- ترجمه نهج البلاغه (فقيهي)
نامهای است از اميرالمومنين (علیه السلام) که آن را به قاضی خود، شريح بن حارث، نوشته است [شريح بن حارث كندى، از زمان عمر بن الخطّاب تا زمان فرمانروايى حجّاج بن يوسف مدّتى دراز نزديك به شصت سال در كوفه قاضى بود و در سال ٨٧ هجرى از جهان رفت]:
«اين سرای محدود به چهار حد است: حد اول به علل و اسباب آفتها و رنجها منتهی می شود، حد دوم، به موجبات مصيبتها میرسد، حد سوم به هوی و هوس هلاک سازنده و حد چهارم به شيطان گمراه کننده، پايان می يابد و در اين حد چهارم است که در اين سرای، آغاز و باز میشود.
[علل و اسباب آفتها: عوامل رسيدن آفت به انسان، عوارض و علائق زندگى مانند مال و اولاد و چيزهاى ديگرى از اين قبيل است.
موجبات مصیبتها: وقتى آفت و رنج متوجّه جان و مال و فرزند و ديگر ضروريّات زندگى بشود، مصيبت به بار مىآيد.]»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص496)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولي)
از یک نامهی آن حضرت که برای شریح بن حارث، قاضی خود نوشت روایت است که شریح بن حارث قاضی امیرمؤمنان (علیه السلام)، در زمان خلافت آن حضرت خانهای به بهای هشتاد دینار خرید. چون این خبر به امام رسید او را نزد خود فراخواند و به او فرمود:
«این خانه دارای چهار حدّ است: حدّ اول به آفات و آسیبها، حدّ دوم به گرفتاریها و مصیبتها، حدّ سوم به هوسهای تباه سازنده، و حدّ چهارم به شیطان گمراه کننده میرسد و درِ این خانه به همین حدّ باز میشود».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص365)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
امام علی (علیه السلام) مطلع شد که قاضی منصوب او «شُریح قاضی» خانهای به 80 دینار خریده است (که خلاف ساده زیستی و نیز مشکوک است) امام (علیهالسلام) در این نامه، برای او سندی اخلاقی نگاشته و با یادآوری بیاعتباری دنیا گرفتار بودن مردم در دام غرور و فریب دنیا را گوشزد کرده است. نیز بیان داشته است که قاضی باید ساده زیستی را پیشه خود بگرداند:
«اين خانه به چهار جهت منتهي ميشود: يك حدّ آن به آفتها و بلاها، حدّ دوم آن به مصيبتها و حدّ سوم به هوا و هوسهاي تباه كننده و حدّ چهارم آن به شيطان گمراه كننده. و دَرِ خانه از همين جا باز ميشود».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص520)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليه السَّلام) است كه آن را به شريح ابن حارث كه از جانب آن بزرگوار قاضى بوده نوشتهاند:
و اين خانه داراى چهار حدّ و گوشه است: حدّ اوّل به پيشآمدهاى ناگوار (خرابى، بيمارى، گرفتارى، دزدى) منتهى ميشود، و حدّ دوم بموجبات اندوهها (مرگ عزيزان، از دست رفتن خواسته و سرمايهها) و حدّ سوم به خواهش و آرزوى تباه كننده، و حدّ چهارم به شيطان گمراه كننده، و درب اين خانه از حدّ چهارم باز ميشود».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، صص836 و 837)
- ترجمۀ توضيح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) خطاب به شريح بن حارثِ قاضى:
حدود چهارگانه
حدود چهارگانه اين منزل (شمال و جنوب و غرب و شرق و در اينجا حدود معنوى آن مراد است) عبارتند از:
يك حدّ آن به گرفتارى مالى منتهى مىشود، كه گويى اين حد براى مالك آن خانه مايه زيانديدگى مالى مىشود.
حدّ ديگر آن به عوامل مصيبت منتهى مىشود كه فرد و خانوادهاش را گرفتار مىسازد.
سومين حد آن به هوىوهوسِ نابودگر مىانجامد؛ زيرا هواى نفس بىترديد به نابودى انسان منجر مىشود.
حد چهارم آن به شيطان گمراهكننده مىانجامد و از همينجا دروازه اين منزل بازمىگردد. مراد امام (عليهالسلام) آن است كه انسان درمعرض اين چهار خطر بزرگ قرار دارد، به ويژه خطر شيطان كه از حدّ چهارم اين خانه با انسان آمدورفت مىكند و او را فريفته و نابود مىكند».
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، صص503 و 504)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
نامه امام (علیهالسلام) كه به شريح بن حارث، قاضى خود نوشته است:
«نكته چهارم در نسخه قباله آن است كه حدود چهارگانه آن خانه را كنايه از امور نامطلوبى قرار داده است كه سرانجام دنيا به آن منتهى مىشود. حد اول را منتهى به اسباب و علل آفات دانسته و با اين مطلب اشاره به اين كرده است كه لازمه وجود خانه علاقه به امورى است كه باعث كمال خانهدارى مىباشد، از قبيل وجود همسر و خدمتگزار و مركب سوارى و آنچه كه بر اينها مترتب است از وجود فرزندان و كنيزان و نوازندگان و بقيه افزون طلبيهاى دنيا كه وجود هر كدام باعث ايجاد نياز به امور ديگرى است آنان كه غنىترند محتاجترند، و همه اين امور در معرض آفات و بلاها و امراض و مرگ و ميرها مىباشند و اينها امورى باعث بلاها و گرفتاريهايى هستند و اينها لازمه اين خانه است و اين كه امام آن را اولين حد خانه دانست به علت اين است كه خانه نيازمند به آن است.
حد دوم منتهى مىشود به امورى كه باعث مصيبتها است اين جا نيز اشاره به همان امور نخستين است كه از لوازم و نيازمنديهاى خانه است اما به اعتبار اين كه اين امور در معرض آفات امراض و مرگ و ميرهاست كه لازمهاش مصيبتها مىباشد و چون دواعى آفات مستلزم دواعى مصيبتها است اين دو امر را پشت سر هم قرار داده است واژه دواعى در اين دو حدّ ممكن است به اين اعتبار باشد كه تمايل به اين امور، داعى به فعل و انجام دادن آنها است و لازمه فعل آنها هم آفتها و مصيبتها مىباشد.
حد سوم منتهى مىشود به پيروى هوا و هوس هلاك كننده؛ زيرا كسى كه در دنيا به جستجوى تهيه منزل و خانه مىافتد معلوم مىشود به دنيا و وابستگيهايش علاقه فراوان دارد، و بدون توجه به امر خداوند از تمايلات شهوانى و نفسانى پيروى مىكند و از مجموعه اين مطالب تعبير به هوا و هوس مىشود و روشن است كه اين امر موجب سقوط انسان در دوزخ و هلاكت وى در آن است.
دليل آن كه اين امر را حد سوم دانسته آن است كه خانه و متعلقات آن و آنچه كه انگيزه طلب آن مىشود، لازمه هوا و هوس و تمايلات طبيعى هلاك كننده است كه پيوسته هر كدام تأكيد كننده ديگرى است و هر يكى نياز به ديگرى را برمىانگيزد.
حد چهارم منتهى مىشود به شيطان اغواكننده، اين امر را آخرين حد قرار داده است به دليل آن كه دورترين محدودهاى است كه حدود ديگر به آن پايان مىپذيرد، به اين بيان كه شيطان از جهت گمراه كنندگى سرآغاز علاقه آدمى به دنيا و انگيزه پيروى نفس از هوا و هوس است، شيطان به اين طريق آدمى را گمراه مىكند: معاصى و خلافكاريها و امور شهوانى كه آدمى را از رفتن در راه خدا باز مىدارد در پيش انسان جلوه مىدهد و به او القا مىكند كه اين امور برايش اصلح است.
«و منه يشرع باب هذه الدار»
اين جمله اشاره مىكند به اين كه شيطان به منظور گمراه كردن و اغواگريش امورى را كه لازمهاش دنياطلبى و به دست آوردن كالاى بىارزش آن مىباشد، برمىانگيزد و آدمى را وادار مىكند بر آن كه به فكر خريد و به دست آوردن خانه و لوازم و متعلقات آن بيفتد، بنا بر اين شيطان به منزله حد چهارم خانه است و آنچه به سبب اغواگرى او به وجود مىآيد و به آن وسيله باب دخول در دنيا طلبى و خريد و به دست آوردن منزل و خانه باز مىشود، باب آن مىباشد كه در همين طرف حد چهارم واقع است.
اكنون بيانديشيد به نكتههاى ظريف بلاغى، و پندهاى حكمتآميزى كه در اين فراز از سخنان مولا (علیه السلام) وجود دارد و همينها باعث امتياز و برترى آن از گفتههاى ديگران مىباشد.
از جمله حكمتها آن است كه اين سخن، دنيا را بطور كامل بىمقدار نشان مىدهد، درهاى طلب آن را بر روى آدمى، مسدود مىسازد و او را به سوى خدا سوق مىدهد و به زهد حقيقى و همراه داشتن آن تشويق مىفرمايد».
