- ترجمه نهج البلاغه (فقيهي)
نامهای است از اميرالمومنين (علیه السلام) که آن را به قاضی خود، شريح بن حارث، نوشته است [شريح بن حارث كندى، از زمان عمر بن الخطّاب تا زمان فرمانروايى حجّاج بن يوسف مدّتى دراز نزديك به شصت سال در كوفه قاضى بود و در سال ٨٧ هجرى از جهان رفت]:
«نسخه چنين است: اين چيزی است که بندهای ذليل از بندهای که برای کوچ از دنيا رانده شده، خريده است سرايی از دارالغرور (سرای فريب دهنده يعنی دنيا) در ناحيه فناشوندگان و محدوده هلاک شوندگان».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، صص496 و 497)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامه ی آن حضرت که برای شریح بن حارث، قاضی خود نوشت روایت است که شریح بن حارث قاضی امیرمؤمنان (علیه السلام)، در زمان خلافت آن حضرت خانهای به بهای هشتاد دینار خرید. چون این خبر به امام (علیه السلام) رسید او را نزد خود فراخواند و به او فرمود:
«و آن نسخه این است: این خانهای است که بندهای ذلیل و خوار، از بندهای رو به مرگ که برای کوچ کردن از این سرا حرکتش دادهاند خریده. از او خانهای از این سرای فریب خرید که در محلهی اهل فنا و منطقه به هلاکت روندگان قرار دارد».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص365)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
امام علی (علیه السلام) مطلع شد که قاضی منصوب او «شُریح قاضی» خانهای به 80 دینار خریده است (که خلاف ساده زیستی و نیز مشکوک است) امام (علیه السلام) در این نامه، برای او سندی اخلاقی نگاشته و با یادآوری بیاعتباری دنیا گرفتار بودن مردم در دام غرور و فریب دنیا را گوشزد کرده است. نیز بیان داشته است که قاضی باید ساده زیستی را پیشه خود بگرداند:
«آن سند را چنین می¬نوشتم: این خانه¬ای است که بنده¬ای ذلیل آن را از کسی که در آستانه¬ی مرگ است خریده، خانه¬ای از سرای فریب که در کوی نابود شوندگان و کوچه هلاک شوندگان قرار دارد».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص519)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليه السَّلام) است كه آن را به شريح ابن حارث كه از جانب آن بزرگوار قاضى بوده نوشتهاند:
«و قباله این است، اين خانهاى است كه خريده بنده خوار و پست از مردهاى كه (كسي كه حتما خواهد مرد، و از خانهاش) بيرون شده براى كوچ (به خانه آخرت) از او خانهاى را در سراى فريب (دنيا) كه جاى نيست شوندگان و نشانه تباه گشتگان است، خريده».
(ترجمه و شرح نهج البلاغة، فيض الإسلام، ج5، ص836)
- ترجمۀ توضيح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) خطاب به شريح بن حارثِ قاضى:
سند خريد خانه از نگاه امام (عليهالسلام)
«اينك متن نوشتار امام (عليهالسلام): بندهاى ذليل (شريح قاضى) از آزرده خاطرى (فروشنده) كه از مرگ دلتنگ و ناراحت است يكى از خانههاى نيرنگ و فريب (دنيا) را از جماعت فناپذير و گرفتاران سراىِ هلاكتْ خريدارى نمود».
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص502)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
نامه امام (علیهالسلام) كه به شريح بن حارث، قاضى خود نوشته است:
«نسخه سند اين است: بسم اللَّه الرحمن الرحيم اين است آنچه كه بندهاى ذليل از كسى كه در حال كوچ است خريدارى كرده است، خانهاى از سراى غرور، در محله فانى شوندگان، و در كوچه هالكان خريدارى كرد.
در نسخهاى كه امام به عنوان سند خانه نوشته است چند نكته وجود دارد:
1- نخست اين كه خريدار را به صفت عبوديت و ذلت اختصاص داده است تا فخر و مباهاتى را كه ممكن است به خاطر خريدن اين منزل براى او پيدا شود بشكند.
فروشنده را كه بزودى خواهد مرد بطور مجاز مرده خوانده از باب اطلاق آنچه بالفعل است بر آنچه كه بالقوه مىباشد و از باب اين كه مقتضى را نازل منزله واقع فرض كرده است تا وى را از مرگ بيم دهد و براى كوچ كردن به سراى آخرت آمادهاش كند، و اين معناى اخير يا ترشيح استعاره است و يا اشاره به بيدارى او و توجهش به واردات و بيماريها و تمام امورى كه باعث عبرت است مىباشد.
سراى غرور كنايه از دنياست از آن رو كه مردم به آن مغرور مىشوند و با داشتن زخارف دنيوى از آنچه بعد از آن وجود دارد غفلت مىكنند، عبارت «من جانب الفانين» اخص از «دار الغرور» است و همچنين «خطة الهالكين» اخص از «جانب الفانين» مىباشد چنان كه در كتابهاى بيع و تجارت عادت بر اين است كه كه نخست به ذكر اعمّ آغاز مىكنند و سپس به امورى مىپردازند كه خاص هستند و مبيع را مشخص و معين مىكنند، اگر چه در اين جا، غرض تخصيص بعد از تعميم نيست بلكه مراد يادآورى حال آنهاست كه رفتنى هستند و از طرفى در اين خانهاى كه ساكنند آن را براى خود علامتگذارى كردهاند.
نكته پنجم در نسخه سند خانه آن است كه امام (علیه السلام) خريدار منزل را مغرور به آرزو دانست، به اين دليل كه توجه به آرزوى دنيويش او را از آخرت و آنچه كه به خاطر آن آفريده شده غافل كرده است و همين غفلت، انگيزه خريد آن خانه شده، و بهاى آن را خروج از عزّت قناعت و دخول در ذلت درخواست و التماس دانسته است زيرا خريد چنين خانه و پرداخت بهاى آن، اين امور را در پى دارد، و دليل اين پىآمد آن است كه اصل آن خانه با توجه به حال شريح، از نياز او بيشتر بود، و هر شخصى كه براى به دست آوردن ما زاد بر نياز خود اقدام كند، از حد قناعت خارج مىشود، به دليل اين كه قناعت عبارت است از راضى بودن و اكتفا كردن بر مقدار ضرورت از مال و آنچه مورد نياز باشد و نيز پيش از اين دانسته شد كه لازمه قناعت كم احتياجى به مردم و بىنيازى از آنها مىباشد و عزت قناعت، به خاطر همين امر، براى انسان حاصل مىشود. پس هر كس از قناعت خارج باشد از عزت آن هم بيرون و در ذلت درخواست و التماس پيش مردم داخل است زيرا به اعتبار اين كه از قناعت خارج است نياز زيادى به مردم دارد، و بدين علت در خوارى و التماس از مردم داخل خواهد بود.
هدف از اين تعبير آن است كه انسان را از افزون طلبى و به دست آوردن ما زاد بر نياز دور دارد از آن رو، كه لازمه آن، خوارى و ذلت نياز به مردم است.
امام (علیه السلام) در نوشتن اين نسخه از سند خانه، زيان غبن و غرامتى را كه لازمه اين معامله است و بايد به مشترى پرداخت شود، بر ذمه ملك الموت قرار داده است تا ديگر مشترى به فكر دريافت آن نباشد و با توجه به اين كه همه آرزوها با مرگ به نهايت مىرسد آرزويش را هم از دل بيرون برد، و تنها از كالاى دنيا به اندازه نياز اكتفا كند و از ملك الموت بطور كنايه به اين عناوين ياد كرده است: تباه كننده كالبدهاى پادشاهان، و گيرنده جانهاى ستمكاران، و از بين برنده پادشاهى فرعونها، با گرفتن جانهايشان، و اين كه عدهاى را به عنوان نمونه نام برده است كه مرگ به سراغ آنها رفته، به علت اين است كه شريح را متوجه كند، تا از چنين آرزوها كه با فرا رسيدن مرگ به پايان مىرسد قطع اميد كند زيرا هنگامى كه آرزوهاى چنين اشخاص دنيادار و پر قدرت با مرگ از بين رفت و غرامتى نگرفتند، پس تو، اى قاضى شرع به اين امر سزاوارتر خواهى بود».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، صص583 - 589)
- عَبْدٌ
بنده1
- ذَلِيلٌ
پست.2
- مَيِّتٌ
مرده.3
- الرَّحِيل
کوچ.4
- اُزعِجَ
ناچار شد.5
- الْغُرُور
فریب.6
- الْفَانِينَ
نابود شوندگان.7
- خِطَّة
زمین خشکی که بین زمینهای حاصلخیز مثل خطی، شکسته شده است. زمینی که جهت ساختن خط کشی و علامت گذاری شده است.8
- الْهَالِكِين
هلاک شوندگان.9
- ذَلِيلٌ (ذلل)
«ذلت» نقیض عزت11 و به معنی پستی12 است. به هرکسی که از مردم فرمانبری داشته باشد «ذلیل» گفته میشود.13
- الرَّحِيل (رحل)
«رحل» به معنی راه رفتن و سیر کردن در زمین است14 و این واژه در زمانی استفاده میشود که شخصی حرکت کند.15
- اُزعِجَ (زعج)
«زعج» در اصل به معنی بیقرار نمودن و کمی ثبات است16 و «ازعاج» نقیض ثبات بخشیدن است.17
زَعَجَ» یعنی شخص، چیزی را طرد کرد و فریاد زد.18
از این واژه چهار بار در نهج البلاغه آمده است.19
- «الْغُرُور (غرر)
غرور آنچه از متاع دنیا است که انسانها را فریب میدهد.20
تفاوت «الغرور» و «الخدعه»:
«غرور» این است که شخصی با تدبر و تفکر کسی را از راه صحیح دور کند، مثل کار شیطان که برای فریب حضرت آدم (علی¬نبیناوآله¬وعلیه¬السلام) انجام داد و سبب شد ایشان از آن درخت بخورند؛ اما «خدع» این است که بدون هیچ تفکر و تدبری، کسی را در راه ناپسند قرار دهد.
الْفَانِينَ (فنی):
نفاد به معنی نابودی تدریجی شیء است؛ از این رو در مورد چیزهایی که یکباره نابود میشوند واژه «نفاد» کاربرد ندارد و از «فناء» استفاده میشود؛ برای مثال گفته میشود «فناء العالم» زیرا این جهان به یکباره نابود میشود اما در مورد فساد مواد خوراکی از لغت «نفاد» استفاده میگردد.21
- الْهَالِكِين (هلک)
«هلک» در اصل بر شکستن و سقوط دلالت میکند22 و به معنی چیزی است که مقابل حیات قرار میگیرد و هلاکت گستردهتر از مرگ و فناء است.23
مرگ و هلاکت چند وجه دارد:
1. به معنای مرگ است.
2. چیزی که نزد کسی است و نزد دیگری نیست.
3. چیزی که با دگرگونی و فساد از بین میرود.
4. هلاكت یعنى نابود شدن چيزى از جهان كه فنا ناميده شده است. 24
تفاوت «إهلاک» و «اعدام»:
«اهلاک» اعم از «اعدام» است چرا که ممکن است اهلاک به گونههای مختلف تحقق یابد، تخریب هر آن چه ساخته شده یا هر آن چه که حواس را از بین ببرد یا از بین بردن آن چه را که لذت و منفعت برساند؛ ولی اعدام نقیض ایجاد است و اخص از اهلاک است پس اهلاک و اعدام عموم و خصوص مطلق است. هر اعدامی اهلاک است؛ اما هر اهلاکی اعدام نیست.25
نکتهها و پیامها
1. مرگ فقط جسمانی نیست؛ بلکه مرگ شامل روحانیت و معنویت هم میشود؛ شاید کسی از لحاظ جسمی زنده باشد؛ اما از لحاظ روح، مرده به حساب آید.
2. هرچه دلبستگی به امور مادی کمتر باشد؛ ناراحتی ما در لحظه مرگ کمتر میشود.
3. کسی که میخواهد کوچ کند همیشه آماده سفر است. اینجا امیرالمومنین (علیه السلام) از کلمه کوچ استفاده کردهاند؛ پس ما باید طوری آماده سفر آخرت باشیم که گویی هر لحظه میخواهیم برویم.
4. شاید بتوان گفت که منظور از هلاکت، انواع هلاکتهای دنیوی است چراکه اگر منظور امام (علیه السلام) هلاکت در برابر فنا بود، باید از کلمه «عادمین» استفاده میکردند؛ اما از واژه «هالکین» استفاده کردهاند.
5. حرص و طمع در مادیات، انسان را خوار و ذلیل میکند.
