3- زیاد بودن مال که نسبت به درآمد اقشار مختلف جامعه سنجیده میشود.
[11]
موارد زیادی از واژه «غنی» در نهج البلاغه آمده است.
[12]
تفاوت «غنی» و «الجده» و «الیسار»:
«جده» به مال فراوان گفته میشود و «غنی» اضافه بر توانمندی مالی، قدرت، یاری و هر گونه بینیازی را شامل میشود. «یسار» به معنی ثروت فراوان نیست بلکه مقداری از توانگری مالی است که انسان بتواند به وسیله آن زندگیاش را به آسانی بگذراند.
[13]
به نظر میرسد «غنی» در اینجا به معنای کم نیازی یا بینیازی و توانگری باشد.
- الْغُرْبَةِ (غرب)
یکی از معانی «غرب» دور شدن است.
[14]
«غربت» و «اغتراب»
[15] به معنای دوری از وطن است که موارد زیادی از آن در نهج البلاغه آمده است.
[16]
«اغْتَرَبَ» یعنی شخص از شهر خود مهاجرت كرد، دور شد،
[17] به شهر و بلاد غربت رفت
[18] و غريب شد.
[19]
«غُرَبَاء» جمع «غَرِيب» به معنای كسیكه دور از كشورش
[20] و بىشهر باشد.
[21]
به نظر میرسد «غُربة» در اینجا به معنای تنهایی و دوری از خانواده و نزدیکان باشد.
- الْفَقْرُ (فقر)
«فَقْر» به معنای حاجت است.
[22] احتياج را «فقر» نامیدند؛ زیرا بهمنزلۀ شكسته شدن ستون فقرات است.
[23]
برخی قائلند «فقر» یعنی ضعفی که سبب احتیاج میشود،
[24] بنابراین فقر تنها به معنای فقر اقتصادی نیست، بلکه مصادیق و مراتب متعددی دارد؛ بالاترین مرتبه فقر،«فَقْرُالنفس» است که در سرشت انسان است
[25] و انسان را به کفران نعمتهای پروردگار سوق میدهد، سبب فراموشی خدا میشود و انسان را به نیازمندی و آلودگی میخواند، در نتیجه دینش را از بین میبرد.
[26] فقر مصادیق دیگری هم دارد؛ از جمله فقر در علم و اخلاق.
«فَقْر» در چهار وجه كاربرد دارد:
· نیازهای ضروری (زایشی و رویشی) برای تمام موجودات لازم است تا وقتی در دنیا هستند.
[27]
· فقرى كه از عدم كسب و كار ناشى میشود.
· فقر نفسانى و روحى كه همان آزمندى است.
[28]
· فقر و نياز بهسوى خداى تعالى،
[29] كه در قرآن مجید آمده: «رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ».
[30]
تفاوت «فقر» و «حاجت»:
«فقر» مخالف غنی میباشد؛ اما «حاجت» به معنای نقص است.
[31]
تفاوت «فقر» و «خِلّه»:
«فقر» به معنای از دست رفتن مال است؛ اما «خِلّه» یعنی خللی در مال و زندگی ایجاد شود که میبایست برطرف گردد.
[32]
تفاوت «فقیر» و «مسکین»:
· «فقیر» خواستۀ خود را مطرح نمیکند ولی «مسکین» تقاضای خود را آشکارا بیان میکند.
· «فقیر» به اندازه کفایت زندگی روزی دارد
[33] و تنگدستیِ او از ظاهرش نمایان نیست
[34]؛ اما تنگدستیِ «مسکین» از ظاهرش آشکار است.
· «مسکین» نسبت به «فقیر» ضعیفتر میباشد.
· «مسکین» کسی است که در روبرو شدن، انسان را به رقت قلب و نرمی وامیدارد.
[35] - الدَّهْر
روزگار، زمان خیلی زیاد.
[6] - يُخْلِقُ
کهنه میکند، فرسوده میکند.
[7] - الْأَبْدَانَ
جمع بَدَن، تن انسان، اندام، ساختمان کامل یک فرد زنده.