(ترجمه¬¬¬ی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، صص585 - 587)
- تَجْمَعُ
دربردارد.1
- يَنْتَهِي
منتهي ميشود. 2
- دَوَاعِي
اسباب و انگیزهها.3
- الْآفَاتِ
آسیبها.4
- الْهَوَى
هوسها.5
- الْمُرْدِي
تباه كننده.6
- الْمُغْوِي
گمراه كننده.7
- يُشْرَعُ
باز ميشود.8
- دَوَاعِي (دعو)
«دَوَاعِي» از ریشه «دعو» به معنى فراخواندن،9 حاجت و كمك خواستن همچنین رغبت كردن به سوي چیزی است.10
دواعی جمع داعیة به معنی سبب و انگیزه است.11
- الْآفَاتِ (أوف)
«آفت» بلاي شديد12 و آسيبي13 است كه به هر چیز سالمي وارد شود سبب تباهي آن گردد.14
لفظ «آفت» و «آفات» جمعاً شش بار در نهج البلاغه آمده است.15
- الْمُصِيبَاتِ (صوب)
صوب» به معنی فرود آمدن و قصد (مورد هدف قرار دادن چیزی) است.16
«مصیبت» امر ناپسندی است که به انسان وارد میشود17 گویا که گرفتاری انسان را مورد هدف خویش قرار میدهد.18
«مصیبت» در اصل تير انداختن است سپس به سختی اختصاص یافته است.19
از این ماده موارد زیادی در نهج البلاغه آمده است.20
- الهَوَى (هوی)
این ماده به معنی مایل شدن به سمت پایین است اما در معنای ریختن چیزی21و سقوط ناگهانی چیزی از سمت بالا به سوی پایین و خالی شدن22 استفاده میشود. میل نفس به شهوات و امور مادی از مصادیق این معنا است.23
«هَوَی» خواهش نفس24و تمايل نفس انسان به شهوت است25 که بر قلب غلبه پیدا میکند26 و انسان را در دنيا و آخرت هلاک میکند.27
«هوی» ابتدا به معنی دوست داشتن و وابستگی نسبت به چیزی بوده است، سپس به میل نفس گفته شده و سپس تنها در مورد امیال ناپسند از لغت «هوی» استفاده شده است.28 هوی در ميل پسندیده و ناپسند کاربرد دارد ولی غالباً در خواهشهاى ناپسند به کار میرود.29
تفاوت «هوی» و «شهوت»:
هوی میل به چیزهای «ناپسند» است ولی شهوت چنین نیست.30
موارد زیادی از آن در نهج البلاغه آمده است. 31
مراتب دوست داشتن:32
. هوی
2. علاقه
3. کَلَف (آزمند شدن و حريص بودن به چيزى)33
4. عشق (دلباخته شدن) 34
5. شعف (سوختن قلب با لذتی که انسان آن را حس میکند.) 35
6. شغف (محبت ا ز ژرفای قلب) 36
7. جَوَی ( فرسودگی از اندوه يا عشق) 37
8. تَیم (بندهی عشقی شدن.) 38 «تامَهُ الحبُّ»: عشق او را بنده و مطيع و رام كرد.39
- الْمُرْدِي (ردی)
«ردی» در اصل به معنی سقوط و پستی و خواری شدید است و به هلاکت و مرگ «ردی» گفته میشود.40
«الرَّدی» به معنی نابودی41 و «مُردی» به معنی نابود کننده است.42
از این ماده یازده مورد در نهج البلاغه آمده است.43
- الْمُغْوِي (غوی)
«غیّ» دو معنا دارد: خلاف هدایت و فساد در چیزی.44
اصل در این ماده آن چیزی است که در برابر رشد باشد. رشد راهنمایی به خیر و شایستگی است پس «غیّ» راهنمایی به سوی شر و فساد است.45
«غیّ» به معنی گمراهی و ناامیدی46 و دخول در باطل است.47«غوایه» به معنی کوشش و جدیت، سخت سرگرم شدن در گمراهی و مبالغه کردن درآن است.48
«غیّ» و «غَوایه» به معنی قدم گذاشتن در راه هلاکت است.49
انسان گاهی در حالی که نادان است به عقیده فاسدی باورمند میشود به این نادانی «غیّ» گفته میشود.50
«غَوَى، یَغوِی» مشتق از «غَيَایة» است؛ «غَيَایة» به معنی گرد و جهل و نادانى و شرك و فسق است که انسان را فرا میگیرد و میپوشاند؛ گویا آن چیزی که انسان گمراه به سبب آن، راه حق را نمی بیند او را پوشانده است.51
«غَوَی» اگر به صورت «فعل لازم» بیاید به معنی این است که شخصی گمراه شد یا زیان دید یا نابود شد. اگر به صورت «فعل متعدی» و به همراه «مفعول به» بیاید به معنای گمراه کردن است؛ مثلاً «غَوَى الرَّجُلَ» یعنی شخصی، کسی را گمراه کرد.52
«اِغواء» به معنی گمراه کردن است.53 «أَغْوَى الرجُلَ» یعنی شخصی، کسی گمراه کرد. 54
لغت «غی» از اضداد است55 یعنی به معنای گمراهی و یا رشد است.
تفاوت «غی» و «ضلال»:
1. «غی» در اصل به معنی فساد و «ضلال» در اصل به معنی نابودی است.
2. «غی» جز در مورد گمراه شدن از دین کاربرد ندارد ولی «ضلال» در مورد گم کردن راه نیز استفاده میشود.
3. استفادهی کلمه «ضلال» در مورد گمراه شدن از دین رساتر از به کار بردن واژه «غی» است.56
تفاوت «غی» و «فساد»:
واژه «غیّ» تنها در موارد قبیح57استفاده میشود؛ اما «فساد» به این صورت نیست؛ مثلاً اگر مواد غذایی از حالت طبیعیاش دگرگون شود واژه «فساد» را در مورد آن بهکار میبرند؛ ولی قبیح نامیده نمیشود. اگر واژه «غیّ» در مورد انسان بهکار رود به معنی این است که مذهب و اعتقاد وی نادرست است؛ اما واژه «فساد» اگر در مورد انسان بهکار رود به معنای گنهکاراست.58
«مُغْوِي» کسی است که مردم را به سوی گمراهی و نادانی بکشاند.59
مواردی از «غیّ» و «غوایة» در نهج البلاغه به کار رفته است.60
- یُشرَعُ (شرع)
شرع در اصل آن چیزی است که در آن امتدادی که هست باز میشود.61
نکتهها و پیامها
1. توجه به شأن و منزلت اجتماعی هنگام خرید منزل لازم است.
2. بها دادن به هوای نفس، عامل هلاکت انسان است.
3. هرچه انسان به خواهشهای دلش بها دهد سلطه شیطان بر انسان بیشتر میشود.
4. گاه تمایل شدید به یک چیز، انسان را از توجه به نقاط ضعف آن بازمیدارد. امام (علیه السلام) توجه شریح را به نقاط ضعف این منزل معطوف میگرداند. (یَنتَهِی اِلَی حدودٍ اَربَعَة)
5. با توجه به این سخن امام (علیه السلام)، شاید بتوان برداشت کرد که گرفتاریها چند بعد دارد: گرفتاری در دنیا به وسیله آسیبهای تباهکننده (الحَدُّ الاَوَّل)، مصیبتها (الحَدُّ الثَّانی)، هوی و هوس (دشمن درونی) (الحَدُّ الثّالث) و شیطان گمراه کننده (دشمن خارجی) (الَحَدُّ الرَّابِع).
6. انسان همواره باید با هوای نفسش مبارزه کند.
7. اگر سرپرست خانواده گمراه شود ممکن است خانوادهاش را نیز گرفتار کند.
8. کسی که طمع میکند و به بیش از حد خودش دست درازی میکند آسیبها را به سوی خود میکشاند و خود را گمراه میکند.
9. مسئولی که بنای خود را بر جمع آوری مال و منزل بگذارد به شیطان در باغ سبز نشان داده است تا افسارش را در دست گیرد و اعتقادش را ویران کند.
10. در هوا پرستی، فرد انسانیت خود را زیر سوال برده و سقوط میکند.
- ترجمه نهج البلاغه (فقيهي)
بخشی از نامهای است از اميرالمومنين(علیه السلام)به يکی از اميران و سرداران سپاه خود[مقصود عثمان بن حنيف است كه از طرف امير المؤمنين والى بصره بود.]:
« پس اگر در سايه و پناه فرمانبری و اطاعت، بازگشتند، اين همان است که ما دوست داريم، و اگر هواهای نفسانی يا امور و عواملی که پی درپی بر آن گروه فرود می آيد، آنها را به سوی جدا شدن از مسلمانان و به نافرمانی می کشاند، پس تو با ياری کسانی که در فرمانت هستند، در برابر نافرمانان بايست و با آنها نبرد کن و با کمک افرادی که مطيع و منقادند و با تو همراهند، خود را از کسانی که در اجرای فرمان تو، سستی می ورزند، بی نياز ساز».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص 498 )
- ترجمه نهج البلاغه(استاد ولي)
از یک نامه آن حضرت(علیهالسلام) به یکی از فرماندهان لشکر خود:
( هنگامی که پیمان شکنان جمل وارد بصره شدند و به بسیج کردن مردم پرداختند، عثمان بن حنیف انصاری که از جانب علی(علیهالسلام) فرماندار آنجا بود نامه ای برای آن حضرت فرستاد و او را از احوال آنان باخبر ساخت. امام(علیهالسلام) در پاسخ نوشت):
« اگر به سایه اطاعت بازگشتند، این همان است که ما دوست داریم، و اگر شرایط دست به دست هم داد و آنان را به دشمنی و سرپیچی کشاند، بیدرنگ به یاری آنان که فرمانت را میبرند بر آن نافرمانان حمله کن، و با وجود کسانی که تسلیم توهستند از آنان که از یاری تو دريغ و امتناع میورزند بی نیاز باش».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص 366 )
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرام پور)
(گفتهاند: این نامه در سال 36 هجری به عثمان بن حنیف نوشته شد. امام(علیهالسلام) دراین نامه به عثمان بن حنیف دستور میدهد ابتدا شورشیان را نصیحت کندو و اگر زیر بار نرفتند از ابزار زور و نظامی در مقابله با آنها استفاده کند).
«اگر مخالفان به سایه طاعت بازگردند این همان است که دوست داریم و اگر کارشان به نافرمانی کشید تو با کمک فرمان برداران با عصیان گران بجنگ و با یاران، آن هایی را که از یاری تو سرباز میزنند سرکوب کن».
(نهجالبلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابو الفضل بهرام پور، ص521 )
- ترجمه نهج البلاغه(فيضالاسلام)
از نامههاى آن حضرت(عليهالسلام) است به بعضى از سرداران لشگر خود:
(عثمان ابن حنيف انصارىّ كه از جانب امام(عليهالسلام) و حكمران بصره بوده، و شمّهاى از سرگذشت او در شرح خطبه يك صد و هفتاد و يكم گذشت، او را به جنگ با دشمن در صورت اطاعت نكردن از اوامر مىفرمايد):
«پس(از آنكه اصحاب جمل«طلحه و زبير و عائشه و پيروانشان» به بصره رسيده آماده جنگ شدند، عثمان ابن حنيف نامهاى به امام(عليهالسلام) براى آگاه نمودن از منظور آنان نوشت، و جملهاى از نامهاى كه حضرت در پاسخ او نوشت اين است):
اگر به سايه اطاعت و فرمانبردارى برگشتند(دست از تباهكارى كشيده خواستار آسايش شدند) آن همان است كه ما دوست مىداريم، و اگر كارها ايشان را به دشمنى و نافرمانى كشاند(آماده جنگ شدند) پس با كمك كسي كه فرمان تو را مىبرد برخيز(جنگ كن) با كسي كه فرمانت را نمىبرد، و با كسي كه پيرو تو مىباشد بىنياز باش از آنكه از يارى تو خوددارى مىنمايد».