- ترجمه نهج البلاغه (فقيهي)
نامهای است از اميرالمومنين (علیه السلام) که آن را به قاضی خود، شريح بن حارث، نوشته است [شريح بن حارث كندى، از زمان عمر بن الخطّاب تا زمان فرمانروايى حجّاج بن يوسف مدّتى دراز نزديك به شصت سال در كوفه قاضى بود و در سال ٨٧ هجرى از جهان رفت]:
«روايت شده است که شريح بن حارث، قاضی اميرالمومنين (علیه السلام)، در زمان خلافت آن حضرت، سرايی به هشتاد دينار خريد، اين خبر به آگاهی اميرمومنان (علیه¬ا¬لسلام) رسيد، شريح را نزد خود خواند».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص496)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولي)
از یک نامه آن حضرت که برای شریح بن حارث، قاضی خود نوشت:
«روایت است که شریح بن حارث، قاضی امیرمؤمنان (علیه السلام)، در زمان خلافت آن حضرت خانهای به بهای هشتاد دینار خرید. چون این خبر به امام رسید او را نزد خود فراخواند و به او فرمود:... .»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص364)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
امام علی (علیه السلام) مطلع شد که قاضی منصوب او «شُریح قاضی» خانهای به 80 دینار خریده است (که خلاف ساده زیستی و نیز مشکوک است) امام در این نامه، برای او سندی اخلاقی نگاشته و با یادآوری بیاعتباری دنیا گرفتار بودن مردم در دام غرور و فریب دنیا را گوشزد کرده است. نیز بیان داشته است که قاضی باید ساده زیستی را پیشه خود بگرداند:
«امام علی (علیه السلام) مطلع شد که قاضی منصوب او «شُریح قاضی» خانهای به 80 دینار خریده است (که خلاف ساده زیستی و نیز مشکوک است) امام در این نامه، برای او سندی اخلاقی نگاشته و با یادآوری بیاعتباری دنیا گرفتار بودن مردم در دام غرور و فریب دنیا را گوشزد کرده است. نیز بیان داشته است که قاضی باید ساده زیستی را پیشه خود بگرداند».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابو الفضل بهرام پور، صص518 و 519)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليه السلام) است كه آن را به شريح ابن حارث كه از جانب آن بزرگوار قاضى بوده نوشتهاند:
«روايت شده كه شريح بن حارث كه از جانب اميرالمؤمنين (عليهالسلام) قاضى بود در زمان خلافت آن حضرت خانهاى را به هشتاد دينار خريد، اين خبر كه به امام (علیهالسلام) رسيد او را طلبيد».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، ص 836)
- ترجمۀ توضيح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) خطاب به شريح بن حارثِ قاضى:
نكوهش شريح به جهت خريد خانهاى گرانقيمت [وى از زمان عمر تا زمان يزيد به مدت 75 سال قاضى بود و به قتل حضرت حسين بن على (عليهالسلام) فتوا داد. او تا زمان حجّاج زنده بود و در فتنه عبداللّه بن زبير به مدّت دو سال از قضاوت بر كنار بود.]
«علت نوشتن اين نامه آن بود كه شريح، قاضىِ منصوب از طرف اميرمؤمنان على (عليهالسلام) خانهاى به هشتاد دينار خريد و چون اين مطلب به گوش حضرت رسيد، او را طلبيد».
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص501)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
نامه امام (علیهالسلام) كه به شريح بن حارث، قاضى خود نوشته است:
«منظور امام (علیهالسلام) از اين سخنان آن است كه مخاطبش را از متاعهاى دنيا و اعتماد به افزونيهاى آن باز دارد، و پيش از آن كه شريح را توبيخ و سرزنش كند از او نسبت به كارى كه انجام داده اعتراف مىگيرد چنان كه مىفرمايد: بلغنى تا شهودا، و فعل كان در قول شريح: قد كان، تامّه است و با يادآورى مرگ و وعده آمدن آن كه مىآيد و او را از اين سرا و بقيه تعلقات دنيا به بيرون كوچ مىدهد و تنها و برهنه به قبرش مىسپارد، او را از دوستى دنيا و طلب كردن بر حذر داشته است و سپس او را از ناخالص بودن بهايى كه در برابر خانه پرداخته است بيم مىدهد كه مبادا از راه حرام و رشوهگيرى در مقابل احكام، به دست آورده باشد، زيرا با فرا رسيدن قاصد مرگ دنيا از دستش مىرود، و به سبب گناهانى كه از حرامخوارى گريبانگيرش مىشود مبتلا به زيان اخروى و محروم شدن از نعمتهاى بىپايان آن مىشود، ابتعته و اشتريته به يك معناست، آن را خريدارى كردى، و كلمه أما بدون تشديد هم روايت شده است».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، ص584)
- شرح نهج البلاغه (ابنابیالحدید)
از نامه آن حضرت (علیهالسلام) به شريح بن حارث قاضى خود:
«روايت شده است كه شريح بن حارث، قاضى اميرالمؤمنين [علیه السلام] به روزگار خلافت او خانهاى به هشتاد دينار خريد. اين خبر به حضرت على [علیه السلام] رسيد، شريح را خواست».
(جلوه تاريخ در شرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج 6، ص20)
- ثَمَانِينَ
هشتاد.1
- بَلَغَهُ
به او خبر رسید.
- اسْتَدْعَى
احضار كرد.2
- بَلَغَ (بلغ)
«بَلغ» در اصل به معنی رسیدن به چیزی است.3
«بَلَغَ» از مصدر «بُلُوغ» و «بَلَاغ» است که در اینجا از مصدر بُلوغ به معنای رسیدن است.4
عرب به خبری که به یک نفر رسیده باشد ولی در مورد آن تحقیق نشده است «بلغ» میگویند5 و خبری است که باعث شگفت زده شدن شنونده نمیشود.6
- اِشْتَرَى (شری)
«اِشْتَرَى» از مصدر «اشتراء» است که به معنای خریدن و فروختن میآید البته عرب اغلب اشتری را به معنی اِبتاعَ (شخصی چیزی را خرید) و شَرَی را به معنای باع (شخصی چیزی را فروخت) میدانند.7
اما اِشتَرَی وقتی به معنى فروختن به کار میرود که کلمه متصل به باء، مَبيع باشد؛ مانند اینکه خدای متعال در قرآن کریم میفرماید: «وَ لا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا؛ آیات خدا را بهقیمت کم نفروشید»8 و زمانی به معنى خريدن استفاده میشود که کلمه متصل به باء، به معنى قيمت و ثمن باشد؛ همانطور که خدای متعال میفرماید: «اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى؛ ضلالت را بهجای هدایت خریدند».9
در این فراز کلمه متصل به باء ثمانین است که بهای خانه خریداری شده را بیان میکند.
«اشتراء» خریدنی است که از روی آگاهی و اختیار و پذیرش ارادی باشد.10
اصل معنا در ماده «شری» به دست اوردن و گرفتن هر چیزی است.11
تفاوت «شراء» و «بیع»:
«بَيْع» به معنای دادن چيزى با ارزش و گرفتن قيمت آن است که همان داد و ستد است.
«شِرَاء» پرداختن قيمت و گرفتن جسم قيمت شده است.12
لفظ «بیع» و «شراء» از این رو به جای دیگری به کار میرود که خريد و فروش، كالا به كالا باشد که در این صورت انسان میتواند هر كدام از دو طرف داد و ستد را هم خريدار و هم فروشنده تصوّر كند.13
هشت مورد از ماده «شری» در نهج البلاغه آمده است.14
- استدعی (دعو)
دعا به معنى خواندن15 حاجت و كمك خواستن و رغبت كردن به سوي چيزي استفاده میشود.16 اگر دعا و درخواست در مورد غیر خدا به کار برده شود ممکن است به همراه خضوع نباشد.17
مصدر آن «اسْتِدْعَاء» از باب استفعال است که به معنی تقاضا، درخواست، دادخواست و عريضه میآید.18
نکتهها و پیامها
1. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نسبت به تخلفات اقتصادی فرمانداران و قاضیانشان بسیار توجه داشتند.
2. حاکم باید به گونهای باشد که اگر از مأمورانش خبر تخلف نمودن رسید برای کشف حقیقت پیگری کند.
3. وقتی یک مسئول به تجملات روی میآورد مردم نیازمند بیشتر فشار اقتصادی را احساس میکنند و به دلیل اختلاف طبقاتی از دستگاه حکومتی فاصله میگیرند.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
حاکم باید خبرآورانی داشته باشد که احوال و رفتارهای کارگزارانش را به او گزارش کنند و نمیتواند عذر بیاورد که من نمی دانستم آنها چه میکنند چراکه مسئولیت رفتارهای مأموران حکومتی برعهده حاکم نیز است.
- ترجمه نهجالبلاغه (فقيهي)
ترجمه نهج¬البلاغه(فقیهی)
نامهای است از اميرالمومنين(علیهالسلام) به معاويه:
«بهراستی، همان گروهی که با ابوبکر و عمر و عثمان، بيعت کرده بودند و با همان شرايط و جهاتی که در بيعت با آنان مقرر بود، با من هم بيعت کردند؛ پس(چون بيعت¬کنندگان با من از مهاجرين و انصار بودند و شايسته برای حل و عقد) هرکس در هنگام بيعت حاضر بوده، حق ندارد ديگری را برگزيند و آنکه غايب بوده نمیتواند آن را رد کند و نپذيرد».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص499)
- ترجمه نهج البلاغه(استاد ولی)
از یک نامه آن حضرت(علیهالسلام) به معاویه:
«همان مردمی که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کردند به همان شیوه با من بیعت کردهاند؛ پس نه آنکه در بیعت حضور داشته میتواند خلیفه دیگر برگزیند و نه آنکه غایب بوده میتواند این بیعت را رد کند و نپذیرد».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، صص367 و 368)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرامپور)
(اما در این نامه در مورد بیعت مردم با ایشان خطاب بهمعاویه یادآور میشود که عموم مردم با من بیعت کردهاند، بقیه باید با آنها هماهنگ باشند در غیر اینصورت مانند زمان خلفای قبلی میتوان با سرکشها جنگید.)
مقبولیت خلافت امام
«البته همان مردمی با من بیعت کردند که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کردند؛ پس کسی که در ماجرای بیعت عمومی حضور داشت نمیتواند دیگری را برگزیند و آنکه غایب بود، نمیتواند بیعت مردم را رد کند».
(نهجالبلاغه، ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص522)
- ترجمه نهجالبلاغه(فيضالاسلام)
از نامههاى آن حضرت(عليهالسلام) است به معاويه:
(كه آن را بهوسيله جرير بن عبداللَّه بجلىّ به شام فرستاده و در آن صحت و درستى خلافت خود را اثبات و بيزارياش را از كشتن عثمان اظهار فرموده:)
«كساني كه با ابوبكر و عمر و عثمان بيعت كردند، (آنها را بهخلافت گماشتند) بههمان طريق با من بيعت كرده عهد و پيمان بستند؛ (زمام امور را بهدست من دادند) پس(به عقيده شما كه خلافت از جانب خدا و رسول تعيين نشده؛ بلكه بهاجماع امّت برقرار مىگردد و مردم اجماع كرده ابوبكر و عمر و عثمان را خليفه قرار دادند)؛ همان اشخاص من را براى خلافت تعيين نمودند؛ بنابراين آن را كه حاضر بوده(مانند طلحه و زبير) نمىرسد كه (جز او را) اختيار كند و آن را كه حاضر نبوده(مانند تو) نمىرسد كه(آن را) نپذيرد».
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فیضالاسلام، ج1، ص841)
- ترجمۀ توضيح نهجالبلاغه (آیتالله شیرازی)
وظیفه مردم در مقابل بیعت با امام(علیهالسلام):
«اى معاويه، اهل حلّ و عقد و بزرگان اهل تميز و تشخيص بههمان شروطى(عمل بهكتاب و سنت) كه با ابوبكر و عمر و عثمان بيعت كرده بودند با من نيز بيعت كردند؛ پس كسى كه در زمان بيعت حضور داشته و بيعت نكرده بعد از بيعتِ آنان حق ندارد براى خود خليفه ديگرى انتخاب كند و كسى كه در مدينه حضور نداشته حق ندارد خليفه انتخابى را ردّ كند؛ چون ميزان اگر بيعت اهل حلّ و عقد در پايتخت اسلام باشد كه آنها با من بيعت كردهاند و اگر ملاك غير از آن باشد چگونه تو به بيعت آنان رضايت دادى؟»
(توضيح نهجالبلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج3، ص509)
- شرح نهجالبلاغه(ابنمیثم)
از نامههاى حضرت(علیهالسلام) به معاويه:
(آنچه در اين مورد ذكر شده قسمتى از نامهاى است كه حضرت به معاويه نوشت و آن را بهوسيله عبداللَّه بجلى كه از حكمرانى همدان عزلش كرده بود بهشام فرستاد).
جملههاى اول اين نامه اين بوده است:
«پس از حمد خدا و نعت پيامبر(صلیاللهعلیهوآله) اى معاويه همچنان كه تو در شام هستى بيعت من برگردن تو قرار دارد؛ زيرا با من همان مردمى بيعت كردند كه... و دنباله آن متصل مىشود به آغاز آنچه در اين مورد ذكر شد».