[8] - يُجَدِّدُ
- الْآمَالَ
جمع اَمَل، آرزوها، امیدها.
[10] - يُقَرِّبُ
- الْمَنِيَّةَ
- يُبَاعِدُ
- الْأُمْنِيَّةَ
- ظَفِرَ
پیروز شد، به مراد رسید.
[15] - نَصِبَ
- فَاتَهُ
- تَعِبَ
- يُخْلِقُ (خلق)
«خلق» به معنای نرمی است
[19]و «خَلُقَ»، «يَخْلُقُ» و «خُلُوقَةً» به معنای کهنه شدن است.
[20]
عبارت «خَلُوقَة الثّوب» به معنای فرسوده شدن جامه، و پوشيده شدن زياد آن است،
[21] به گونهای که نرم و پرز شده و نمایش را از دست میدهد.
[22] زمانی که چیزی کهنه شود، میگویند «أخْلَقَ الشَّىء».
[23]
«أَخْلَقَ شَبابُه» یعنی جوانیاش گذشت و آن را پشت سر گذاشت.
[24] - الْمَنِيَّةَ (منی)
«منی» به معناى تقدیر و اندازهگیری امری و قطعی شدن حکم آن است.
[25]
«مَنَی» به معنای مرگ،
[26] قصد، قضا و قدر الهى است.
[27]
«مَنَايَا» جمع «مَنِيَّةُ» به معنای مرگ است؛
[28] چرا که برای همه مقدّر شده است.
[29]
مرگ، مرحلهای از مراحل سیر انسان است که از جانب خدای متعال مقدّر شده و برای اشخاصی که به دیدار خدا میل دارند، وسیلهای برای رهایی از تنگنای این عالم است.
[30] همانطور که خدای متعال میفرماید:«إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِيَاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ؛ اگر گمان میکنید که فقط شما دوستان خدایید نه مردم دیگر، پس آرزوی مرگ کنید.»
[31] همچنین میفرماید: «وَ لَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ؛ پيش از ملاقات مرگ، مرگ را آرزو ميكرديد.»
[32]
بیست مورد از این واژه در نهجالبلاغه آمده است.
[33] - الْأُمْنِيَّةَ (منی)
«تمنّى» یعنی انسان در مورد موضوعی، چه به وجود آمدنش ممکن باشد یا ناممکن، با خود واگویه کند.
[34][35] «تمنّی الإنسان» یعنی انسان آرزویی را در ذهنش اندازهگیری کرد و به آن شکل داد.
[36] در این حالت به آن صورتی که در ذهن به وجود میآید، «أُمْنِيَة» میگویند.
[37] «تَمَنَّىَ» هم معنای واژه «الأُمْنِيَّة»
[38] به معنای هدف، خواسته،
[39] آرزو و آنچه که انسان به آن میل دارد، است.
[40] البته بيشتر آرزوها تصورى است كه حقيقتى براى آن وجود ندارد.
[41]
خدای متعال میفرماید: «لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَ لا أَمانِيِ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ؛ كار با آرزوهاى شما و اهل كتاب درست شدنى نيست، حكم خدا بطور كلّى اين است كه: هر كه كار بدى كند مجازات میشود»
[42] - نَصِبَ
«نصب» به معنای سختی شدید،
[43] رنج دادن، رنج ديدن
[44] و برداشتن است؛ یعنی آنچه که انسان انتظارش را ندارد از او گرفته شود و به سختی، بلا یا بیماری دچار شود.
[45]«نصب» مانند «حسن» صفت است؛ به معنای اینکه برای انسان اتفاق بدی، ناگهان و بدون توقع رخ دهد.
[46]
«نَصِبَ» یعنی شخصی خسته،
[47] رنجور و مانده شد.
[48]
خدای متعال میفرماید: «لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً؛ از اين سفر به رنج و خستگى افتاديم.»
[49]
خدای متعال میفرماید: «أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ؛ شيطان به من رنج و عذاب رساند.»
[50]