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص838 )
- ترجمۀ توضيح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت(عليهالسلام) خطاب به يكى از فرماندهان خود:
«وقتى كه اصحاب جمل به بصره رسيدند، حضرت به عثمان بن حنيف، فرماندار خود در بصره، نامهاى نوشت و به او فرمان داد كه آنها را وادار به تسليم كند. در اين نامه آمده است: پس هرگاه اصحاب جمل به سايه اطاعت برگردند، اين همان چيزى است كه ما دوست داريم، زيرا ما خواهان همدلى و اجتماع مسلمانانيم، ولى اگر كارشان به اختلاف و عصيان و نافرمانىِ از حكومت انجاميد، با يارانت عليه اصحاب جمل و ياران بصرىشان قيام كن. و با ياران خودت كه به صحنه مىآيند از ديگران كه سستى مىورزند و كوتاهى مىكنند بىنياز شو».
(ترجمه توضيح نهجالبلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص507 )
- شرح نهجالبلاغه(ابن میثم)
از نامههاى امام(علیهالسلام) به بعضى از سران سپاهش:
(برخى گفتهاند امير لشكرى كه اين نامه را، حضرت خطاب به او نوشته است، عثمان بن حنيف نماينده او در بصره بوده است، هنگامى كه اصحاب جمل به سرزمين بصره رسيدند و تصميم به جنگ گرفتند، عثمان نامهاى به حضرت نوشت، و وى را از وضع آنان آگاه كرد، امام(علیهالسلام) در پاسخ او نامهاى مرقوم فرمود، كه اين بيانات از آن نامه مىباشد).
« برخى گفتهاند امير لشكرى كه اين نامه را، حضرت خطاب به او نوشته است، عثمان بن حنيف نماينده او در بصره بوده است، هنگامى كه اصحاب جمل به سرزمين بصره رسيدند و تصميم به جنگ گرفتند، عثمان نامهاى به حضرت نوشت، و وى را از وضع آنان آگاه كرد، امام(علیهالسلام) در پاسخ او نامهاى مرقوم فرمود، كه اين بيانات از آن نامه مىباشد.
«و ان توافت الامور بالقوم»
يعنى اگر پيش آمدها و اسباب اختلاف و گناه، اهل جنگ جمل را به اين دو امر وادار كند.
«فان عادوا... نحبّ»
امام(علیهالسلام) مىخواهد افراد جامعه را تحت اطاعت فرمان خود در آورد تا در آينده همه آنان را به راه حق بكشاند، كه مقصود شارع نيز همين است و با عبارت فوق اين معنا را خاطر نشان كرده است و اسم اشاره فذلك به مصدرى بر مىگردد كه فعل عادوا دليل آن است، و با عبارت«فذلك الذى نحب» محبوبش را منحصر در بازگشت آنها فرموده است يعنى دوست نمىداريم جز آن را و به اين دليل امير لشكر خود را امر كرده است كه در صورت اختلاف و مخالفتشان، با مخالفان بجنگد و از مطيعان بر عليه مخالفان يارى بجويد».
(ترجمهیشرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، ص592 )
- عَادُوا
بازگشتند.1
- ظِل
سایه.2
- ظل الطاعة
در سايه اطاعت؛ طاعت از آن جهت كه موجب رفاه است به سايه تشبيه شده است.3
- نُحِبُّ
دوست داریم.4
- تَوَافَت
پیوست.5
- الشِّقَاق
مخالفت.6
- الْعِصْيَان
خروج از طاعت و فرمانبری.7
- انْهَدْ
پیکار کن.8
- اسْتَغْنِ
طلب بىنيازى کن9 و توانگری خواه.10
- انْقَادَ
اطاعت کرد.11
- تَقَاعَسَ
سرپیچی كرد.12
- عَادُوا (عَوْد)
عَود در اصل بر تکرار در امری13 و بازگشتن به چيزى بعد از رویگردانی از آن14 همچنین بازگشتن به راهی که انسان پیشتر در آن بوده است15 دلالت میکند که به وسیله این بازگشت رفتن خود را نقض و باطل نموده است.16
به شتر بزرگسالی که به كار و حركت بازمیگردد همچنین به راه قديمى ای كه مجدداً مسافرت نمودن در آن رونق میگیرد«عَوْد» میگویند.17
تفاوت میان «تکرار» و «اعاده»:
تکرار بر یک بار یا چند بار از سر گرفتن امری و اعاده تنها یک بار از سر گرفتن امری دلالت میکند.18
- تَوَافَت (وفی)
«وفى» به معنای به نهایت رساندن و تمام نمودن است19 «توافَى القومُ» یعنی افراد آن قوم کامل شدند20 و«توافَت الْأُمُورُ» یعنی امور تکمیل شدند.
- الشِّقَاق(شقق)
ماده«شقق» به معنای مطلق شکافتن است فرقی نمیکند به وسیله این شکاف، جدایی صورت بگیرد یا نه؛ همچنین تفاوتی ندارد این شکافتگی در امر مادی باشد یا معنوی.21
الشَّقّ: شكاف22 و جدا شدن.23 «شِّقَاق» به معنی دشمنی24 و مخالفت است، يعنى انسان در جهتى غير از جهت دوستش حرکت کند و به تكّهى جدا شده«شقه» میگویند.25
در نهج البلاغه بیستوسه مورد از ماده«شقق» آمده است.26
تفاوت «شقق» و «فلق»
«شقق» برای شکافتن امر بزرگ به کار نمیرود ولی«فلق» بنا بر آنچه در تفسیر آمده شکافتن امر بزرگ است به همین علت به خدای متعال(فالِقُ الْإِصْباحِ) نسبت داده شده است.27
- انْهَدْ(هدد)
«هدد» شکستن28 و منهدم کردن که با صدای شدید همراه است.29
«هدد» ویرانی شدید به یکباره است که تفاوتی نمیکند این ویرانی، ویرانی پایهها باشد یا غیر از آن30 و نقیض ساختن است.31
- اسْتَغْنِ(غنی)
غنی در اصل به دو معنا است: یکی به معنای کفایت و بینیازی و دیگری به معنی صوت است.32 غنی توانگری33 و ضد فقر است34 که موارد زیادی از آن در نهج البلاغه آمده است.35
الغِنَى اقسام متفاوتی دارد:
1- بىنيازى مطلق که این مورد تنها براى خداى متعال است.
2- کم نیازی و دستاوردهای مالی اقشارمختلف جامعه.36
استغناء: طلب بىنيازى37 و توانگری خواستن.38
تفاوت «غنی» و «الجده» و «الیسار»:
«غنی» بر مال و غیر از آن؛ مثل توانایی، چیزهای یاری رساننده و هر آنچه که نیازها را بر طرف میکند دلالت دارد، «جده» تنها به معنی بسیاری مال است و «یسار» به معنی ثروت بسیار نیست بلکه مقداری از توانگری مالی است که انسان بتواند زندگیاش را به وسیله آن به آسانی بگذراند.39
- انْقَادَ(قود)
«قَود» در اصل به معنی کشش40 و به دنبال کشیدن چیزی41 و نقیض راندن است.42
قیاد طنابی است که چهارپا یا شیء به وسیله آن کشیده میشود.43
انقیاد، اطاعت کردن از روی رغبت یا کراهت از شخصی،44 فروتنی در برابر او45 و کشیده شدن به دنبال او است.46
از این ماده موارد زیادی در نهج البلاغه آمده است. 47
- تَقَاعَسَ(قعس)
«قعس» بر ثبات و قوّت دلالت دارد و این معنا را بر معانی دیگر به استعاره گرفتهاند؛ به این دلیل به کسی که در اثر نیرومندی شکست نمیخورد و همیشه پیروز است«أَقْعَس» گفته میشود.48
«قَعَسَ» و «تَقاعَس» یعنی عقب افتاد،49 پیش قدم نشد،50 کنار کشید و برای انجام دادن کاری اقدام نکرد.51 «تَقَاعَسَ فُلانٌ» یعنی فلان شخص، تکلیفی که بر عهدهاش نهاده شده بود را انجام نداد.52
«تقاعس» تنها دوبار در نهج البلاغه آمده است.53
نکتهها و پیامها
1- در توبه همیشه باز است؛ از این رو ما دوست داریم دشمنان خدا به راه دین باز گردند.
2- در راه دین باید آبرو گذاشت و در فعالیت های دینی از دیگران کمک گرفت.
3- وقتی انسان از انجام دادن کار پسندیدهای کراهت دارد باید تلاش کند با به دست آوردن اطلاعات در مورد آن و... ابتدا به آن علاقهمند شود بعد آن را انجام دهد.
4- «عَادُوا» یعنی اهل بصره قبل از جنگ جمل در زیرسایه طاعت بودند و بعد سرپیچی کردند.
5- امیرالمومنین(علیهالسلام) دستور میدهند با مخالفان با شدت برخورد شود و این غضب از غضب خدا سرچشمه میگیرد.
6- اگر انسان در زیر سایه طاعت امام زمانش باشد احساس آرامش میکند.
راهکار هایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
هر شخص در هر جایگاهی، از مقامات بالا تا پایینترین فرد اجتماع، اگر فرمانبدار امر خدا و اهل بیت(علیهم السلام) باشد، تمام مشکلات جامعه حل میشود و این همان چیزی است که خدا و اهل بیت(علیهم السلام) آن را دوست دارند.
- ترجمه نهجالبلاغه(فقيهي)
نامهای است از اميرالمومنين(علیهالسلام) به معاويه:
«جز اين نيست که مشورت درباره امر خلافت حق مهاجرين و انصار است؛ [این سخن امام(علیهالسلام) از باب مناظره و استدلال بر اساس باورهای دشمن است؛ زیرا معاویه در مسأله خلافت اعتقاد به نصب الهی نداشت و در شعارهای خود بیعت مسلمانان و شورای خبرگان امت را ملاک می دانست. امام(علیهالسلام) نیز براساس همین رأی، به بیعت مردم و رأی شورای مهاجرین و انصار استدلال می کند تا بهانه را از دست معاویه بگیرد؛ وگرنه در سرتاسر نهج البلاغه تصریح و کنایه به حقانیت و اولویت و حق وصیت و وراثت آن حضرت موجود است، از جمله خطبههای: ۲، ۳، ۶، ۱۳۹، ۱۴۴، ۱۵۴، ۱۶۲،172] بنابراين هرگاه آنان بر مردی گرد آمدند و او را امام ناميدند، اين امر مورد رضای خداوند است».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص499)
- ترجمه نهجالبلاغه(استادولی)
از یک نامه آن حضرت(علیهالسلام) به معاویه:
«و مشورت در امر خلافت حق مهاجرین و انصار است؛ اگر گرد مردی جمع شدند و رهبرش نامیدند این کار مورد رضای خداست».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص367)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرامپور)
(امام در این نامه در مورد بیعت مردم با ایشان خطاب به معاویه یادآور میشود که عموم مردم با من بیعت کردهاند، بقیه باید با آنها هماهنگ باشند در غیر این صورت مانند زمان خلفای قبلی میتوان با سرکشها جنگید).