(ترجمه¬ی شرح نهجالبلاغه، ابنمیثم، ج4، ص599)
- شرح نهجالبلاغه(ابنابیالحدید)
(در این نامه ضمن بيان چگونگى پيام فرستادن اميرالمؤمنين[علیهالسلام] همراه جرير بن عبدالله بجلى براى معاويه آمده است).
جرير بن عبدالله بجلى پيش معاويه
«زبير بن بكّار در كتاب الموفقيات مىگويد: «كه چون على[علیهالسلام] جرير را پيش معاويه گسيل داشت، جرير از كوفه بيرون آمد و تصور نمىكرد كه هيچكس براى رفتن پيش معاويه بر او پيشى بگيرد. خودش مىگويد: «همينكه پيش معاويه رسيدم او را در حالى ديدم كه براى مردم خطبه مىخواند و آنان بر گرد او مىگريستند و بر گرد پيراهن خون آلوده عثمان كه بر نيزهاى همراه انگشتان قطع شده همسرش، نائله دختر فرافصة، آويخته بود شيون مىكردند. من نامه على[علیهالسلام] را بهاو دادم.
در راه مردى همراه من بود كه پا به پاى من حركت مىكرد و چون توقف مىكردم توقف مىكرد در اين هنگام در برابر معاويه ظاهر شد و اين ابيات را براى او خواند: همانا پسر عموهاي عبدالمطلب بدون آنكه دروغ باشد پير شما را كشتند و تو سزاوارترين كس براى قيامى، قيام كن و ما همه اين ابيات را در مباحث گذشته آوردهايم.
گويد: سپس نامه ديگرى از وليد بن عقبه بن ابى معيط را كه برادر مادرى عثمان بود و از كوفه به طور پوشيده براى معاويه نوشته بود به او داده و آغاز آن نامه چنين بود: «اى معاويه همانا شانه و گردن پادشاهى به تصرف غير در آمده است و نيستى آن نزديك است» (ما اين ابيات را ضمن مباحث گذشته آوردهايم)».
جرير بن عبدالله گويد معاويه به من گفت: «اينك همين جا بمان كه مردم از مرگ و كشتن عثمان به هيجان آمدهاند و صبر كن تا آرام بگيرند و من چهار ماه ماندم؛ آنگاه نامهاى ديگر از وليد بن عقبه براى معاويه رسيد كه در آغازش اين ابيات را نوشته بود: تو با نامه نوشتن براى على[علیهالسلام] مىخواهى كار را اصلاح كنى و حال آنكه مثل تو، همچون زنى است كه مىخواهد پوستى را كه بر آن كرم افتاده و فاسد شده است دباغى كند...». گويد: «چون اين نامه براى معاويه رسيد دو صفحه كاغذ سپيد را به هم چسباند و آن را در هم پيچيد و عنوان آن را چنين نوشت: «از معاويه بن ابىسفيان به على بن ابى طالب» و به من داد. من كه نمىدانستم چيست پنداشتم پاسخ نامه است. معاويه مردى از قبيله عبس را همراه من كرد و من نمىدانستم چه چيزى همراه دارد. از شام بيرون آمديم و چون به كوفه رسيديم مردم در مسجد جمع شدند و ترديد نداشتند كه آن نامه كه همراه من است، طومار بيعت مردم شام است؛ ولى همينكه على[علیهالسلام] آن را گشود نوشتهاى در آن نديد در اين هنگام آن مرد عبسى برخاست و گفت: از قبايل قيس و غطفانيها و عبسيها چه كسانى حضور دارند و سپس گفت: من به خدا سوگند مىخورم كه خود ديدم، زير پيراهن عثمان بيشتر از پنجاه هزار مرد محترم جمع شدهاند و ريشهاى ايشان از اشكهايشان خيس بود و همگان بايكديگر پيمان بسته و سوگند خوردهاند كه كشندگان عثمان را در صحرا و دريا بكشند و من به خدا سوگند مىخورم كه پسر ابو سفيان آنان را با سپاهى كه چهل هزار اسب بریده شرم و گند بریده همراه خواهد داشت، براى حمله بهشما حركت خواهد داد و خيال مىكنيد چه دليرانى در آن سپاه خواهند بود.
آنگاه آن مرد عبسى نامهاى از معاويه را به على[علیهالسلام] تسليم كرد. على[علیهالسلام] آن را گشود و در آن اين ابيات را ديد: مرا كارى و خبرى فرارسيده كه در آن اندوه جان نهفته است و مايه بريده شدن بينى افراد نژاده است، سوگ اميرمومنان[علیهالسلام] و لرزشى چنان سنگين، كهگويى كوههاى استوار براى آن فرو مىريزد».
(جلوه تاريخ در شرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج6، صص22 و 23)
- بَايَع
بیعت نمودند.1
- يَخْتَارُ
برمیگزید.2
- يَرُدُّ
رد میکند.3
- بَايَعَ (بیع)
«بیعت» عقد سرپرستی است.4 شیخ طبرسی در ذیل آیه 254 سوره ی بقره گفتهاند: «بیعت» دستبهدستدادن برای التزام اطاعت است؛ بنابراین«بیعت» این است که شخصی دستبهدست شخصی دهد؛ یعنی تو را بر خود سرپرست قرار دادم و طاعتت بر من واجب است5 در واقع«بیعت» فروختن طاعت و فرمانبری است6 و زمانی که التزام و تعهد بر کاری مستمر و همیشگی باشد از باب مفاعله استفاده میشود.7
«بَايَعَنِي»: پیش من دست دراز کرد.8
بیست و چهار مورد از ماده «بیع» با مشتقات و افعال آن در نهجالبلاغه بهکار رفته است.9
- يَخْتَارُ(خیر)
«خیر» در اصل بهمعنی گراییدن و میل داشتن10 به چیزی است که همه به آن رغبت دارند؛ مثل عدل، فضیلت و ... .11 «خیر» برای تفضیل میآید.12
«خیر» چیزی است که هر فردی به آن و آنچه که سبب رسیدن بهآن میشود تمایل دارد و لازم است که در زمان یا مکان مناسب قرار گیرد؛13 این واژه بهاین معنا است که فرد، چیزی را بر اساس فضیلتش14 انتخاب کند و برگزیند و آن را بردیگری برتری دهد.15
یکی از معانی باب افتعال اتخاذ است دلالت براینکه فاعل چیزی را که فعل از آن مشتق شده است اتخاذ کند و «اخْتِيار» که از باب افتعال است بهمعنى برگزيدن و گرفتن امری است که در آن خیری وجود دارد.16
تفاوت «اصطفاء» و «اختيار» :
وقتی که میگویند آن شیء «اختیار» شده است یعنی آنچه انتخاب شده درحقیقت خیر است یا چیزی که برگزیده شده در نزد انتخابکننده خیر است؛ اما «اصطفاء» برگزیدن شیء خالص و پاک است.17
- يَرُدُّ (ردد)
«ردد» در اصل بهمعنای مطلق منع(انجام ندادن کار)است؛18 بهاینمعنا که شخصی چیزی را از دیگری19 بهعقب20 برگرداند21 و از آن دور ساخت؛22 خواه بازگرداندن ذات شیء(انسان)23 یا حالت شیء(ایمان و کفر او) باشد.24
«ردد» به معنای جوابرد دادن25 به امری و رضایت ندادن به آن26 است.
تفاوت «ردد» و «رجع»:
«رجع» جایز است در جایی به کار رود که کراهت در آن امر نباشد؛ اما «ردد» فقط در حالت کراهت بهکار میرود.27
«ردد» صرف بازگشت بهعقب است اما «رجع» بازگشت بهجایگاه سابق است خواه مکان باشد یا غیر مکان.
تفاوت «ردد» و «دفع»:
«ردد» تنها برگرداندن بهعقب است و اگر بازگشت بهعقب نباشد «ردد» نیست؛ اما «دفع» بهمعنای بازپرداندن است؛ خواه برگرداندن بهعقب یا بهجهت دیگر باشد.
نکتهها و پیامها
- «بَايَعُوا»: از باب مفاعله بهمعنای التزام بر طاعت است.
2- هر فرد باید عملکرد خود را مورد ارزیابی قرار دهد، تا ببیند عملکرد او بر محور خواستههای شخصی است یا رضایت امام زمان؟
3- حرکت بر خلاف موج جامعه بسیار سخت است و سرزنش سرزنشگران را به دنبال دارد. این سرزنشها و شماتتها را نباید فرد را از ادامه مسیر صحیح بازدارد.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
و نيز نامهی ديگری است از اميرالمؤمنين (علیه السلام) به معاويه:
«اما بعد از ستايش خدا و درود بر پيامبر (صلی الله عليه و آله) پس به تحقيق نامهای که به گمان خود، در آن، به من پند داده و جملههايی ناهماهنگ در آن به هم بسته بودی به من رسيد، نامهای آراسته که آن را با گمراهيهای خود، آرايش داده و با انديشهی بد خود، آن را نافذ دانستهای».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص499)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
بخشی از نامهی دیگر حضرت (علیهالسلام) به معاویه:
«اما بعد پندی شکسته بسته، و نامهای با الفاظ به ظاهر آراسته از تو به دستم رسید که با گمراهیت آب و رنگ داده ای، و از روی بد اندیشی ارسال داشته ای».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص367)
- ترجمه نهجالبلاغه (بهرام پور)
این نامه پاسخی است به نامهی معاویه که در اواخر جنگ صفین در سال 38 هجری فرستاده بود، با این بهانه که مردم شام بیعت با حضرت (علیهالسلام) را قبول نکردهاند:
«اما بعد، پند نامه بر بافته تو به دستم رسید که جملات آن را زینت داده [بودی] با گمراهی خود آن را آراسته و با بد خواهی خاص خود آن را امضا کرده بودی».
(نهجالبلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص523)
- ترجمه نهجالبلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (علیهالسلام) است نيز به معاويه (كه او را بر نوشتن نامهاى كه به آن بزرگوار نوشته توبيخ و سرزنش نموده، و نادانى و گمراهى او را گوشزد فرموده):
«پس از ستايش خداوند و درود بر رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) از تو به من رسيد پندى كه از سخنان گوناگون به هم پيوند داده و پيغامى آراستهاى (مطالبى بدست آورده در اين مكتوب به هم پيوستهاى در صورتي كه ربطى به يكديگر ندارند، چون ندانستهاى هر يك را كجا و چگونه بايستى به كار برد از این رو) به جهت گمراهى خود اين نامه را ترتيب داده و به سبب بدى رأى و انديشه آن را فرستادهاى».
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص842)
- ترجمه توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از ديگر نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) به معاويه:
پاسخ نامهی معاويه
«معاويه از سر نيرنگ و فريب نامهاى به امام (عليهالسلام) نوشت كه حاوى موعظه و ارشاد بود. امام (عليهالسلام) در پاسخ او نوشت: پس از حمد و ثناى الهى و درود بر پيامبر اكرم (صلىاللهعليهوآله)، نامهات كه مشمول موعظه و مطالب مختلف بود به من رسيد از نظر لفظ و عبارت، زيبا و از نظر بلاغت جالب بود، ولى بر اثر گمراهى و بدانديشى آن را براى من فرستادى، چون قصد تو آن است كه با نامهها و عبارتپردازىها، حق را نابود كنى، چرا كه مىپندارى حكومت دنيا ارزش و اعتبارى دارد».
(ترجمۀ توضيح نهجالبلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص512)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
نامهی ديگر حضرت (علیهالسلام) به معاويه:
(اين نامه، پاسخ نامهاى است كه معاويه به آن حضرت (علیهالسلام) نوشته است و صورت نامهی [معاویه به حضرت (علیهالسلام)] چنين بود: از معاوية بن ابى سفيان به على بن ابى طالب (علیهالسلام))
«پس از ثناى خدا و نعت پيامبر، اگر بر طبق رفتار ابو بكر و عمر رفتار كنى من با تو جنگى ندارم، و مبارزه با تو را جايز نمىدانم، اما آنچه بيعت من را با تو، تباه و ناروا ساخته است كار خطاى تو، در باره عثمان بن عفّان مىباشد، اهل حجاز تا وقتى حكومت بر مردم داشتند كه به حق عمل مىكردند اما موقعى كه حق را ترك كردند، اهل شام بر آنها و ساير مردم حكومت يافتند.
به جان خودم سوگند، دليل تو براى اثبات حقانيّتت بر اهل شام، مانند دليلى كه بر اهل بصره دارى نيست و نيز حجتى كه بر من دارى مثل حجت بر طلحه و زبير نيست، زيرا اهل بصره با تو بيعت كرده بودند، اما شاميان بيعت نكردند، و نيز طلحه و زبير با تو بيعت كردند اما من بيعت نكردم، البته فضيلتى كه در اسلام بر ديگران دارى و خويشاونديت را با پيامبر خدا و نسبتى را كه با هاشم دارى مىپذيرم و مخالفتى با آن ندارم، و السلام».