مقبولیت خلافت امام
«همانا شورا از اختیارات مهاجرین و انصار است؛ پس اگر آنها بر امامت کسی اتفاق کردند خدا هم بر این امر راضی است».
(نهجالبلاغه، ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص522)
- ترجمه نهجالبلاغه(فیضالاسلام)
از نامههاى آن حضرت(عليهالسلام) است به معاويه:
(كه آن را بهوسيله جرير بن عبداللَّه بجلىّ به شام فرستاده و در آن صحّت و درستى خلافت خود را اثبات و بيزارياش را از كشتن عثمان اظهار فرموده):
« و مشورت(در امر خلافت به عقيده شما) حق مهاجرين(كساني كه از مكّه به مدينه آمده و به پيغمبر اكرم(صلیاللهعلیهوآله) پيوستند) و انصار(آنان كه در مدينه به آن حضرت ايمان آورده ياريش نمودند) مىباشد و چون ايشان گرد آمده مردى را خليفه و پيشوا ناميدند، رضاء و خوشنودى خدا در اين كار است».
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فیضالاسلام، ج5، ص841)
- ترجمۀ توضیح نهجالبلاغه(آیتالله شیرازی)
وظیفه مردم در مقابل بیعت با امام(علیهالسلام):
«جايگاه شورا براى خلافت شورا و رايزنى تنها به مهاجران و انصار كه اهل حلّ و عقدند و اسلام را از ديگران بهتر مىفهمند، تعلق دارد؛ پس اگر درباره شخصى اتّفاقنظر كردند و او را به عنوان امام انتخاب نمودند رضايت خدا در آن است».
(ترجمۀ توضيح نهجالبلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج3، ص510)
- توضیح نهجالبلاغه(ابنمیثم)
از نامههاى حضرت(علیهالسلام) به معاويه:
(آنچه در اين مورد ذكر شده قسمتى از نامهاى است كه حضرت به معاويه نوشت و آن را بهوسيله عبداللَّه بجلى كه از حكمرانى همدان عزلش كرده بود به شام فرستاد).
جملههاى اول اين نامه اين بوده است
«پس از حمد خدا و نعت پيامبر(صلیاللهعلیهوآله) اى معاويه همچنان كه تو در شام هستى بيعت من برگردن تو قرار دارد؛ زيرا با من همان مردمى بيعت كردند كه... و دنباله آن متصل مىشود به آغاز آنچه در اين مورد ذكر شد».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنمیثم، ج4، ص599)
- شرح نهجالبلاغه(ابنابیالحدید)
(در این نامه ضمن بيان چگونگى پيام فرستادن اميرالمومنين[علیهالسلام] همراه جرير بن عبدالله بجلى براى معاويه آمده است).
جرير بن عبدالله بجلى پيش معاويه
« زبير بن بكّار در كتاب الموفقيات مىگويد: «كه چون على[علیهالسلام] جرير را پيش معاويه گسيل داشت، جرير از كوفه بيرون آمد و تصور نمىكرد كه هيچكس براى رفتن پيش معاويه بر او پيشى بگيرد. خودش مىگويد: «همينكه پيش معاويه رسيدم او را در حالى ديدم كه براى مردم خطبه مىخواند و آنان بر گرد او مىگريستند و بر گرد پيراهن خون آلوده عثمان كه بر نيزهاى همراه انگشتان قطع شده همسرش، نائله دختر فرافصة، آويخته بود شيون مىكردند. من نامه على[علیهالسلام] را به او دادم.
در راه مردى همراه من بود كه پا به پاى من حركت مىكرد و چون توقف مىكردم توقف مىكرد در اين هنگام برابر معاويه ظاهر شد و اين ابيات را براى او خواند: همانا پسر عموهاي عبدالمطلب بدون آنكه دروغ باشد پير شما را كشتند و تو سزاوارترين كس براى قيامى، قيام كن و ما همه اين ابيات را در مباحث گذشته آوردهايم.
گويد: سپس نامه ديگرى از وليد بن عقبه بن ابى معيط را كه برادر مادرى عثمان بود و از كوفه به طور پوشيده براى معاويه نوشته بود به او داده و آغاز آن نامه چنين بود: «اى معاويه همانا شانه و گردن پادشاهى به تصرف غير در آمده است و نيستى آن نزديك است» (ما اين ابيات را ضمن مباحث گذشته آوردهايم)».
جرير بن عبدالله گويد معاويه به من گفت: «اينك همين جا بمان كه مردم از مرگ و كشتن عثمان به هيجان آمدهاند و صبر كن تا آرام بگيرند و من چهار ماه ماندم؛ آنگاه نامهاى ديگر از وليد بن عقبه براى معاويه رسيد كه در آغازش اين ابيات را نوشته بود: تو با نامه نوشتن براى على[علیهالسلام] مىخواهى كار را اصلاح كنى و حال آنكه مثل تو، همچون زنى است كه مىخواهد پوستى را كه بر آن كرم افتاده و فاسد شده است دباغى كند...». گويد: «چون اين نامه براى معاويه رسيد دو صفحه كاغذ سپيد را به هم چسباند و آن را در هم پيچيد و عنوان آن را چنين نوشت: «از معاويه بن ابىسفيان به على بن ابى طالب» و به من داد. من كه نمىدانستم چيست پنداشتم پاسخ نامه است. معاويه مردى از قبيله عبس را همراه من كرد و من نمىدانستم چه چيزى همراه دارد. از شام بيرون آمديم و چون به كوفه رسيديم مردم در مسجد جمع شدند و ترديد نداشتند كه آن نامه كه همراه من است، طومار بيعت مردم شام است؛ ولى همينكه على[علیهالسلام] آن را گشود نوشتهاى در آن نديد در اين هنگام آن مرد عبسى برخاست و گفت: از قبايل قيس و غطفانيها و عبسيها چه كسانى حضور دارند و سپس گفت: من به خدا سوگند مىخورم كه خود ديدم، زير پيراهن عثمان بيشتر از پنجاه هزار مرد محترم جمع شدهاند و ريشهاى ايشان از اشكهايشان خيس بود و همگان بايكديگر پيمان بسته و سوگند خوردهاند كه كشندگان عثمان را در صحرا و دريا بكشند و من به خدا سوگند مىخورم كه پسر ابو سفيان آنان را با سپاهى كه چهل هزار اسب بریده شرم و گند بریده همراه خواهد داشت، براى حمله به شما حركت خواهد داد و خيال مىكنيد چه دليرانى در آن سپاه خواهند بود.
آنگاه آن مرد عبسى نامهاى از معاويه را به على[علیهالسلام] تسليم كرد. على[علیهالسلام] آن را گشود و در آن اين ابيات را ديد: مرا كارى و خبرى فرارسيده است كه در آن اندوه جان نهفته است و مايه بريده شدن بينى افراد نژاده است، سوگ اميرمؤمنان[علیهالسلام] و لرزشى چنان سنگين، كهگويى كوههاى استوار براى آن فرو مىريزد».
(جلوه تاريخ در شرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج6، صص22 و 23)
- اجْتَمَعُوا
گرد هم آمدند1 وبهم پيوستند.2
- سَمَّوا
نامیدند.3
- رِضا
رضایت و خشنودی.4
- سَمَّوا (وسم)
«وسم» به معنی اثر و نشانه5 و تأثير چيزى بر چيز ديگر6 بهسبب علامتی است.7
«وَسْم» اثرِ جای داغ کردن8 بر روی پوست9 است تا با آن شناخته شود.10
و شخصی «موسوم» بهخیر است که در وجودش نشانهای از نیکی باشد.
تفاوت «سمة» و «علامت»:
رابطه میان «سمة» و «علامت» عموم و خصوص مطلق است؛ یعنی هر «سمتی» «علامت» است؛ ولی هر «علامتی» «سمة» نیست؛ «سمة» همان گذاردن «علامتی» مخصوص و یا داغ نهادن، بر جسد حیوان است.12
- رضا (رضو)
«رضایت» به معنای خشنودی و ضد سُخط ونارضایتی است.13
خشنودی و نارضایتی در مورد موجوداتی به کار میرود که دارای شعور و اراده هستند.14
انسان گاهی در جریان اموری قرار میگیرد و با چیزهایی رو به رو میشود؛ اگر آن کارها طبق میلش باشد به آنها رضایت میدهد.15
نکتهها و پیامها
1- امیرالمومنین علی(علیهالسلام) در یک برههی زمانی مأمور به صبر بودند؛ اما پس از این دوران حکومت را در دست گرفتند.
2- «الشُّورَى»: مخالفین بر این باور بودند که انتخاب امام بر نصب الهی نیست؛ بلکه باید مهاجرین و انصار جمع شوند و بر فردی اتفاق کنند، امام(علیهالسلام) در این فراز بر اساس باورهای باطل دشمن مناظره میکنند و انتخاب امام(علیهالسلام) را حق مهاجرین و انصار میدانند.
3- ملاک خوبی مرتبط بر تعداد افراد دور آن نیست؛ بلکه ملاک حق محوری و عملکرد صحیح شخص است.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
و نيز نامه ديگری است از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به معاويه:
«نامه کسی که نه ديده بصيرت دارد، تا او را به راه راست رهنمون گردد و نه پيشوايی که او را به راه راست ببرد، کسی که به تحقيق، هوای نفس او را به سوی خود خواند و او اجابت کرد، گمراهی او را به سوی خود کشيد و او به دنبال آن رفت پس به هذيان گويی پرداخته و الفاظ بیمعنی بر زبان رانده و گمراه گرديده و شيطان در او نفوذ کرده و ديوانهاش ساخته است».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص499 و 500)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولي)
بخشی از نامهی دیگر حضرت (علیهالسلام) به معاویه:
«آری، نامه مردی که نه چشم دارد که راهش بنماید، و نه عصا کشی که به راهش برد. هوا و هوس او را فراخوانده و اجابت نموده، و گمراهی مهارش را کشیده و او در پی آن افتاده، از این رو به یاوه گویی پرداخته و هیاهو به راه انداخته، و کورکورانه به گمراهی رفته است».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص367)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
این نامه پاسخی است به نامه معاویه که در اواخر جنگ صفین در سال 38 هجری فرستاده بود، با این بهانه که مردم شام بیعت با حضرت (علیهالسلام) را قبول نکردهاند:
«نامه مردی که نه خود، آگاهی دارد تا راهنمایش باشد و نه رهبری دارد که هدایتش کند و تنها به خواسته هوسهایش پاسخ گفته و از گمراهیش اطاعت کرده است. او سخن بیربط میگوید و در بیراهه گم گشته است».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابو الفضل بهرام پور، ص523 و524)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليه السلام) است نيز به معاويه (كه او را بر نوشتن نامهاى كه بآن بزرگوار نوشته توبيخ و سرزنش نموده، و نادانى و گمراهى او را گوشزد فرموده):
«و نامه از كسى است كه او را نه بينائى هست تا راهنمايش باشد، و نه زمامدار و جلودارى كه به رستگارى سوقش دهد، هواى نفس (به چنين كارى) وادارش ساخته او هم پذيرفته، و گمراهى زمامدارش شده او هم پيروى نموده، پس (به اين جهت) هذيان و ياوه بافته و بانگ بيهوده زده (سخنان نادرستى گفته كه چيزى از آن مفهوم نمىشود) و گمراه گشته و اشتباه نموده (چنين سخنان ناشايسته نوشته)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص842)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از ديگر نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) به معاويه:
پاسخ نامه معاويه
«و اين نوشته آراسته به الفاظ زيبا، نامه كسى است كه هرگز بصيرت ندارد تا او را هدايت كند، و نيز رهبرى ندارد تا او را ارشاد نمايد و به صلاح و فلاح رساند؛ كسى كه هوى و هوس او را به عصيان فراخوانده و او نيز اجابت كرده، و گمراهى او را به سوى خود كشانده و او نيز پيروى كرده است.
چنين كسى سخنان بىمعنى و بيهوده مىگويد و از راه حق منحرف مىگردد و بدون هيچ معيار و ميزانى سخن به ياوه مىگويد».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص513)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
نامه ديگر حضرت (علیهالسلام) به معاويه:
(اين نامه، پاسخ نامهاى است كه معاويه به آن حضرت (علیهالسلام) نوشته است.)
«امام (علیهالسلام) در اين نامه، لفظ بصر، را براى عقل استعاره آورده است، زيرا براى عقل نورى است كه به آن وسيله صور معقولات را درك مىكند چنان كه ديده آدمى با نور خود صور محسوسات را درك مىكند و سپس اين ديده مستعار را كه هدايت كننده او در راه حق مىباشد، از وى سلب كرده است، به اين دليل كه خردش از درك حقايق دين و مقاصد آن و وجوه مصلحتهاى كلى كه مطلوب شارع است، كوتاه بوده است، بنا بر اين براى عقل او، نه، ديدهاى است كه او را در اين امور راهنمايى كند، و نه پيشواى بر حق و يا انديشمند صالحى كه وى را به سوى طريق حق ارشاد كند، و به اين سبب ناچار هر گاه هواى نفسش وى را به خود دعوت كند پاسخ مثبت مىدهد، و انديشههاى ظالمانه و گمراه كننده نفس را كه بر خلاف فرمان الهى است مشتاقانه مىپذيرد و پيروى مىكند و لازمه اين امر آن است كه به ژاژخايى و ياوهگويى بپردازد، پس با سر و صدا و هياهو، حرفهاى ناشايستهاى از وى صادر مىشود و از راه خدا منحرف، و كوركورانه در كوير ضلالت، سرگردان و در دين خدا به بىتقوايى دچار و با ذلّت و خوارى به هلاكت مىرسد. دو كلمه لاغطا و خالطا، حال مىباشند».
(ترجمۀ شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، صص606 و 607)
- اِمْرِئ
مرد، شخص.1
- بَصَر
چشم، بینایی، دانش و ادراک.2
- يَهْدِي
(از روی لطف) هدایت میکند.3
- قَائِد
راهنما.4
- يُرْشِدُ
هدایت و راهنمایی کرد.5
- قَادَ
فرمانده شد.6
- الضَّلَال
گمراهى.7
- اتَّبَعَ
پیروی کرد.8
- هَجَرَ
هذیان و بیهوده گفت.9
- لَاغِطاً
کسی که مطالب بیهوده و بیمعنایی را فریاد میکند.10
- ضَلَّ
گمراه شد.11
- خَابِطاً
رونده،12 بیراه رونده.13
- بَصَر
بصیرت به معنای کامل شدن علم و شناخت چیزی است.14 به چشم و حس بینایی15 و علم نسبت به چیزی16 و روشن شدن آن نیز بصر میگویند.17 همچنین بصر به معنی تاثیر در قلب است.18
- يَهْدِي (هدی)
هدایت ضد ضلالت است.19
- يُرْشِدُ (رشد)
رشد در اصل بر استقامت در راه20 و راهیابی به خیر و شایستگی21 دلالت دارد همچنین رشد خلاف غی (فرو رفتن در شر و فساد) است.22
تفاوت «هدایت» و «ارشاد»:
«ارشاد» به سوی چیزی، نشان دادن راه و بیان کردن آن است و «هدایت» راهنمایی و توانایی رسیدن به آن راه است اگر این راهنمایی به سوی راه مستقیم باشد راهنمایی درست است از این رو ایمان «هدایت» است؛ زیرا به سوی بهشت راهنمایی میکند.23
- الضَّلَال (ضلل)
«ضلال» در اصل به معنی نابودی24 و انحراف از حق است.25
رفتن در راهی که انسان را به مطلوب نمیرساند «ضلالة» نام دارد.26
- الْهَوَى (هوی)
این ماده به معنی مایل شدن به سمت پایین است میل نفس به شهوات و امور مادی از مصادیق این معنا است.27
خواهش نفس و محبت انسان نسبت به چیزی که بر قلب غلبه پیدا کند هوی نام دارد و در مورد خیر و شر28 و ميل پسندیده و ناپسند استفاده می شود ولی غالباً در خواهشهاى ناپسند به کار میرود.29
تفاوت میان «هوی» و «شهوت»:
«هوی» میل به سوی چیزهای «ناپسند» است؛ ولی«شهوت» چنین نیست.30
مراتب دوست داشتن:31
. هوی
. علاقه
. کَلَف (آزمند شدن و حريص بودن به چيزى)32
. عشق (دلباخته شدن)33
. شعف (سوختن قلب با لذتی که انسان آن را حس میکند.)34
. شغف (محبت از ژرفای قلب)35
. جَوَی ( فرسودگی از اندوه يا عشق)36
. تَیم (بندهی عشقی شدن.)37 «تامَهُ الحبُّ» یعنی عشق او را بنده و مطيع و رام كرد. 38
- هَجَرَ
هجر در اصل بر دو معنا دلالت میکند که در اینجا به معنی جدایی و بریدن است.39
«هَجر» و «هَجران» دوری و مهاجرت انسان از دیگری به وسیله بدن یا زبان یا قلب است.40
«هُجر» یعنی هذیان41 و سخنی که به خاطر زشت بودن آن، به کار بردن آن ترک شده باشد.42
«هَجَرَ المريضُ» یعنی بيمار بدون قصد و بدون عمد پريشانگوئى كرد و هذيان گفت.43
«أَهْجَرَ فلانٌ» یعنی شخصی از روی عمد پريشانگویى كرد و هذيان گفت.44
- لَاغِط (لغط)
«لَغط» به معنی صدا و نیز صدای مبهم و بیمعنی است45 همچنین صداهای آمیخته شدهای که مبهم و نامفهوم باشد.46
این واژه فقط یکبار در نهج البلاغه آمده است. 47
خابط (خبط):
«خَبط» به معنی کجروی، اشتباه، بیراه رفتن در شب است48 همچنین به معنی این است که شخصی دیگری را به سختی بزند.49
«خابط» یعنی گم کردهی راه، بیراه رونده، کسی که بدون راهنما و بصیرت در شب حرکت کند.50
نکتهها و پیامها
1. برای پیمودن راه حق، انسان به دو ابزار اساسی نیازمند است: بصیرت و بینش صحیح؛ راهنمایانی که او را به سوی حق رهنمون شوند.
2. اگر چه هوای نفس در هر شخصی، وی را به سوی گمراهی دعوت میکند، اما پاسخ دادن به هوای نفس و تبعیت آن، کاملا در حیطه اراده انسان است.
3. نتیجه پیروی از هوای نفس، مغالطه کردن در سخن، و فرو افتادن در گمراهی است.
4. افرادی در دام هوای نفس و رهبران ضلال فرو می افتند که از بینش و رهبر صحیح بهرهمند نباشند.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. معرفی رهبران راستین و ویژگیهای آن ها برای بالابردن شناخت افراد جامعه ضروری است.
2. برنامهریزی برای ایجاد بصیرت و بینش در فرزندانمان از اموری است که سبب می شود آن ها ناخواسته در دام هوای نفس نیفتند و کورکورانه از رهبران ضلال پیروی نکنند.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
دنباله نامهای است از اميرالمومنين (علیه السلام)به معاويه:
«پس خداوند برای ما چنين مقدر فرمود که از حوزه شريعت بر حق او دفاع کنيم، و برای حفظ و حرمت شريعت او بايستيم.»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص501)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامه آن حضرت (علیه السلام) به معاویه هنگامی که معاویه از آن حضرت (علیه السلام) خواست که قاتلان عثمان را به او بسپارد:
«اما خداوند از ما خواست که از حوزه دین او دفاع کنیم و از پشت سنگر حریم و حرمتهای او تیر بیفکینم.»
(نهج البلاغه ترجمه حسین استاد ولی، ص368)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
نامه به معاویه که توسط ابومسلم در سال 36 هجری به او ارسال کرد:
(امام (علیه السلام) در این خطبه خطاب به معاویه اولاً اشاره دارد که عده زیادی از قریش کمر به قتل پیامبر (صلی الله علیه و آله) بستند و خداوند او را حفظ کرد؛ ثانیاً چنین نیست که افردای نظیر خلیفه اول و دوم دلسوزترین مردم باشند؛ چراکه این خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) بودند که در خط مقدم جبههها حضور داشتند؛ سوم اینکه شگفت است که من را با معاویه همسنگ گرفتهاند درحالی که هیچ سابقه و خدمتی در راه دین نداشته است و نکته آخر اینکه اگر قرار بر قصاص قاتلین عثمان باشد، وظیفه حکومت است نه شورشیان.)
«اما خداوند خواست که ما پاسدار حوزه دین او باشیم و شر آنها را از حریم دین بازداریم.»
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص525)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليه السّلام) است به معاويه:
(در پاسخ نامهاى كه براى آن بزرگوار فرستاده «و در آن درخواست نموده بود كه كشندگان عثمان را تسليم او نمايد» نوشته و در آن فضل و بزرگوارى و سبقت و پيشى خود را به اسلام و ايمان گوشزد او مىفرمايد):
«پس به خواست خداوند ما شرّ دشمن را از پيغمبرش دفع كرده از حريم حرمت او دور نموديم (نگذاشتيم آسيبى بآن بزرگوار برسد).»