امام (علیهالسلام) در پاسخ وى چنين نوشت: «از بنده خدا على فرمانرواى مؤمنان به معاويه پسر صخر، پس از حمد خدا و نعت پيامبر، نامهات به من رسيد، نامه مردى كه... تا كلمه «خابطا» و سپس مىفرمايد: گفتى كه آنچه مايه ناروايى بيعتت با من بوده گناه من در باره عثمان مىباشد، به جان خودم سوگند من در اين قضيّه يكى از مهاجران بودم آنچه آنان انجام مىدادند من هم چنان مىكردم و اين بديهى است كه هيچ گاه خداوند آنها را بر امر خلافى گرد نمىآورد و ديده حق بينشان را كور نمىكند، و اما آنچه خيال كردهاى كه اهل شام حاكم بر اهل حجازند، تو فقط دو نفر مرد از قريشيان شام بياور كه در شوراى اهل حل و عقد شايستگى آنها براى خلافت پذيرفته شود، و اگر چنين امرى در مخيّله خود بپرورى تمام مهاجرين و انصار، تو را تكذيب مىكنند، اما من مىتوانم از قريشيان حجاز چنين دو نفرى براى تو بياورم، و آنچه كه گفتى ميان اهل شام و بصره و ميان خودت و طلحه و زبير، در امر بيعت فرق مىباشد، به جان خودم قسم كه مطلب يكى است و هيچ فرقى در ميان نيست، و امّا فضيلت من در اسلام و خويشاونديم با رسول خدا و موقعيتم در بنى هاشم را نمىتوانى انكار كنى و اگر مىتوانستى بطور قطع انكار مىكردى، و السلام».
معاويه پس از آن كه پاسخ اين نامه خود را از حضرت (علیهالسلام) دريافت كرد و در مقابل استدلال هاى امام (علیهالسلام)، فروماند، دوباره نامهاى پندآميز به حضرت (علیهالسلام) نوشت و به اصطلاح، امام (علیهالسلام) را موعظه و نصيحت كرد، جملة بالا آغاز نامهاى است كه حضرت (علیهالسلام) در پاسخ نامه پندآميز معاويه مرقوم فرموده است كه چنين آغاز شده بود: «اما بعد، اى على، از خدا بپرهيز، و حسد را از خود دور كن كه اهل حسد سودى نمىبرند، و پيشينه نيك خود را با كارهاى ناپسند تازهات فاسد و تباه مساز، زيرا ارزش اعمال بسته به عواقب آن مىباشد، و خود را بيهوده بر آن مدار كه از طريق باطل براى كسى كه ذى حق نيست اثبات حق كنى، زيرا اگر چنين كارى انجام دهى خود را گمراه و عملت را تباه كردهاى، به جان خودم سوگند، سزاوار است كه سوابق نيك گذشتهات تو را مانع شود از آن كه جرأت پيدا كنى تا خون هاى مردم را به ناحق بريزى و آنان را از رعايت كردن حلال و حرام دور كنى، پس سوره فلق را بخوان و به خدا پناه ببر از شر آنچه آفريده و از شر نفس حسودت آنگاه كه به حسد خود عمل كند. خدا دلت را مسدود كند و موى پيشانيت را بگيرد و در توفيق تو شتاب كند كه من خوشبختترين مردم در اين امور هستم. و السلام».
امیرالمؤمنین (علیه السلام) در پاسخ اين نامه معاويه، نامه مورد شرح و تفسير را با اضافاتى كه نقل مىشود مرقوم فرمود:
«اما بعد فقد اتتنى منك موعظه... بسوء رأيك» و پس از اين جملهها كه در متن نهجالبلاغه ذكر شده، اين عبارات بوده است كه ترجمه آن ذكر مىشود، و نامهاى از تو آمده است كه بىشباهت به خودت نيست و همين امر تو را بر آن داشت كه بر چيزى بتازى كه سزاوار تو نيست و اگر نبود آگاهيم از حال تو، و از آنچه رسول خدا در باره تو فرموده است، كه ناگزير واقع شدنى است، همانا تو را موعظه و نصيحت مىكردم، اما مىدانم كه موعظهام در كسى كه استحقاق كيفرش حتمى است و از عذاب الهى بيمى ندارد نه بزرگوارانه، به خدا اميدوار و نه بطور جدّى از خدا بر حذر است، تأثيرى ندارد، پس تو را در همان گمراهى و سرگردانى و نادانيت رها مىكنم، اين تو و دنياى در گذر، با آرزوهاى بر باد رفتهات، كه خداوند عالم و قادر، در كمين ستمكاران است، بهوش باش كه من، از آنچه پيامبر خدا درباره تو، و مادر و پدرت فرموده است، آگاهم. و السلام.
دليل بر آن كه اين نامه شماره 7، پاسخ نامه نخستين معاويه نيست آن است كه نامه اول معاويه مشتمل بر پند و موعظه نبود كه حضرت (علیهالسلام) در پاسخ از آن ياد كرده است، اما مرحوم سيد رضى چنان كه عادتش بر رعايت نكردن اين امور است قسمتى را كه در پاسخ نامه اول است به اين نامه افزوده است. اكنون به شرح مورد سخن مىپردازيم:
حضرت (علیهالسلام) در اين نامه گفتههاى معاويه را مورد مذمت و انتقاد قرار داده است.
و واژه موصله» يعنى سخنى كه از حرف هاى مردم گرفته شده و با انشايى زيبا نوشته باشند و امام (علیهالسلام) آرايشى را كه معاويه به سخنان خود داده بود از گمراهى وى دانسته است، زيرا رنج هايى را كه در مرتب ساختن نوشته خود به منظور اندرز دادن به امام (علیهالسلام) تحمل كرده بود به اين دليل بود كه اعتقاد داشت، خودش بر حق و امام (علیهالسلام) بر خطا است، و روشن است كه اين عقيده، گمراهى و انحراف از مسير الهى مىباشد و نيز چون از روش نامهنگارى بيگانه بوده و نمىتوانسته كلمات بجا، به كاربرد، سخنش با وصلههاى نامناسب و آرايش جاهلانه تنظيم يافته بود، و به اين علت اثر تكلف در به كار بردن كلمات وى مشاهده مىشد، به اين دليل حضرت (علیهالسلام) نامه وى را برخاسته از گمراهيش دانسته است».
(ترجمۀ شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، صص603 و 606)
- شرح نهجالبلاغه (ابن ابی الحدید)
«همچنين ]بخشی[ از نامهی آن حضرت [علیهالسلام] به معاويه
در اين نامه كه با عبارت «اما بعد فقد اتتنى موعظة موصله» «و سپس پند نامهاى بافته شده مرا رسيده است» شروع مىشود. ابن ابى الحديد پس از توضيح پارهاى از لغات و اصطلاحات چنين نوشته است:
اين نامه را على [علیه السلام] در پاسخ نامهاى كه معاويه ضمن جنگ صفين بلكه در اواخر آن براى آن حضرت [علیهالسلام] نوشته است مرقوم داشته است، و نامهی معاويه اينچنين است:
از بنده خدا معاوية بن ابى سفيان به على بن ابى طالب [علیه السلام]، اما بعد، خداوند متعال در كتاب استوار خويش مىفرمايد: «همانا به تو و به كسانى كه پيش از تو بودهاند وحى شده است كه اگر شرك بورزى عمل تو را نابود مىسازد و بدون ترديد از زيان كاران خواهى بود». و من تو را از خداوند بر حذر مىدارم كه مبادا ارزش كار و سابقه خود را با تفرقه و شكستن ستون اين امت و پراكندگى آنان از ميان ببرى. از خدا بترس و موقف قيامت را ياد آور و خويشتن را از اسرافى كه در فرو شدن در خون مسلمانان پيش گرفتهاى بيرون آور كه من خود از پيامبر [صلی الله علیه و آله] شنيدم كه مىفرمود: «اگر مردم صنعاء و عدن بر كشتن يك مرد عادى از مسلمانان هماهنگى كنند خداوند همه آنان را با چهره در آتش فرو مىافكند». بنابراين، حال آن كس كه سران مسلمانان و سروران مهاجران را بكشد چگونه است، تا چه رسد به كسى كه آسياى جنگ او پيران سالخورده و جوانان برومند ساده دل را كه همگى اهل قرآن و عبادت و ايمان و مؤمن و مخلص خداوند، و مقر و عارف به حق رسول اويند، از پاى در آورد.
اينك اى ابو الحسن اگر تو براى خلافت و حكومت جنگ مىكنى، به جان خودم سوگند اگر خلافت تو درست مىبود، شايد بهانهات در اين جنگ با مسلمانان به قبول نزديك مىبود، ولى خلافت تو درست نيست، و چگونه ممكن است صحيح باشد حال آنكه مردم شام در آن درنيامدهاند و به آن خشنود نيستند.
از خداوند و فرو گرفتنهاى او پرهيز كن و از خشم و حمله او بترس، شمشير خود را در نيام كن و از مردم نگهدار كه به خدا سوگند جنگ آنان را فرو خورده است. از آنان جز جثه اندكى همچون آب ته گودال باقى نگذارده است و از خداوند بايد يارى جست.
على [علیه السلام] در پاسخ نامهی او چنين مرقوم فرمود: از بنده خدا على، امير مؤمنان، به معاوية بن ابى سفيان. اما بعد، از سوى تو پند نامهاى پيوسته و نامهاى با زيور الفاظ آراسته به من رسيد كه آن را از روى گمراهى خود نوشته و با انديشه بد خويش گسيل داشتهاى. نامهی مردى است كه نه او را بينشى است كه هدايت كند و نه رهبرى كه راه راست را به او بنمايد. هوس او را فرا خوانده و پاسخش داده و گمراهى او را در پى خود كشاند و او هم از پى او روان شد. سخن ياوه و پر هياهو مىگويد و بدون آنكه راه را بشناسد، به گمراهى در افتاده است. اما اينكه به من در مورد تقوى و پرهيزگارى فرمان دادهاى، اميدوارم من از پرهيزكاران باشم و به خدا پناه مىبرم كه از آن گروهى باشم كه چون ايشان را به ترس از خدا فرمان مىدهند غرور و خود پسندى آنان را وادار به گناه مىكند. اما اينكه مرا بر حذر داشتهاى كه مبادا كارها و سابقهام در اسلام نابود شود، به جان خودم سوگند اگر چنان بود كه من بر تو ستم كرده بودم، حق داشتى كه مرا بر حذر دارى. ولى من مىبينم كه خداوند متعال مىفرمايد: «با آن طايفه كه ستم مىورزند جنگ كنيد تا تسليم فرمان خداوند شوند» و چون به دو طايفه مىنگرم، طايفه ستمگر را طايفهاى مىبينم كه تو از ايشانى، زيرا بيعت با من بر گردن تو لازم است، هر چند كه تو در شام باشى. همچنان كه بيعت عثمان بر گردن تو لازم شد و حال آنكه بيعت با او در مدينه صورت گرفت، و تو در آن هنگام از سوى عمر امير شام بودى، همانگونه كه بيعت با عمر بر عهده برادرت يزيد بن ابى سفيان لازم شد و او در آن هنگام از سوى ابو بكر بر شام امير بود. اما شكستن ستون وحدت امت، من سزاوارترم كه تو را از آن كار نهى كنم. اينكه مرا از كشتار اهل ستم بيم دادهاى، پيامبر [صلی الله علیه و آله] مرا به جنگ با آنان و كشتار ايشان فرمان داده است و خطاب به اصحاب خود فرموده است: «ميان شما كسى هست كه در مورد تأويل قرآن جنگ مىكند، همانگونه كه من در مورد تنزيل قرآن جنگ كردم» و به من اشاره فرمود، و من سزاوارترم و شايستهترين كسى هستم كه بايد فرمان آن حضرت [علیهالسلام] را پيروى كنم.
اما اين سخن تو كه بيعت من از اين جهت كه مردم شام در آن در نيامدهاند، صحيح نيست، اين چه سخنى است كه آن يك بيعت است كه به عهده حاضر و غايب خواهد بود و نمىتوان آن را تكرار كرد و پس از انعقاد آن ديگر حق اعتراض باقى نمىماند، اگر كسى خود را از آن بيرون بكشد بر امت طعنه زده است و هر كس از پذيرفتن آن خود دارى و امروز و فردا كند، منافق است، اينك بر جاى خود باش و جامه ستم از تن خويش دور افكن و آنچه را كه ياراى آن را ندارى رها كن كه پيش من براى تو چيزى جز شمشير نيست، تا آنكه با كوچكى تسليم فرمان خداوند شوى و خواهى نخواهى در بيعت وارد شوى. و السلام».
(جلوه تاريخ در شرح نهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج6، صص24 - 26)
- مُوَصَّلَةٌ
تلفیق شده از کلمههای مختلف و متضاد مانند لباس وصله دار.1
- مُحَبَّرَة
تزیین داده شده و آراسته.2
- نَمَّقتَها (نمق)
آن (نوشتهی خود) را زیبا کردی و آراستی.3
- أمضَیتَها (مضی)
آن (نوشتهی خود) را امضا و اجرا کردی.4
- مُوَصَّلَةٌ (وصل)
این ماده در اصل به معنای متصل کردن چیزی به چیز دیگر است به صورتی که به هم بپیوندند5 همچنین به رشتهای که در آن وصلههای زیادی باشد، «موصَّل» گفته می شود.6
- مُحَبَّرَة (حبر)
اثر و هرچیزی که زیبا و ظریف و زینت داده شده است همچنین گاهی اوقات به اثری که زیبایی نیز ندارد مانند اثر زخم شمشیر بر صورت محبره می گویند.7
از این ماده سه مورد در نهجالبلاغه آمده است.8
- نَمَّقتَ (نمق)
این واژه در اصل بر زیبا کردن چیزی دلالت میکند9 و فقط در این قسمت از نهجالبلاغه به کار رفته است.10
- أمضَیتَ (مضی)
«مضی» در اصل به معنی روان شدن کار و جاری شدن فرمان است11 و «أمضی» یعنی اجرا کرد.12
نکتهها و پیامها
1. یکی از شیوههای اهل باطل این است که باطل خود را در قالب کلمات زیبا میریزند که خاصیت تاثیرگذاری و فریبندگی داشته باشد. مؤمنان باید در مقابل این قالبهای فریبنده خود را بیمه کنند و بر حذر باشند. (نَمَّقْتَهَا بِضَلَالِكَ وَ أَمْضَيْتَهَا بِسُوءِ رَأْيِك)
2. دین مداران و اهل حق باید بکوشند مطالب حقه خود را در قالبهای جذاب در عین حفظ اصالت و صحت، ارائه دهند. (فَقَدْ أَتَتْنِي مِنْكَ مَوْعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ وَ رِسَالَةٌ مُحَبَّرَة)
راهکارهایی از نهجالبلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. لازم است حق مداران از قالب های آراسته و پیراستهی اهل باطل بر حذر باشند.
2. آموزش شیوههای اهل باطل و شیوههای مغالطه ضرورت دارد.
3. باید دو اصل «الاصالة» و «الحداثة» یعنی «نوآوری» در عین «پایبندی به مذهب» در تبلیغ دین اجرا شود.
4. ضرورت دارد که کودکان در برابر روشهای جذب اهل باطل واکسینه شوند.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
دنباله نامهای است از اميرالمومنين (علیه السلام) به معاويه:
«آنگاه قوم ما (يعنی قبيله قريش) قصد کشتن پيامبر ما و پريشان حال ساختن و از ميان بردن ما را کردند و انواع اندوهها و ناراحتيها را بر ما در نظر گرفتند و آزارهای گوناگون را نسبت به ما انجام دادند، ما را از زندگی خوب و گوارا بازداشتند، و ترس را ملازم و همراه ما ساختند، و به رفتن و ماندن در کوهی سخت و خشک که راه پيمودن در آن، بسيار دشوار بود، ناگزيرمان کردند و آتش جنگ را برای ما افروختند
[و به رفتن و ماندن در کوهی سخت ..: ابن ابى الحديد در مفهوم اين عبارت مىگويد كه رفتن در چنين كوهى مثالى است براى خشونت و تنگى و دشوارى منزل، يعنى حال ما مانند حال كسى بود كه ناگزير از پيمودن چنين كوهى باشد و محتمل است كه مقصود از آن، درهاى بوده باشد (يعنى شعب ابو طالب) كه پيغمبر (ص) و بنى هاشم و كسان ديگرى كه اسلام آورده بودند، مدّتى در آن، در محاصره بودند.]».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، صص500 و 501)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامه حضرت (علیه السلام) به معاویه هنگامی که معاویه از آن حضرت (علیه السلام) خواست که قاتلان عثمان را به او بسپارد:
«قوم ما (قریش) خواستند پیامبر ما را بکشند، و ریشه ما را از جا برکنند. تصمیمهای ناروا درباره ما گرفتند، و هرکاری که از دستشان برآمد با ما کردند. آب خوش را از ما بازداشتند، و پیوسته برای ما دلهره و نگرانی ایجاد نمودند. ما را به پناهنده شدن به دل کوهی ناهموار (شِعب ابی طالب) ناگریز ساختند، و آتش جنگ را بر ما افروختند.»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص368)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
نامه به معاویه که توسط ابومسلم در سال 36 هجری به او ارسال کرد:
(امام (علیه السلام) در این خطبه خطاب به معاویه اولاً اشاره دارد که عده زیادی از قریش کمر به قتل پیامبر (صلی الله علیه و آله) بستند و خداوند او را حفظ کرد؛ ثانیاً چنین نیست که افردای نظیر خلیفه اول و دوم دلسوزترین مردم باشند؛ چراکه این خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) بودند که در خط مقدم جبههها حضور داشتند؛ سوم اینکه شگفت است که من را با معاویه همسنگ گرفتهاند درحالی که هیچ سابقه و خدمتی در راه دین نداشته است و نکته آخر اینکه اگر قرار بر قصاص قاتلین عثمان باشد، وظیفه حکومت است نه شورشیان.)
«قوم ما (از قریش) قصد کشتن پیامبر (صلی الله علیه و آله) را داشتند (که در رأس آنها ابوسفیان پدر معاویه بود) میخواستند ریشه ما برکنند. آنها علیه ما نقشهها کشیدند و هرچه میتوانستند در حق ما ظلم و بدی کردند و زندگی را بر کام ما تلخ کردند و با ترس و دلهره درآمیختند و ما را به اقامت در کوههای سنگلاخ (شعب ابی طالب) مجبور ساختند و آنها آتش جنگ علیه ما افروختند.»
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص525)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليه السّلام) است به معاويه:
(در پاسخ نامهاى كه براى آن بزرگوار فرستاده «و در آن درخواست نموده بود كه كشندگان عثمان را تسليم او نمايد» نوشته و در آن فضل و بزرگوارى و سبقت و پيشى خود را به اسلام و ايمان گوشزد او مىفرمايد):
پس (از آنكه مشركين نگريستند كه حبشه پناهگاه مسلمانان شد، و هر كدام از ايشان به آنجا مىگريخت ايمن و آسوده مىگشت و آنها كه در مكّه ماندند در پناه ابو طالب بودند، و اسلام آوردن حمزه نيز آنان را تقويت نمود، انجمن بزرگى تشكيل داده و قبيله قريش همگان برگشتن پيغمبر (صلّى اللّه عليه و آله) همدست شدند، و ابو طالب كه بر اين انديشه آگهى يافت بنى هاشم و بنى عبد المطّلب را گرد آورده با زن و فرزند به درّه كوهى كه شعب ابو طالب گويند جاى داد، و اولاد عبد المطّلب مسلمان و غير مسلمانشان براى حفظ قبيله و فرمانبرى از ابو طالب از يارى پيغمبر اكرم (صلی الله علیه و آله) خوددارى نكردند جز ابو لهب كه با دشمنان ساخت، و ابو طالب به همراهى خويشان به حفظ و نگهدارى پيغمبر كوشيده هر دو سوى شعب يعنى درّه كوه را ديد بان گماشت، و بيشتر فرزند خود علىّ (عليه السّلام) را بجاى پيغمبر اكرم (صلی الله علیه و آله)مىخوابانيد، و حمزه شبها بگرد پيغمبر مىگشت، چون كفّار قريش اين احوال را ديده دانستند به آن حضرت دست ندارند چهل تن از بزرگانشان در دار النّدوة «نام موضعى در مكّه كه محلّ اجتماع بود» گرد آمده پيمان بستند كه با بنى عبد المطّلب و بنى هاشم دوستى نكرده زن به ايشان ندهند و نگيرند، و چيزى به آنان نفروخته و نخرند، و آشتى نكنند مگر وقتى كه پيغمبر را بايشان بسپارند تا او را بكشند، و اين پيمان را بر صحيفهاى نگاشته بر آن مهر نهاده آنرا به امّ الجلاس خاله ابو جهل سپردند تا نگاهدارد، و بعضى نقل كردهاند كه آنرا بر در خانه كعبه آويختند، با اين پيمان بنى هاشم در شعب ابو طالب محصور ماندند، و از اهل مكّه جرأت نداشت با آنان داد و ستد نمايد جز اوقات حجّ كه جنگ حرام بود و قبائل عرب در مكّه حاضر مىشدند، ايشان هم از شعب بيرون آمده خوردنى از عرب مىخريدند و برميگشتند، و قريش اين را نيز روا نداشته چون آگاه مىشدند كه يكى از بنى هاشم مىخواهد چيزى خريدارى نمايد بهاى آنرا بالا برده خودشان مىخريدند، و اگر مىدانستند كسى از قريش بسبب خويشاوندى با بنى عبد المطّلب خوردنى به شعب فرستاده او را آزار مىرساندند، و اگر از آنان كه در شعب بودند كسى بيرون مىآمد و بر او دست مىيافتند او را شكنجه مىكردند، و از اشخاصى كه براى آنها خوردنى مىفرستادند ابو العاص ابن ربيع هشام ابن عمرو و حكيم ابن خرام ابن خويلد برادر زاده خديجه بودند، سه سال بدينگونه گذشت، و گاه فرياد كودكان بنى عبد المطّلب از گرسنگى بلند مىشد به طوری كه بعضى از مشركين از آن پيمان پشيمان گشتند، و پنج تن از آنان: هشام ابن عمرو و زهير ابن ابى اميّه و مطعم ابن عدىّ و ابو البخترىّ و زمعة ابن الأسود با يكديگر قرار گذاشتند كه نقض عهد كرده پيمان بشكنند و قرارداد او را پاره كنند، بامدادى كه بزرگان قريش در كعبه گرد آمده از اين مقوله سخن پيش آوردند، ناگاه ابو طالب با گروهى از همراهان خود از شعب بيرون آمده به كعبه رو آورد و بين آنها نشست، ابو جهل گمان كرد كه ابو طالب بر اثر رنجى كه در شعب ديده شكيبايى را از دست داده و آمده كه پيغمبر (صلی الله علیه و آله) را تسليم نمايد، ابو طالب فرمود:
اى مردم سخنى گويم كه بر خير شما است: برادر زادهام محمّد (صلی الله علیه و آله) به من خبر داده كه خداوند موريانه را بر نامهاى كه پيمان را بر آن نوشتهايد گماشته، آنچه در آن نوشته شده خورده فقط نام خدا را بر جا گذاشته، اكنون آن نامه را حاضر كنيد اگر او راست گفته شما را با او چه جاى سخن است از دشمنى با او دست بداريد، و اگر دروغ گويد او را تسليم مىنمايم تا به قتل رسانيد، گفتند: نيكو سخنى است، پس رفتند و آن نامه را از امّ الجلاس گرفته آوردند و گشودند همه آنرا موريانه خورده بود جز لفظ باسمك اللّهمّ كه در جاهليّت بر سر نامهها مىنگاشتند، و دست منصور ابن عكرمه نويسنده آن قرارداد شل شده بود، چون چنين ديدند شرمنده شدند، پس مطعم ابن عدىّ نامه را پاره كرد و گفت: ما از اين نامه ستم رسان بيزاريم، آنگاه ابو طالب به شعب بازگشت، روز ديگر مطعم ابن عدىّ به همراهى چهار تن ديگر از قريش با او همراه شده بودند به شعب رفته بنى عبد المطّلب را به مكّه آورده و در خانههاشان جاى دادند، لكن مشركين پس از بيرون آمدن حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) از شعب باز بنا بر عقيده نادرست خود چندان كه توانستند از دشمنى با آن بزرگوار خوددارى نكرده در آزار او كوشيدند، خلاصه در نامه زير امام (عليه السّلام) براى بيدار كردن معاويه از خواب غفلت باين سرگذشت اشاره نموده مىفرمايد:) قبيله ما (قريش) خواستند پيغمبر ما را بكشند، و ريشه ما را بر كنند (نابود نمايند) و غمها و اندوهها براى ما پيش آوردند، و ناشايستهها در باره ما به كار بردند، و ما را از آسايش و خوشى باز داشتند، و ترس و بيم را ويژه ما قرار دادند، و ما را به رفتن سوى كوه سخت (بىآب و علف شعب ابو طالب) بناچارى وادار نمودند (و در آنجا محصور كردند، در اوّل سال هفتم از بعثت پيغمبر اكرم) و آتش جنگ را براى ما افروختند.»