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص848)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى حضرت (علیه السلام) كه در آن برخورد قريش با رسول خدا (صلىاللهعليهوآله) را در آغاز دعوت بيان مىفرمايد:
انگيزه حمايت از پيامبر (صلىاللهعليهوآله)
«پس خدا اراده فرمود كه از حوزه شريعت آن حضرت دفاع و از حريم احكام او حمايت كنيم.»
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص516)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
اين نامه گزيدهاى است از نامهاى كه حضرت در پاسخ نامه معاويه مرقوم فرمودهاند:
«فعزم اللَّه لنا:
خدا در باره ما تصميم قاطع گرفت و براى ما چنين مقرّر كرد كه از حوزه اسلام دفاع كنيم و دين را حمايت كنيم تا هتك حرمتش نشود، در اين عبارت حمايت از حرمت دين را كنايه از جانبدارى از آن آورده است.»
(ترجمهی شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج 4، ص623)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
نامه آن حضرت [علیه السلام] به معاويه:
هماهنگى قريش بر ضد بنى هاشم و محاصره آنان در دره
«گويند: و از اشعار ابو طالب كه خطاب به برادر خود حمزه، كه كنيهاش ابويعلى بوده، سروده است اين ابيات است:
اى ابا يعلى بر دين احمد شكيبا باش و دين را آشكار ساز كه شكيبا و موفق باشى، برگرد كسى باش كه از پيشگاه خداى خود بر حق و با راستى و عزم استوار آمده است. و اى حمزه كافر مباش، هنگامى كه گفتى مؤمنى، مرا شاد ساخت و براى رسول خدا [صلی الله علیه و آله] فقط به پاس خداوند ياور باش... گويند: و از اشعار مشهور او اين ابيات است: تو محمد پيامبرى، دلاور نيرومند و سالار سروران گرامى كه همگان پاك و پاك زادهاند، از تبارى كه ريشهاش هاشم بخشنده يگانه است... گويند: همچنين از اشعار مشهور ابو طالب كه خطاب به محمد [صلی الله علیه و آله] سروده و آن حضرت را به آشكار ساختن دعوت فرمان داده و دلاورى خويش را هم در آن نهفته است، ابيات زير است: مبادا دستهايى كه به حمله پرداختهاند و هياهو، ترا از حقى كه بر آن قيام كردهاى باز دارد كه اگر به آنان گرفتار شوى دست تو دست من است و جان من فداى جان تو در سختيها خواهد بود.
و از همين جمله اشعار او ابيات زير است و گفته شده است سراينده اين ابيات طالب پسر ابو طالب است: چون گفته شود گزيدهتر مردم و نژادهترين ايشان كيست...- تا آنجا كه مىگويد- گزيدهترين فرد خاندان هاشم احمد است كه پيامبر خداوند در اين دوره فترت است. و از همين جمله اشعار او اين ابيات اوست: همانا خداوند محمد نبى را گرامى فرموده است و گرامى ترين خلق خدا ميان مردم احمد است. خداوند نام او را براى تجليل او از نام خويش مشتق فرموده است.
آرى دارنده عرش محمود است و اين محمد است. و ابيات زير هم از ابو طالب است، برخى هم آن را از على [علیه السلام] دانستهاند: اى گواه خداوند براى من گواهى بده كه من بر آيين احمد مرسلم و هر كس در دين گمراهى است من هدايت يافتهام. اماميه مىگويند: همه اين اشعار در حكم يك چيز متواتر است، زيرا بر فرض كه يك يك آن به صورت متواتر نباشد مجموعه آن بر يك موضوع مشترك و واحد دلالت مىكند و آن تصديق به نبوت محمد [صلی الله علیه و آله] است و مجموع آن خبرى متواتر را ثابت مىكند. همانگونه كه هر چند هر يك از دليریها و جنگهاى على [علیه السلام] با شجاعان به صورت جداگانه نقل شده است، ولى از مجموعه آن يك خبر متواتر به دست ما مىرسد و آن علم ضرورى ما به شجاعت اوست. همينگونه است آنچه كه درباره سخاوت حاتم و بردبارى احنف و معاويه و تيز هوشى اياس و نابسامانى ابو نواس و موارد ديگر آمده است.
و مىگويند: همه اينها را يك طرف بگذاريد، درباره قصيده لاميه ابو طالب چه مىگوييد كه شهرت آن همچون شهرت قصيده «قفا نبك» است و اگر روا باشد و بتوان در قصيده ابو طالب يا بعضى از ابيات آن شك كرد مىتوان و روا خواهد بود كه در قصيده «قفا نبك» يا برخى از ابياتش شك كرد. اينك ما بخشى از آن قصيده را مىآوريم: از هر سرزنش كننده كه بر ما به بدى طعنه زند و ياوه سرايى كند به پروردگار خانه كعبه پناه مىبرم و از هر تبهكارى كه از ما غيبت كند و در آيين ما آنچه را كه ما قصد آن را نداريم ملحق سازد. سوگند به خانه خدا دروغ پنداشتهايد كه ممكن است بدون آنكه در راه حفظ محمد نيزه بزنيم و جنگ كنيم بر او چيره شوند. او را چندان يارى مىدهيم كه همگى بر زمين افتيم و پسران و همسران خويش را به فراموشى مىسپريم...- تا آنجا كه مىگويد- پروردگار بندگان با نصرت خود او را تأييد مىفرمايد و دين حقى را كه باطل نيست، آشكار مىسازد.
در كتابهاى سيره و مغازى نقل شده است كه چون عتبة بن ربيعه يا شيبه در جنگ بدر توانست پاى عبيدة بن حارث بن مطلب را قطع كند، بلا فاصله على و حمزه به يارى او شتافتند و او را از چنگ عتبه رها كردند و عتبه را كشتند و عبيده را با خود از آوردگاه بيرون آوردند و به سايبانى كه پيامبر [صلی الله علیه و آله] زير آن بود بردند و در حضور پيامبر [صلی الله علیه و آله] بر زمين نهادند. مغز ساق پاى عبيده بيرون مىريخت، در همان حال گفت: اى رسول خدا اگر ابو طالب زنده بود مىدانست كه در اين اشعار خود راست گفته است: به خانه خدا سوگند به دروغ پنداشتهايد كه بدون آن كه براى حفظ محمد نيزه بزنيم و جنگ كنيم دست از او برمىداريم. او را چندان يارى مىدهيم كه بر گردش بر زمين افتيم و پسران و همسران را به فراموشى مىسپريم.
گويند: پيامبر [صلی الله علیه و آله] براى عبيدة و ابو طالب آمرزش خواهى فرمود. عبيده همراه پيامبر [صلی الله علیه و آله] تا منطقه صفراء رسيد، آنجا درگذشت و همانجا به خاكش سپردند».
(جلوه تاريخ در شرح نهج البلاغه، ابنابىالحديد، ج 6، صص47-50)
- الذَّبّ
- حَوْزَة
در اینجا مراد شریعت الهی است.
[2] - الرَّمْي
انداختن چیزی.
[3]
الرَّمْيُ مِنْ وَرَاءِ حُرْمَة: خود را سپر چیزی قرار دادن و شر و بدی را از آن دور کردن.
[4] - عَزَمَ
«عزم» به معنی قصد، اراده،
[5] تصمیم قلبی بر اجرا نمودن کاری،
[6] دل بر انجام کاری بستن
[7]استوار نمودن کار
[8] و پايدارى بر آن تصميم گرفته شده دلالت دارد.
[9]
عَوَازِم یعنی فرایضی که خدا به آنها فرمان داده است
[10] و اراده فرموده که بندگان آنها را انجام بدهند.
[11] - ذَبّ (ذبب)
«ذَبّ» به معنی حمایت از کسی و دور کردن (خطرات) از او
[12] و بازداشتن (آزارها از وی) است.
[13] واژه «ذبّ» به طور استعاره براى هر گونه راندن و دفع كردن به كار رفته است.
[14]
«ذَبّ» به معنی راندن چیزی از روى بى اعتنایى است.
[15]
«ذَبَّ عَنهُ» یعنی شخصی از کسی دفاع و حمایت کرد
[16] و (آزار) را از او دور کرد.
[17]
اگر گفته شود كسي در جنگ از حریم شخصی دفاع کرد یعنی (خطرات) را از او بازداشت.
[18]
«الذُّبابُ» به معنی آزار، بدیمنی
[19] و شر همیشگی
[20] است.
از این ماده پنج مورد در نهج البلاغه است.
[21] - حوزة (حوز)
«حَوْز» سد و آبگیر که انسان به وسیله آن اطراف خویش را (از خطر سیل) محافظت میکند.
[22]
«حوز» در اصل به معنی جمع شدن و گرد آمدن است و به هر انجمن(محل جمع شدن)، منطقه،
[23]قلمرو،
[24] مرکز
[25] و آیین
[26] «حَوْزَة» گفته میشود.
شخصی از حوزه اسلام حمایت کرد یعنی از حدود و مناطق اسلام حمایت کرد و این از باب مجاز است.
[27]
در اینجا مراد از «حوزه» شریعت حق است.
[28]
واژه «حوزه» سه بار در نهج البلاغه آمده است.
[29]
نکتهها و پیامها
1. دفاع از پیامبر (صلی الله علیه و آله) و دین اسلام واجب کفائی است هر زمانی که «مَن فِیهِ الکِفَایَة» نبود واجب عینی خواهد شد.
دفاع از اسلام در آن زمان بر مسلمانان صدر اسلام واجب عینی بوده است، این مسئله را از «لَنَا» در عبارت «فَعَزَمَ اللَّهُ لَنَا» میتوان برداشت کرد البته شواهد دیگری نیز از کتاب و سنت وجود دارد.[30]
2. خدای متعال میتوانست راه غیر طبیعی را برای دفاع از پیامبر (صلی الله علیه و آله) اختیار کند؛ اما خواست از راه معمول این کار را انجام دهد و در اکثر موارد «مسلمانان» شرّ دشمن را از پيامبرش دفع نمایند.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
دنباله نامهای است از اميرالمومنين (علیه السلام) به معاويه:
«و اما در مورد آنچه درخواست کردهای که کشندگان عثمان را به تو تسليم کنم، پس همانا من، در اين امر، انديشه کردم به رای و فکر من نرسيد که آنها را به تو يا غير تو بسپارم.»