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، صص846 - 848)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى حضرت (علیه السلام) كه در آن برخورد قريش با رسول خدا (صلىاللهعليهوآله) را در آغاز دعوت بيان مىفرمايد:
رفتار قريش با حضرت رسول (صلىاللهعليهوآله)
«قوم ما، يعنى عرب (يا قريش) قصد قتل پيامبر ما را در سر مىپروراندند، چنانكه در ليلة المبيت اتّفاق افتاد. و مىخواستند ما را از ريشه برآورند، چرا كه پيامبر (صلی الله علیه و آله) اصل و ريشه خاندان خود مىباشد.
و بر آن بودند تا باران اندوه را برما فرو ريزند. و اعمالى نكوهيده و رذيلانه درباره ما روا داشتند، از قبيل: تبعيد به شعب ابوطالب، شكنجه، اهانت و بىمقدار گرداندن و جز آن.
و زندگى گوارا و خوش (و يا آب خوشگوار) را از ما دريغ كردند و با كارها و تهديدات خود، ما را هماره قرين هراس و بيم نمودند، و ما را به بالا رفتن از كوه مشكلات و سختىها واداشتند. اين سخن كنايه از آن است كه انواع سختىها را بر ما تحميل كردند كه در شدت، به درنورديدن كوههاى صعبالعبور مىماند. و بر ضد ما آتش جنگ را شعلهور ساختند.»
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص515)
- شرح نهج البلاغه (ابن میثم)
اين نامه گزيدهاى است از نامهاى كه حضرت (علیه السلام) در پاسخ نامه معاويه مرقوم فرمودهاند:
«قبيله ما (قريش) خواستند پيامبرمان را بكشند، و ريشه ما را بر كنند، غم و اندوه را به جانهاى ما ريختند، و هر بدى كه مىتوانستند در باره ما انجام دادند، گوارايى زندگى را از ما منع كردند، ترس و بيم را همراه ما ساختند، ما را به پناه بردن به كوه صعب العبور مجبور كردند، براى ما آتش جنگ را بر افروختند.
اين نامه گزيدهاى است از نامهاى كه حضرت (علیه السلام) در پاسخ نامه معاويه مرقوم فرمودهاند. نامه معاويه از اين قرار بود: از معاوية بن ابى سفيان به جانب على بن ابي طالب:
سلام بر تو، همانا من نزد تو، سپاس و ستايش مىكنم خدايى را كه جز او، خدايى نيست، پس از حمد خدا و نعت پيامبر، خداوند محمد [صلی الله علیه و آله] را به علم خويش مخصوص كرد و او را امين وحى خود قرار داد، و به سوى خلق خود فرستاد و از ميان مسلمانان برايش يارانى برگزيد، و او را به وجود آنان تاييد فرمود، مقام و منزلت آنها در نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به اندازه فضيلت و برترى آنان در اسلام بود، پس با فضيلتترين ايشان در اسلام و خيرخواهترينشان براى خدا و رسولش خليفه بعد از او، و جانشين خليفه وى و سومين خليفه عثمان مظلوم مىباشد، و تو به همه آنها حسد بردى و بر تمامشان شورش كردى، و تمام اين مطالب از نگاههاى خشم آلود و گفتارهاى نامربوط و نفسهاى دردناك و كندى كردنت در باره خلفا، شناخته مىشود و در تمام اين مدّت با زور و اكراه كشانده مىشدى چنان كه شتر مهار شده براى فروش كشانده مىشود، از همه گذشته نسبت به هيچ كس حسد إعمال نكردى به اندازه آنچه نسبت به پسر عمويت عثمان به عمل آوردى، در حالى كه او، به دليل خويشاوندى و مصاهرتش با رسول خدا، از ديگران به اين كه بر وى حسد نبرى سزاوارتر بود، اما رحمش را قطع كردى و نيكیهايش را به زشتى مبدّل ساختى و مردم را بر او شوراندى در نهان و آشكار، كارهايى انجام دادى تا شتر سواران از اطراف بر او حملهور شدند، و اسبهاى سوارى به سوى وى رانده شد و در حرم رسول خدا بر عليه او اسلحه جمع شده در حالى كه با تو در يك محلّه بود به قتل رسيد و تو از ميان خانه او هياهوى دشمنان را مىشنيدى اما براى دور كردن آنان از او چه با گفتار و چه با كردار از خود اثرى نشان ندادى، براستى سوگند ياد مىكنم كه اگر تو، در آن روز به دفاع از او مىايستادى و مردم را از قتل او، باز مىداشتى، طرفداران عثمان هيچ فردى از انسانها را در خوبى با تو همسنگ نمىكردند، و اين كار نيك تو از نزد آنها خاطره زشت دورى از عثمان و ستم بر او را كه از تو مىشناختند، بر طرف مىكرد، مطلب ديگرى كه باعث شده است، ياران عثمان را بر تو بد گمان كند آن است كه كشندگان وى را به خود پناه دادهاى، هم اكنون آنها بازوان و ياران و معاونان و دوستان نزديك تو شدهاند و به من چنين گفته شده است كه تو خود را از خون عثمان تبرئه مىكنى، پس اگر راست مىگويى كشندگان وى را به ما تسليم كن تا آنان را به قتل رسانيم و در اين صورت ما از همه مردم سريعتر به سوى تو مىآييم، و اگر اين كار را نكنى هيچ چيز در مقابل تو و اصحاب تو به جز شمشير نخواهد بود، سوگند به خدايى كه جز او خدايى نيست، در جستجوى كشندگان عثمان كوهها و ريگستانها و خشكى و دريا را مىگرديم تا اين كه يا خدا آنها را بكشد و يا ارواحمان را در اين راه به خدا ملحق كنيم، و السلام.
اين نامه را به وسيله ابو مسلم خولانى براى حضرت امير (علیه السلام) به كوفه فرستاد و سپس امام (علیه السلام) در پاسخش اين نامه را ارسال فرمود: از بنده خدا على امير المؤمنين به معاوية بن ابى سفيان، اما بعد، برادر خولانى نامهاى از تو براى من آورد كه در آن از پيامبر خدا و هدايت وحى كه به وى انعام فرموده يادآورى كرده بودى، من نيز مىستايم خدايى را كه به وعده خويش در باره او عمل كرد و او را به پيروزى نهايى رسانيد، و سرزمينها را در اختيار او گذاشت و بر دشمنان و بدگويان از قومش غلبهاش داد، آنان كه با او خدعه كردند و به او بد گفتند، و نسبت دروغگويى به او دادند و از روى دشمنى با او ستيزه كردند و براى بيرون راندن او، و يارانش از وطن، با هم همدست شدند و قوم عرب را بر جنگ با او گرد آوردند، و بر او شوراندند، و عليه او، و يارانش، كمال كوشش را به خرج دادند، و تمام امور را برايش واژگونه كردند، تا روزى كه فرمان حق آشكار شد در حالى كه دشمنان ناخشنود بودند، و سختگيرترين اشخاص نسبت به او فاميلش بودند، و هر كه به او نزديكتر، شديدتر بود مگر كسانى كه خدا نگهداريشان كرد، اى پسر هند، روزگار، عجايبى را در خود پنهان داشت كه به وسيله تو آن را آشكار ساخت. آن گاه كه از ابتلاءات و آزمايشهاى خداوند نسبت به پيامبر و خانوادهاش براى ما نوشتى، اقدام به كار ناروايى كردى، چرا كه ما خود از همان اهل ابتلا بوديم، بنا بر اين تو در اين كار مانند كسى هستى كه خرما را به سرزمين هجر [شهری است در بحرین، مرکز نخلستان خرما، محمد عبده.] كه مركز آن است ببرد، و يا كسى كه معلم تيراندازى خود را به مسابقه با خود دعوت كند، و گفتى كه خداوند براى پيامبرش ياورانى برگزيد و او را با آنها تأييد كرد و مقام و منزلت آنان در نزد آن حضرت (علیه السلام) به اندازه فضيلتشان در اسلام بود، و به گمان تو با فضيلتترين آنان در اسلام و خيرخواهترين آنها براى خدا و پيامبرش ...اما تو مطالبى در نامهات نوشتى كه اگر تمام و كامل باشد به تو ربطى ندارد و تو از آن بركنارى، و اگر ناقص و ناتمام باشد به تو صدمه و ضررى ندارد بلكه زيانش بر همان كسانى وارد مىشود كه در آن زمان بودهاند و تو را چه رابطهاى است با صديق زيرا صديق كسى است كه حق ما را تصديق كند و بپذيرد، و باطل دشمنان ما را باطل داند، و تو را چه به فاروق زيرا فاروق كسى است كه ميان ما و دشمنانمان فرق و امتيازى قائل شود، و نيز يادآور شدى كه عثمان از حيث فضيلت در مرتبه سوم است، عثمان اگر نيكوكار بوده است، بزودى پروردگار بسيار آمرزندهاى را ملاقات مىكند، كه گناه را بزرگ نمىبيند و آن را مىآمرزد، به جان خودم سوگند از خدا اميدوارم روزى كه هر كس را به اندازه فضيلتش در اسلام و خيرخواهيش نسبت به خدا و پيامبرش پاداش دهد، بهره ما را از همه بيشتر عطا فرمايد زيرا، آن گاه كه محمد (صلی الله علیه و آله) مردم را به سوى ايمان به خدا و توحيد فرا خواند ما اهل بيت، نخستين كسانى بوديم كه به او ايمان آورديم و آنچه را گفت پذيرفتيم و سالها با محروميت بسر برديم و از ميان عرب در روى زمين كسى غير از ما خداى را عبادت نمىكرد.
دنباله اين مطالب به اين جمله آغاز مىشود:
فاراد قومنا... نار الحرب:
و سپس اين عبارات آمده است: و مخالفان در ميان خود پيمان نامهاى عليه ما نوشتند كه با ما غذا نخورند و آب نياشامند و با ما ازدواج و هيچ داد و ستد نكنند. براى ما هيچ امنيّتى در ميان آنان نبود مگر اين كه پيامبر به آنها تحويل داده شود تا او را به قتل رسانند و مثلهاش كنند، پس ما در امان نبوديم مگر در بعضى اوقات. سپس اين جمله مىآيد: «فعزم اللَّه... بمكان امن» و بعد جملات ديگرى است از اين قرار: اين وضع تا وقتى كه خدا خواست ادامه داشت، و سپس خداوند پيامبرش را دستور به هجرت داد و پس از آن او را به كشتن مشركان امر كرد، و بعد، اين جمله مىآيد: «فكان (صلی الله علیه و آله) اذا احمّر البأس... اخّرت» و سپس به اين مطالب مىپردازد: و خدا صاحب اختيار احسان به آنها و منت گذاردن بر آنان مىباشد به سبب آنچه از اعمال نيك كه از خود باقى گذاشتند و تو غير از آنها كه نام بردى كسى را نشنيدى كه خير خواهتر براى خدا نسبت به اطاعت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مطيعتر براى پيامبر (صلی الله علیه و آله) در اطاعت از پروردگارش باشد، و نيز صابرتر بر آزار و زيانهاى وارده در هنگام جنگ و ناملايمات با پيامبرش باشد، اما بدان كه در ميان مهاجرين، جز اينها نيز خيرخواهان بسيارى به چشم مىخورند كه تو هم ايشان را مىشناسى، خداى جزاى نيكوترين اعمالشان را به آنان بدهد، علاوه بر اين، تو را چه رسد به اين كه ميان مهاجران نخستين فرق بگذارى و براى آنها درجاتى قائل شوى و طبقات آنان را معرفى كنى هيهات اين كار از لياقت تو، دور و از عهده تو خارج است مانند تير نامناسبى كه در ميان بقيه تيرهاى قمار صداى مخالفى سر دهد [امام خطاب به معاویه چند ضرب المثل ذکر کرده است که یکی از آنها این است: «لقد حنّ قدح لیس منا، توضیح آن که هرگاه تیری در کمان برخلاف تیرهای دیگر باشد صدایش هم مخالف با آنها است.» و این عبارت برای کسی که به قومی افتخار میکند که از آنها نیست مثل آورده میشود، و اصلش از عمر خلیفه دوم است که وقتی عقبة بن ابی معیط: آیا تنها من از قریش کسته شوم در پاسخش این جمله را گفت.
(محمد عبده نهج البلاغه، ج3، ص30)] و همچون محكومى كه در محكمه حكمى صادر كند، اى انسان از خود تجاوز مكن [قِف عِندَ حَدِّکَ. (محمد عبده نهج البلاغه، ج3، ص30).] كم ارزشى و نقص و توانايى خود را بشناس، تو كه جايت آخر صف است چرا خود را جلو مىاندازى اگر بيچارهاى مغلوب شود بر تو، زيانى نيست و اگر ظفرمندى هم پيروز شود سودى براى تو ندارد، و تو با شدت در كوير گمراهى روانى و از اعتدال و ميانهروى، بسيار منحرفى، من به تو خوارى روا نمىدارم اما نعمت خدا را بازگو مىكنم و به دنبال اين مطالب، اوّلين عبارات نامه حضرت به معاويه تا حمله توكّلت كه از نيكوترين نامههاست و بعد مىفرمايد تو در نامهات نوشتى كه براى من و اصحابم جز شمشير نخواهد بود... و تا آنچه در نامه معاويه ذكر شد، و سپس از و لعمرى تا آخر نامه حضرت آمده است.