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص502)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامه آن حضرت (علیه السلام) به معاویه هنگامی که معاویه از آن حضرت خواست که قاتلان عثمان را به او بسپارد:
«اما اینکه خواستهای قاتلان عثمان را به تو بسپارم، من در این باره اندیشیدم، دیدم که نمیتوانم آنان را به تو و به غیر تو بسپارم.»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص369)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
نامه به معاویه که توسط ابومسلم در سال 36 هجری به او ارسال کرد:
(امام (علیه السلام) در این خطبه خطاب به معاویه اولاً اشاره دارد که عده زیادی از قریش کمر به قتل پیامبر (صلی الله علیه و آله) بستند و خداوند او را حفظ کرد؛ ثانیاً چنین نیست که افردای نظیر خلیفه اول و دوم دلسوزترین مردم باشند؛ چراکه این خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) بودند که در خط مقدم جبههها حضور داشتند؛ سوم اینکه شگفت است که من را با معاویه همسنگ گرفتهاند درحالی که هیچ سابقه و خدمتی در راه دین نداشته است و نکته آخر اینکه اگر قرار بر قصاص قاتلین عثمان باشد، وظیفه حکومت است نه شورشیان.)
«اما اینکه خواسته بودی قاتلان عثمان را تحویل تو دهم در این امر دقت کردم و دیدم میسّر نیست که همه مهاجر و انصار را به تو یا به دیگران تحویل دهم (زیرا همه شرکت داشتند)».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابو الفضل بهرام پور، ص526)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليه السّلام) است به معاويه:
(در پاسخ نامهاى كه براى آن بزرگوار فرستاده «و در آن درخواست نموده بود كه كشندگان عثمان را تسليم او نمايد» نوشته و در آن فضل و بزرگوارى و سبقت و پيشى خود را به اسلام و ايمان گوشزد او مىفرمايد):
«و امّا آنچه درخواست نمودى در باره فرستادن كشندگان عثمان بسوى تو، در اين كار انديشه نموده ديدم فرستادن ايشان بسوى تو و غير تو از عهده من خارج است (زيرا عدّه آنان بيشمار و توانایيشان بسيار است، چنانكه در سخن يك صد و شصت و هفت اشاره نموده مىفرمايد: كيف لى بقوّة و القوم المجلبون على حدّ شوكتهم يملكوننا و لا نملكهم يعنى چگونه مرا توانائى «كشيدن انتقام از كشندگان عثمان» است و حال آنكه گروهى كه «براى كشتن او» گرد آمدند در نهايت قدرت خود باقى هستند، بر ما تسلّط دارند و ما بر ايشان مسلّط نيستيم).»
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، صص849 و 850)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
توجيه برخورد با قاتلان عثمان
«و امّا درباره درخواست تو براى تحويل قاتلان عثمان، فكر كردم و ديدم كه تحويل آنها به تو و ديگرى ممكن نيست.
ماجرا از اين قرار است كه معاويه حيلهگرانه ادّعا كرده بود خونخواه عثمان است و بدين وسيله تودههاى ناآگاه شام را تحريك كرد، و در نتيجه، در ميان مردم نافرمانى به وجود آورد و ادعاى خلافت كرد. او خونخواهى را وسيلهاى براى رسيدن به هدف شوم قدرتطلبانه خود قرار داد. لذا از امام عليهالسلام خواست قاتلان عثمان را به او تحويل دهد تا آنها را بكشد. امام (عليهالسلام) نيز مىفرمايد: تحويل آنان به هيچكس، چه معاويه و چه ديگران، ممكن نيست، زيرا عثمان به سبب بدعتهايى كه در دين پديد آورد مهدورالدم بود، چنانكه طلحه و زبير و عايشه و امثال آنها به آن فتوا داده بودند و كسى را نمىتوان به كيفر كشتن فردى مهدورالدم، قصاص نمود و حدّاقل اينكه شبهه مهدورالدم بودن وجود داشت و حدود با شبهات ساقط مىشوند. وانگهى به فرض وجوب قصاص، بايد معاويه ثابت كند كه حق قصاص با اوست، زيرا تكتك افراد رعيّت نمىتوانند ادّعاى حق اجراىِ حكم كنند. علاوه بر آنكه قاتلان خود مجتهد بودند و فتواى خود آنها اين است كه اگر مجتهد [به حق حكم كند دو پاداش دارد، يكى پاداش اجتهاد و ديگرى پاداش حكم به حق، ولى اگر[ خطا كند فقط پاداش اجتهاد خود را دارد.»
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص519)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
اين نامه گزيدهاى است از نامهاى كه حضرت در پاسخ نامه معاويه مرقوم فرمودهاند:
«پس از آن كه معاويه در نامه خود، درخواست كرد كه امام (علیه السلام) قاتلان عثمان را به وى تحويل دهد، حضرت در اين نامه جواب مىدهد كه مفادش آن است: كه در امر آنان انديشيده و مصلحت را چنان ديده است كه نمىتواند آنان را به معاويه و نه به غير او تسليم كند و اين مطلب چند دليل داشته است كه اكنون به ذكر آنها مىپردازيم: 1- تسليم حق به صاحب حق، در موقعى كه ميان طرفين نزاع و درگيرى است، در صورتى مصلحت خواهد بود كه مدّعا عليه مشخص شود، و معلوم شود كه حق بر ضرر اوست، و اين امر هنگامى ثابت مىشود كه طرفين دعوا به سوى حاكم و قاضى مراجعه كنند و مدّعى شاهد اقامه كند يا شخص منكر به ضرر خود اعتراف كند، و معلوم است كه معاويه و طرف دعوايش اين كار را نكرده بودند، و به اين علت است كه در جاى ديگر مىفرمايد: اى معاويه تو، از من كشندگان عثمان را طلب مىكنى، اكنون به تو مىگويم به مردم مراجعه كن و آنان را به حكميت نزد من بياور، تا حق را براى تو و آنها ثابت كنم.
2- آنان كه در قتل عثمان شركت داشتند و يا به آن رضايت داشتند بسيار زياد و مركب از مهاجران و انصار بودند، چنان كه روايت شده است: ابو هريره و ابو درداء نزد معاويه آمدند و گفتند: چرا با على مىجنگى، و حال آن كه او به دليل فضيلت و سابقهاى كه در دين دارد به امر حكومت از تو سزاوارتر است، معاويه در پاسخ گفت: من ادعا ندارم كه از وى افضلم، بلكه براى آن مىجنگم كه قاتلان عثمان را به من تسليم كند، پس آن دو نفر از نزد او، خارج شدند، و به خدمت امير المؤمنين (علیه السلام) آمدند و عرض كردند: معاويه معتقد است كه كشندگان عثمان نزد تو، و در ميان لشكريان تو مىباشند، بنا بر اين آنها را به وى تحويل بده و از آن به بعد اگر با تو جنگ كرد، مىدانيم كه او بر تو ستمكار مىباشد، حضرت فرمود: من كه روز قتل عثمان حاضر نبودم تا آنان را بشناسم، شما اگر مىدانيد بگوييد، اين دو شخص گفتند: به ما چنين رسيده است كه محمد بن ابى بكر، عمّار، مالك اشتر، عدى بن حاتم، عمرو بن حمق و فلان و... از جمله كسانى بودند كه بر او داخل شدند. امام فرمود: پس دنبال آنان برويد و دستگيرشان سازيد، اين دو نفر نزد آن گروه رفتند، و اظهار داشتند كه شما از كشندگان عثمان هستيد، و امير المؤمنين دستور دستگيرى شما را داده است، فرياد همه بلند شد و بيش از ده هزار نفر از ميان لشكريان على (علیه السلام) بلند شدند، در حالى كه شمشيرها در دست داشتند، مىگفتند: همه ما او را كشتهايم، ابو هريره و ابو درداء از اين امر مبهوت و حيران شدند، و نزد معاويه برگشتند، در حالى كه مىگفتند: اين كار هرگز سرانجام و پايانى نخواهد داشت، و داستان را برايش نقل كردند، حال موقعى كه قاتلان و پشتيبانان آنها به اين افزونى باشند، چگونه امام (علیه السلام) مىتواند همه يا يكى از آنها را تسليم معاويه كند 3- در ميان اصحاب آن حضرت (علیه السلام) كه گواهى به استحقاقشان به بهشت داده شده، برخى اشخاص بودند كه عقيده داشتند: عثمان به دليل بدعتهايش مستحق قتل بوده است چنان كه نضر بن مزاحم نقل كرده است كه عمار در يكى از روزهاى جنگ صفين در ميان دوستان خود ايستاد و گفت: بندگان خدا با من بياييد برويم نزد مردمى كه از شخص ستمكارى خونخواهى مىكنند كه عدهاى از نيكوكاران مخالف ظلم و ستم و امر كنندگان به نيكى و احسان، او را به قتل رساندهاند، اين مردم، كه اگر دنياشان معمور باشد هيچ باكى ندارند اگر چه دين اسلام را در حال نابودى ببينند، اگر به ما بگويند: چرا عثمان را كشتيد، خواهيم گفت به دليل بدعتهايى كه ايجاد كرد، اگر چه آنها خواهند گفت كه هيچ بدعتى ايجاد نكرده است البته آنها حق دارند منكر شوند، زيرا عثمان دنيا را در اختيار آنان گذاشته بود مىخوردند و مىچريدند كه اگر كوهها بر سرشان فرود مىآمد باكى نداشتند، خوب، هنگامى كه اين مرد بزرگوار اقرار به شركت در قتل عثمان مىكند و دليل بر اين كار، بدعتهاى او را مىآورد، خيلى روشن است كه امام (علیه السلام( در اين امر فكر كرده و ديده است كه جايز نيست اين گروه با عظمت از مهاجرين و انصار و تابعان، كشته شوند در مقابل كشتن يك فردى كه بدعتهاى زيادى به وجود آورد كه همه مسلمانان او را در اين كارها سرزنش و نكوهش مىكردند، و بارها او را از اين اعمال زشت بازداشتند، و گوش نداد، پس اين امور باعث كشتن او شد، و حضرت نمىتوانست اين گروه را به كسى تسليم كند كه از عثمان خونخواهى مىكند زيرا اين امر ضعف دين و از بين رفتن آن را در پى داشت،»
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، صص627 – 630)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
نامه آن حضرت [علیه السلام] به معاويه:
«بدان اين سخنانى كه سيد رضى، كه خدايش رحمت كند، آورده است- يعنى نامه شماره نهم- برگرفته از نامهاى است كه على [علیه السلام] در پاسخ نامهاى كه معاويه نوشته و همراه ابو مسلم خولانى فرستاده بود، نوشته است و سيره نويسان آن را در كتابهاى خود آوردهاند. نصر بن مزاحم در كتاب صفين از عمر بن سعد از ابو ورقاء نقل مىكند كه مىگفته است: ابو مسلم خولانى همراه گروهى از قاريان- پارسايان- شام پيش از حركت امير المؤمنين على [علیه السلام] به صفين پيش معاويه آمدند و به او گفتند به چه سبب و با چه انگيزه با على جنگ و ستيز مىكنى و حال آنكه ترا نه چنان مصاحبت و نه سابقه هجرت و نه سابقه ايمان و نه آن خويشاوندى نزديك است. معاويه گفت: من مدعى نيستم كه مرا در اسلام حق صحبتى و هجرتى و قربتى چون اوست، ولى شما خودتان به من خبر دهيد آيا نمىدانيد كه عثمان مظلوم كشته شده است؟ گفتند: آرى، چنين است. معاويه گفت: بنابراين على قاتلان عثمان را به ما بسپرد تا آنان را در قبال خون عثمان بكشيم و ديگر جنگى ميان ما نخواهد بود. گفتند: براى او نامهاى بنويس تا يكى از ما آن را پيش او ببرد، او همراه ابو مسلم خولانى نامه زير را نوشت: از معاوية بن ابى سفيان به على بن ابى طالب، سلام بر تو. من نزد تو خداوندى را كه خدايى جز او نيست ستايش مىكنم، و سپس، خداوند به علم خود محمد را برگزيد و او را امين بر وحى خود و رسول به سوى خلق خويش قرار داد و براى او از مسلمانان يارانى برگزيد كه خداوند با ايشان او را تأييد فرمود كه منزلت هر يك از ايشان در پيشگاه او به ميزان فضيلتهاى ايشان در اسلام بود.
برترين اين ياران در اسلام و خيرخواهترين ايشان براى خدا و رسولش همان خليفه پس از پيامبر بود و سپس خليفه او و سپس آن خليفه سوم مظلوم عثمان كه تو بر همه آنان رشك بردى و بر همهشان ستم ورزيدى و سركشى كردى. اين موضوع را از نگاه خشم آلود و گفتار ناهنجار و آههاى دردمندانه و بلند تو و درنگ كردن تو از بيعت با آنان مىديديم و مىفهميديم و سرانجام همچون شترى نر كه در بينى آن حلقه افكنده باشند با زور كشانده شدى و با اكراه بيعت كردى. وانگهى نسبت به هيچ يك از آنان بيشتر از پسر عمويت عثمان اين كار را نكردى و حال آنكه او به سبب خويشاوندى و دامادى بيش از آنان سزاوار بود كه با او چنين نمىكردى.
پيوند خويشاوندى او را گسستى و نكوييهاى او را زشت شمردى و مردم را گاه آشكار و گاه نهان چنين كردى تا آنكه شتران و اسبهاى نژاده با سواران بر او حمله كردند، و در حرم رسول خدا [صلی الله علیه و آله] بر او اسلحه كشيدند و عثمان كنار تو كشته شد و تو بانگ ناله و فرياد را از خانه او مىشنيدى و با هيچ گفتار و كردارى تهمت را از خود دور نكردى. و به راستى سوگند مىخورم كه اگر فقط يك اقدام در بازداشتن مردم از حمله به او مىكردى هيچ كس از مردمى كه اينجا و پيش ما هستند از تو برنمىگشتند و موجب مىشد كه همه كنارهگيرى تو از عثمان و ستم ترا بر او از ميان ببرد. موضوع ديگرى كه از نظر ياران عثمان مورد اتهام هستى پناه دادن تو كشندگان عثمان راست كه آنان اينك ياران و ويژگان و دست و بازوى تو هستند. براى من گفته شده است كه تو خود را از خون عثمان برى مىدانى، اگر در اين موضوع راست مىگويى دست ما را بر كشندگان او باز بگذار تا آنان را به قصاص خون عثمان بكشيم. و در آن صورت ما براى بيعت با تو از همه مردم شتابانتر خواهيم بود، و گرنه براى تو و يارانت چيزى جز شمشير نخواهد بود.
سوگند به خداوندى كه جز او خدايى نيست ما در كوهستانها و ريگزارها و در خشكى و دريا كشندگان عثمان را جستجو مىكنيم تا خداوند آنان را به دست ما بكشد يا جان ما به خدا بپيوندد. و السلام.
نصر بن مزاحم مىگويد: هنگامى كه ابو مسلم خولانى اين نامه را به حضور على [علیه السلام] آورد، ايستاد و پس از حمد و ثناى خداوند خطاب به على [علیه السلام] چنين گفت: اما بعد، تو به كارى قيام كردى و كارى را به عهده گرفتى كه به خدا سوگند دوست ندارم كه براى كس ديگرى غير از تو باشد به شرط آنكه از خويشتن انصاف دهى. عثمان در حالى كه مسلمان و محرم و مظلوم بود كشته شد. قاتلانش را به ما بسپار كه تو امير مايى و اگر كسى از مردم با تو مخالفت كرد دستهاى همه ما ياور تو و زبان همه ما گواه تو است و ترا حجت و عذر خواهد بود.
على [علیه السلام] به او گفت: فردا بامداد براى گرفتن پاسخ نامهات پيش من بيا. ابو مسلم رفت و فرداى آن روز براى گرفتن پاسخ آمد. او مردم را كه از موضوع نامه آگاه شده بودند ديد كه شيعيان سلاح پوشيده و مسجد را پر كرده بودند و فرياد مىكشيدند كه همه ما قاتل عثمانيم و اين سخن را تكرار مىكردند. به ابو مسلم اجازه داده شد و چون وارد شد على [علیه السلام] پاسخ نامه معاويه را به او سپرد. ابو مسلم گفت: گروهى را ديدم كه با وجود آنان تو را فرمانى نيست. على فرمود: موضوع چيست گفت: به اين قوم خبر رسيده است كه تو مىخواهى قاتلان عثمان را به ما تسليم كنى، سلاح پوشيده و جمع شدهاند و فرياد مىكشند كه همگان كشندگان عثمان هستند. على [علیه السلام] فرمود: به خدا سوگند من براى يك چشم بر هم زدن هم تصميم نداشتهام كه آنان را به شما تسليم كنم. من همه جوانب اين كار را سنجيدم و براى خود شايسته نديدم كه ايشان را به تو يا ديگرى تسليم كنم. ابو مسلم نامه را گرفت و مىگفت: اينك پيكار و زد و خورد پسنديده آمد».
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج 6، صص305-307)
- سَأَلْتَ
- دَفْع
- قَتَلَة
- نَظَرْتُ
- لَمْ أَرَ
- يَسَعُنِي دَفْعُ
- نَظَرْتُ (نظر)
«نظر» دو معنا دارد
[7] گاهی به معنای چشم دوختن
[8] و چشم داشتن
[9] آمده است و گاهی به معنی نگاه با قلب است.
[10]
اگر نگاه با قلب مد نظر باشد به این معناست که انسان در مورد چیزی عجله نداشته باشد و (به خود) مهلت بدهد
[11] تا خردمندانه فکر
[12] و تحقیق کند؛
[13] فکری که به واسطه آن علم و گمان به دست آید و مجهول، معلوم گردد.
[14]
مقصود از «نظر»، تأمل و جستجو نمودن در مورد چیزی است و یا گاهی شناختى است كه بعد از جستجو حاصل ميشود که همان رؤیت است.
[15]
«نظر» به معنى ديدن با چشم عقل در نزد شيعيان بيشتر به کار رفته است؛ اما در نزد عامه بیشتر به معنی دیدن با چشم سر است.
[16]
تفاوت «تأمل» و «نظر»:
رابطه بین «نظر» و «تأمل» عموم و خصوص مطلق است؛ هر تأملی نظر است اما هر نظری تأمل نیست؛ تأمل نگاه شخص اندیشمند است برای اینکه نسبت به آن چیزی که به دنبالش است شناخت پیدا کند و به نظری تأمل گفته میشود که فقط با طول زمان به دست میآید.
[17]
تفاوت «نظر» و «رؤيت»:
«رؤیت» بر دیدن با چشم یا بصیرت، دلالت دارد؛
[18] اما «نظر» به معنای طلب و خواستن هدایت است و زمانی بهکار میرود که «ناظر» علم و آگاهی ندارد و به دنبال آشکار شدن شیء است
[19] و اگر منظور از «نظر» دیدن با چشم سر باشد باید قید «رأی العین» در کلام ذکر شود.
[20] - يَسَعُنِي (وسع)
«وُسْع» به معنای فراخی و گسترش است
[21] و بر نقیض
[22] تنگی و سختی دلالت دارد.
[23]
«وُسْع» به معنای قدرت و طاقت است
[24] که احاطه دارد.
[25]
«الْوُسْعُ من القُدرَة» یعنی چيزى بيشتر از توانایى انسان.
[26] خدای متعال میفرماید: «لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها».
[27] این عبارت، بندگان را هشدار میدهد به اینکه خدا امورى كه انسان توانایی اندکی برای انجام دادن آن را دارد نیز بر او تکلیف قرار داده است.
[28]
نکتهها و پیامها
1. معاویه نیز با خودداری از کمک به عثمان در قتل او شریک بود؛ اما در لباس خونخواه وی از امیرالمؤمنین (علیه السلام) درخواست میکرد قاتلان عثمان را به او تحویل دهند. چه بسا منظور حضرت (علیه السلام) در این عبارت بلیغ این است: تعداد قاتلان عثمان بهگونهای است که من (حتی اگر بخواهم) توانایی ندارم که آنها را به تو تحویل دهم و همینطور تو را به خودت تحویل دهم!
2. اهل باطل برای پیشبرد اهداف خود، از سوژههای عوام فریب استفاده میکنند.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. «نَظَرْتُ فِي هَذَا الْأَمْر» یعنی امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این رابطه خردمندانه فکر[29] و تحقیق کردند[30] و با چشم عقل این مسئله را مورد بررسی قرار دادند.[31]
انسان در هرجایگاهی که قرار دارد باید امور را با عقل خویش بسنجد و بدون شتاب زدگی تصمیم بگیرد تا پشیمانی در پی نداشته باشد.
2. امیرالمؤمنین (علیه السلام) به دشمن خود در مقابل درخواست ناحقش اینگونه با بردباری پاسخ میدهند و دلیل تصمیم گیریهایشان را بیان میکنند. این مسئله برای پیروان ایشان درس بزرگی است که پرسشها و درخواستهای حق و ناحق دوستان و دشمنان خود را به زیباترین وجه و آنگونه که در شأن شیعیان و دوست داران سید اوصیا و امیرالمؤمنین (علیه السلام) است پاسخ دهند.