اكنون به شرح خود بپردازيم: بايد توجه كرد كه امير المؤمنين (علیه السلام) به هر قسمت از نامه معاويه پاسخى مفصل داده است و اين فراز از سخنان امام (علیه السلام) مشتمل بر گرفتاریها و آزمايشهايى است كه خود حضرت (علیه السلام) و نزديكان او از بنى هاشم در راه اسلام متحمل شدند، و فضايلى را كه مؤمنانشان در خدمت به اسلام و كافرانشان در حمايت از اصل نژاد و انسانيت كسب كردند، فصلى از اين نامه پاسخى است از آن، كه معاويه عدهاى را بر ايشان برترى، و ترجيح داد، آن جا كه در صدر نامهاش گفت: خداوند براى پيغمبرش اعوانى از مسلمانان برگزيد و به آن وسيله وى را تاييد فرمود، و نام آنها را ذكر كرد تا آن جا كه گفت سومين شخصيت خليفه مظلوم، عثمان است، جواب حضرت (علیه السلام) در مقابل اين اظهارات معاويه از اين عبارت شروع مىشود: «وَ لَعَمْرِى اِلَى لَاَرْجُو... الأَوْفَر». كه ترجمهاش گذشت، و اين كلمات اشاره به آن است كه وى با فضيلتترين جامعه است، زيرا هر گاه بهره افزونتر و ثواب بيشتر در مقابل فضيلتى باشد كه انسان در اسلام كسب كرده است پس او بر تمام اهل اسلام برترى و فضيلت دارد.
«انّ محمدا... و منيته اخرت»
در اين عبارت امام (علیه السلام) برترى خود و خانوادهاش را بر ديگران شرح مىدهد، و مدعاى خود را مبنى بر افضليّت و برترى خويش در اين جمله اثبات مىفرمايد كه شرح مطلب از اين قرار است، ما خانواده، نخستين كسانى بوديم كه به خدا ايمان آورديم و او را عبادت كرديم و آنچه را پيامبر آورده بود پذيرفتيم، خدا را پرستيديم و بر بلاياى او صبر كرديم و همراه پيامبر، عليه دشمنان جنگيديم و همين حالات دليل بر افضليت ما بر ديگران است. ما نيز در گذشته اشاره داشتيم بر اين كه آن حضرت (علیه السلام) و خديجه (سلام الله علیها) و سابقين ديگر از مسلمانان كه در همان اوايل به آنها پيوستند اولين افرادى بودند كه همراه پيغمبر اكرم (صلی الله علیه و آله) خدا را عبادت كردند و سالها در مخفيگاههاى مكه به طور پنهانى به عبادت خدا به سر بردند در حالى كه كفار و مشركين در اذيت و آزار آنان كوشش داشتند، و گفته شده است كه مشركان قريش هنگامى كه حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) پيامبرى خود را اظهار كرد به نكوهش او برنخاستند اما همين كه به سبّ خدايان دروغينشان پرداخت به سرزنش و نكوهش او برخاستند و در اذيت و آزار وى زيادهروى كردند تا آن جا كه كودكان خود را بر او شوراندند و آنان با سنگ بر او مىزدند كه پاهايش را خونآلود كردند، و به آزار شديد مسلمانان پرداختند تا آن كه پيغمبر اكرم (صلی الله علیه و آله) دستور داد براى فرار از آزار به طرف حبشه مهاجرت كنند، يازده مرد از مسلمانان به آن جا رفتند كه از جمله آنها عثمان بن عفّان، زبير، عبد الرحمن بن عوف و عبد اللَّه مسعود بودند، آنها رفتند و كفار قريش هم در تعقيب آنها شتافتند ولى نتوانستند ايشان را دستگير كنند، پيش نجاشى پادشاه حبشه رفتند، و از او خواستند كه مسلمانان مهاجر را به ايشان تحويل دهد اما او از اين كار خوددارى كرد، به اين طريق پيوسته كفار به آزار پيغمبر خدا (صلی الله علیه و آله) مشغول بودند و براى از ميان برداشتن آن حضرت (صلی الله علیه و آله) چارهجويى مىكردند، احمد حنبل در مسندش از ابن عباس نقل كرده است كه گفت: گروهى از قريش در حرم خداوند در حجر اسماعيل گردهم آمدند و به لات و عزّا و سوّمين معبودشان منات، سوگند ياد كردند كه هر جا محمد (صلی الله علیه و آله) را ببينند يكپارچه و متحد بر سر او بريزند و تا وى را نكشند از هم جدا نشوند، ابن عباس گفت، حضرت فاطمه (سلام الله علیها) كه از اين قضيه آگاه شد خدمت حضرت (صلی الله علیه و آله) آمد و به او اطلاع داد و گفت: پدر جان اين دشمنان هر جا تو را ببينند خواهند كشت و هر كدام قسمتى از ديه قتلت را به گردن خواهد گرفت، پيغمبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: دخترم آبى حاضر كن تا وضو بگيرم، آن گاه وضو گرفت و داخل مسجد الحرام شد، كفار كه در كنار كعبه بودند چشمهاى خود را بستند و گفتند: او همين است اما هيچ كدام به طرف او برنخاست، پس پيامبر (صلی الله علیه و آله) جلو آمد و بالاى سر آنان ايستاد، و كفى از خاك گرفت. و روى آنان پاشيد و گفت: تباه باد اين چهرهها و بر صورت هر كدام كه از اين خاك ريخت، در جنگ بدر با حالت كفر به قتل رسيد، آرى اين است معناى گفتار امام: «فاراد قومنا اهلاك نبيّنا و اجتياح اصلنا... نار الحرب.»
«و همّوا بنا الهموم»
دشمنان نسبت به ما اراده ضرر رساندن و انجام دادن كارهاى زشت كردند به تعبير ديگر اراده كردند كه نسبت به ما كارهايى انجام دهند كه سبب حزن و اندوه شود.
«و منعونا العذب»
نشاط زندگى را از ما گرفتند، در جمله بعد امام (علیه السلام) واژه «احلاس» كه از باب افعال و به معناى ويژه قرار دادن است، استعاره از اين قرار داده است كه دشمنان، ترس و بيم را ملازم و همراهشان ساخته بودند همچنان كه آن پارچه نازك و رقيق همراه و چسبيده به بدن شتر مىباشد، و آتش را هم استعاره از جنگ آورده و به آن اضافهاش كرده است؛ زيرا جنگ از حيث آزار رسانيدن و از بين بردن همه چيز مانند آتش است، و واژه ايقاد كه به معناى آتش افروزى مىباشد به منظور ترشيح براى استعاره اخير ذكر شده است.
«و اضطرونا الى جبل وعر، و كتبوا علينا بينهم كتابا»
نقل شده است كه وقتى حمزه و عمر مسلمان شدند و نجاشى از پيش خود، از مسلمانان حمايت كرد و ابو طالب هم از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) حمايت كرد، و اسلام در ميان قبايل منتشر شد، پس مشركان به منظور خاموش كردن نور خدا به كوشش پرداختند، و قبيله قريش گردهم آمدند بين خود قرار گذاشتند كه مكتوبى بنويسند و پيمان ببندند كه به بنى هاشم و بنى عبد المطلب زن نداده و از ايشان نيز زن نگيرند، به آنان چيزى نفروخته و از آنها چيزى نخرند، اين عهدنامه را نوشتند و امضاء كردند، و براى محكمكارى آن را در ميان كعبه آويزان كردند، در اين هنگام بنى هاشم و فرزندان عبد المطلب به شعب ابو طالب پناه آوردند، از ميان بنى هاشم ابو لهب خارج شد، و پشتيبان مشركان شد، بنابراين مشركان مواد غذايى و حق عبور و مرور را از آنها قطع كردند و از اول سال هفتم نبوت پيامبر (صلی الله علیه و آله)، ميان شعب در محاصره بودند و جز در اوقات معيّنى حق بيرون آمدن نداشتند تا اين كه سختى حالشان به نهايت رسيد و از شدت گرسنگى صداى كودكانشان از پشت شعب شنيده مىشد، و اما قريش در مقابل اين اوضاع فلاكتبار، بعضى خوشحال بودند و عدهاى ناراحت، سه سال به اين منوال به سر بردند، تا سرانجام از طرف خدا به پيامبر (صلی الله علیه و آله)وحى رسيد كه موريانه عهدنامه را جويده تنها نام خدا را باقى گذاشته و بقيه آن را كه مطالبى ظالمانه و جائرانه بوده همه را محو ساخته است، پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) اين خبر را به عمويش ابو طالب داد و به او گفت پيش قريش برود و آنان را از اين امر آگاه سازد، ابو طالب رفت و به آنها گفت برادر زادهام چنين مىگويد، اكنون بيازماييد اگر راست گفته باشد از اين عقيده ناپسندتان دست برداريد و اگر دروغ باشد من او را به شما تسليم مىكنم، آن وقت اگر بخواهيد او را خواهيد كشت و اگر بخواهيد زندهاش خواهيد گذاشت، قريش گفتند حرف منصفانهات را مىپذيريم، به دنبال عهدنامه رفتند ديدند چنان است كه پيامبر خبر داده و متوجه شدند كه خود، مردمى ظالم و قاطع رحمند، اين بود معناى عبارات بالا: «و اضطرونا الى جبل وعر...» تا آخر.»
(ترجمهی شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج 4، صص613 - 623)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
نامه آن حضرت [علیه السلام] به معاويه:
«در اين نامه كه با عبارت «فاراد قومنا قتل نبينا و اجتياح اصلنا و همّوا بنا الهموم و فعلوا بنا الافاعيل و منعونا العذب و احلسونا الخوف و اضطرّونا الى جبل وعر و اوقدوا لنا نار الحرب.» (قوم ما آهنگ كشتن پيامبرمان و كندن ريشه ما را كردند، چه بد انديشهها كه درباره ما انديشه كردند و چه كارها كه كردند، ما را از زندگى خوش باز داشتند و جامه بيم بر ما پوشاندند و ناچارمان ساختند به كوهى دشوار پناه بريم و براى ما آتش جنگ بر افروختند.) شروع مىشود ابن ابى الحديد پس از توضيح لغات و اصطلاحات، مباحث مفصل تاريخى زير را در بيش از سيصد صفحه آورده است كه از ترجمه آن گريزى نيست.
ابن ابى الحديد چنين مىگويد: واجب است در اين فصل درباره موضوعات زير سخن بگوييم، آنچه درباره هماهنگى قريش در مورد آزار پيامبر [صلّی الله علیه و اله] و بنى هاشم و شوراندن مردم بر ايشان و محاصر كردن آنان در دره آمده است. سخن درباره مؤمنان و كافران بنى هاشم كه با پيامبر [صلّی الله علیه و اله] در آن دره محاصره شدند و اينكه آنان چه كسانى بودند، شرح جنگ بدر، شرح جنگ موته، شرح جنگ احد.
هماهنگى قريش بر ضد بنى هاشم و محاصره آنان در دره
اينك درباره فصل اول آنچه را كه محمد بن اسحاق بن يسار در كتاب السيرة و المغازى آورده است نقل مىكنيم، كه كتاب مورد اعتماد در نظر همه مورخان و ارباب حديث است و مصنف آن شيخ همه مردم است.
محمد بن اسحاق كه خدايش رحمت كند مىگويد: هيچكس از مردم در ايمان آوردن به خدا و پيامبرى محمد [صلّی الله علیه و اله] بر على [علیه السلام] پيشى نگرفته است، فقط ممكن است خديجه همسر رسول خدا [صلی الله علیه و آله] در اين مورد بر او پيشى گرفته باشد، ابن اسحاق مىگويد: پيامبر [صلی الله علیه و آله] در حالى كه فقط على همراه او بود پوشيده از مردم بيرون مىرفتند و نمازها را در يكى از درّههاى مكّه مىگزاردند و چون روز را به شب مىرساندند، بر مىگشتند.
مدتها همينگونه رفتار مىكردند و شخص سومى با آنان نبود تا آنكه ابو طالب روزى در حالى كه آن دو نماز مىگزاردند، ايشان را ديد و به محمد [صلی الله علیه و آله] گفت: اى برادر زاده اين كارى كه انجام مىدهيد، چيست فرمود: اى عمو اين دين خدا و دين فرشتگان و رسولان او و دين پدرمان ابراهيم است و افزود كه خداوند مرا به پيامبرى براى بندگان برانگيخته است و تو اى عمو جان سزاوار تر كسى هستى كه من بايد خير خواهى خود را بر او عرضه دارم و او را به هدايت فرا خوانم، و شايستهتر كسى هستى كه بايد آن را بپذيرد و مرا بر آن كار يارى دهد. نقل است كه ابو طالب گفته است: اى برادر زاده من نمىتوانم از آيين خود و آيين پدران خويش و آنچه ايشان بر آن بودهاند، جدا شوم. ولى به خدا سوگند تا هنگامى كه من زنده باشم هيچ ناخوشايندى به تو نخواهد رسيد. آوردهاند كه ابو طالب به على فرموده است: پسر جان اين چيست كه انجام مىدهى گفت: پدر جان من به خدا و پيامبرش ايمان آوردهام و آنچه را آورده است، تصديق كردهام و براى خداوند نماز مىگزارم و از گفتار پيامبرش پيروى مىكنم. چنين گفتهاند كه ابو طالب به او فرموده است، بدون ترديد محمد [صلی الله علیه و آله] هرگز ترا جز به كار خير دعوت نمىكند، همراه او باش.
ابن اسحاق مىگويد: سپس زيد بن حارثه برده آزاد كرده پيامبر [صلی الله علیه و آله] مسلمان شد و او نخستين كسى است كه پس از على بن ابى طالب [علیه السلام] اسلام آورده و همراه پيامبر [صلی الله علیه و آله] نماز گزارده است.
پس از او ابو بكر بن ابى قحافة مسلمان شد و سومى آن دو بود، آنگاه عثمان بن عفان و طلحه و زبير و عبد الرحمن و سعد ابن ابى وقاص مسلمان شدند و آنان همان هشت تنى هستند كه در مكه پيش از همه مردم ايمان آوردند. پس از آن هشت تن ابو عبيدة بن جراح و ابو سلمة بن عبد الاسد و ارقم بن ابى ارقم مسلمان شدند و سپس اسلام در مكه منتشر و نامش بر زبانها افتاد و آشكار شد و خداوند به پيامبر [صلی الله علیه و آله] فرمان داد، با صداى بلند آنچه را كه مأمور است اظهار كند. مدت پوشيده ماندن پيامبرى پيامبر [صلی الله علیه و آله] تا هنگامى كه مأمور به آشكار ساختن دين شد آن چنان كه به من خبر رسيده است سه سال بوده است. محمد بن اسحاق مىگويد: در آن هنگام قريش اين كار پيامبر [صلی الله علیه و آله] را به طور كلى زشت نمىشمرد، ولى همينكه بتها و الهههاى ايشان را نام برد و بر آنان خرده گرفت، اين كار را گناه بزرگ و بسيار زشت شمردند و بر دشمنى و ستيز با او هماهنگ شدند.
ابو طالب عموى پيامبر [صلی الله علیه و آله] به دفاع از او قيام كرد و خود را متوجه او ساخت تا آنكه پيامبر [صلی الله علیه و آله] امر خدا را آشكار ساخت و هيچ چيز او را از آن كار باز نمىداشت.
و چون خداوند متعال اراده فرمود كه موضوع آن پيمان نامه از ميان برود و بنى هاشم از آن سختى و تنگنا گشايش يابند هشام بن عمرو بن حارث بن حبيب بن نصر بن مالك بن حسل بن عامر بن لوى در آن باره به بهترين وجه قيام كرد، و چنان بود كه پدرش عمر و بن حارث برادر مادرى نضلة بن هاشم بن عبد مناف بن قصى بود و بدين سبب از پيوستگان به بنى هاشم شمرده مىشد و ميان قوم خود يعنى خاندان عامر بن لوى مردى شريف شمرده مىشد. او معمولًا در حالى كه شترى را گندم بار كرده بود، شبانه حركت مىكرد و خود را به دهانه درهاى كه بنى هاشم در آن محاصره بودند مىرساند، و چون بر دهانه دره مىرسيد لگام از سر شتر برمىداشت و ضربهاى به پهلوى شتر مىزد و شتر وارد دره مىشد و بار ديگر شتر را خرما بار مىكرد و همانگونه مىفرستاد. هشام پيش زهير بن ابى امية بن مغيرة مخزومى رفت و به او گفت: اى زهير آيا راضى هستى كه خود خوراك بخورى و آشاميدنى بياشامى و جامهها بپوشى و با زنان همبستر شوى و دايیهاى تو چنان باشند كه مىدانى، نتوانند چيزى خريد و فروش كنند و نتوانند با كسى ازدواج كنند و كسى از ايشان زن نگيرد و هيچكس با ايشان پيوندى نداشته باشد و كسى به ديدارشان نرود.
همانا سوگند مىخورم كه اگر آنان دايیهاى ابو الحكم بن هشام بودند و تو از او مىخواستى همين كارى را كه از تو خواسته است انجام دهد هرگز موافقت نمىكرد و پاسخ مثبت به تو نمىداد. او گفت: اى هشام واى بر تو من چه كنم كه فقط يك مردم و به خدا سوگند اگر مرد ديگرى همراه من مىبود در شكستن مفاد اين پيمان نامه قطع كننده پيوند خويشاوندى اقدام مىكردم. هشام گفت: من مرد ديگرى هم يافتهام. پرسيد: او كيست گفت: خودم. زهير گفت شخص سومى را هم براى ما جستجو كن. هشام پيش مطعم بن عدى بن نوفل بن عبد مناف رفت و به او گفت: اى مطعم آيا راضى هستى كه دو خانواده بزرگ از نسل عبد مناف از سختى و گرسنگى بميرند و تو در آن كار شاهد و موافق با قريش باشى همانا به خدا سوگند اگر در اين مورد به قريش فرصت دهيد خواهيد ديد كه در انجام بدیهاى ديگر نسبت به شما شتابان خواهند بود. مطعم گفت: اى واى بر تو من يك تنم چه مىتوانم بكنم هشام گفت: من براى اين كار شخص دومى هم پيدا كردهام. مطعم پرسيد، او كيست هشام گفت: خودم. مطعم گفت: شخص سومى هم پيدا كن. هشام گفت: پيدا كردهام. مطعم پرسيد: او كيست هشام گفت: زهير بن اميه. مطعم گفت: شخص جهارمى هم پيدا كن. هشام پيش ابو البخترى رفت و همانگونه كه با مطعم سخن گفته بود با او هم سخن گفت. ابو البخترى گفت: آيا كس ديگرى هم در اين باره كمك خواهد كرد گفت: آرى، و آن اشخاص را نام برد.
ابو البخترى گفت: شخص پنجمى هم براى اين كار پيدا كن. هشام پيش زمعة بن اسود بن مطلب بن اسد بن عبد العزى رفت و با او سخن گفت. زمعة گفت: آيا در اين باره كس ديگرى هم كمك خواهد كرد گفت: آرى و ايشان را نام برد. آن گروه قرار گذاشتند شبانه در منطقه بالاى مكه كنار كوه حجون جمع شوند. چون آنجا جمع شدند با يكديگر پيمان بستند و هماهنگ شدند كه موضوع آن عهدنامه را بشكنند. زهير گفت: من اين كار را آغاز مىكنم و نخستين كس از شما خواهم بود كه در اين باره سخن خواهم گفت. فرداى آن شب همين كه در انجمنهاى خود حاضر شدند، زهير بن ابى اميه كه حلهاى گرانبها پوشيده بود، نخست هفت بار گرد كعبه طواف كرد و سپس روى به مردم آورد و گفت: اى اهل مكه آيا سزاوار است كه ما خوراك بخوريم و آشاميدنى بياشاميم و جامه بپوشيم و حال آنكه بنى هاشم در شرف هلاك باشند، به خدا سوگند من از پاى نمىنشينم تا اين عهدنامه كه مايه قطع پيوند خويشاوندى و ستم است دريده شود. ابو جهل كه گوشه مسجد نشسته بود گفت: دروغ مىگويى، به خدا سوگند كه دريده نخواهد شد. زمعة بن اسود به ابو جهل گفت: به خدا سوگند تو دروغگوترى و به خدا سوگند كه هنگامى كه اين پيمان نوشته شده، راضى نبوديم. ابو البخترى هم گفت: آرى به خدا سوگند زمعة راست مىگويد، ما به اين عهدنامه راضى نيستيم و به آنچه در آن نوشته شده است اقرار نداريم مطعم بن عدى گفت: آرى به خدا سوگند اين دو راست مىگويند و هر كس جز اين بگويد دروغ مىگويد. ما از آن عهدنامه و هر چه در آن نوشته شده است به پيشگاه خداوند بيزارى مىجوييم. هشام بن عمرو هم همچون ايشان سخن گفت. ابو جهل گفت: اين كارى است كه پيشاپيش و شبانه قرار گذاشته شده است. در اين هنگام مطعم بن عدى برخاست و آن پيمان نامه را پاره كرد، و ديدند كه موريانه همه آن را به دجز كلمه «باسمك اللهم» را از ميان برده است. گويند نويسنده آن پيمان نامه كه منصور بن عكرمه بود دستش شل شده بود، و چون آن پيمان نامه دريده شد بنى هاشم از محاصره در آن دره بيرون آمدند.
محمد بن اسحاق مىگويد: ابو طالب همچنان ثابت و پايدار و شكيبا در نصرت پيامبر [صلی الله علیه و آله] بود و از آن حضرت [صلی الله علیه و آله] حمايت و در دفاع از او قيام مىكرد تا آنكه در آغاز سال يازدهم بعثت درگذشت و در اين هنگام بود كه قريش نسبت به آزار پيامبر [صلی الله علیه و آله] طمع بست و تا حدودى به هدف خود نائل آمدند و پيامبر [صلی الله علیه و آله] ترسان از مكه بيرون رفت و خود را بر قبايل عرب براى پناهندگى عرضه مىفرمود و كار بدانگونه بود تا سرانجام در پناه مطعم بن عدى وارد مكه شد و پس از آن موضوع بيعت خزرجيان، در شب عقبه پيش آمد گويد: از جمله اشعار ابو طالب كه در آن از پيامبر [صلی الله علیه و آله] و قيام خود به دفاع از آن حضرت [صلی الله علیه و آله] سخن گفته است اين ابيات است: شب زندهدار و بىخواب ماندم و حال آنكه ستارگان غروب كردند، آرى شب زندهدار ماندم و اندوهها به سلامت نيايند، اين به سبب ستم عشيرهاى بود كه ستم و نافرمانى كردند و سرانجام اين نافرمانى ايشان براى آنان خطرناك است، آنان پردههاى حرمت برادر خويش را دريدند و همه كارهاى آنان نكوهيده و چركين است... و همو اشعار زير را هم سروده است: آنان به احمد گفتند تو مردى ياوه گوى و ناتوان هستى، هر چند كه احمد براى آنان حق و راستى را آورده است و دروغى براى ايشان نياورده است... عبد اللّه بن مسعود روايت كرده است كه چون پيامبر [صلی الله علیه و آله] از كشتن كافران در جنگ بدر فارغ شد و فرمان داد جسد آنان را در چاه افكندند، به ياد بيتى از اشعار ابو طالب افتاد و يادش نيامد. ابو بكر عرضه داشت، اى رسول خدا [صلی الله علیه و آله] شايد اين بيت او در نظر دارى كه مىگويد: به خدايى خدا سوگند كه اگر كوشش ما تحقق پذيرد شمشيرهاى ما اشراف و بزرگان را فرو مىگيرد.
پيامبر [صلی الله علیه و آله] خوشحال شد و فرمود آرى به خدايى خدا كه چنين است.
و از اشعار ديگر ابو طالب اين ابيات اوست: هان پيامى از من كه بر حق است به لوىّ برسانيد هر چند كه پيام پيام دهنده سودى نمىرساند و كار ساز نيست... مىگويد [ابن ابى الحديد]: دوست ما على بن يحيى البطريق كه خدايش رحمت كند مىگفت: اگر ويژگى و راز نبوت نمىبود هرگز كسى چون ابو طالب كه شيخ و سالار و شريف قريش است برادر زاده خود محمد [صلی الله علیه و آله] را كه جوانى پرورش يافته در دامن او و يتيمى تحت كفالت او و به منزله فرزندش بوده است، چنين مدح نمىگفته است: «خاندان هاشم كه همگى يكى پس از ديگرى سالارهاى قبيله كعب بن لوى هستند به او پناه مىبرند» يا بدينگونه نمىستوده است كه بگويد: سپيد چهرهاى كه از ابر به آبروى او طلب باران مىشود، فريادرس يتيمان و پناه بيوه زنان، درماندگان خاندان هاشم برگرد او مىگردند و آنان پيش او در نعمت و بخششها قرار دارند.
كه با اين اسلوب شعر افراد عادى و رعيت را نمىستايند بلكه ويژه ستايش پادشاهان و بزرگان است، و هنگامى كه در نظر بگيرى كه سراينده اين شعر ابو طالب است، آن پير مرد بزرگوار و پرشكوه، و آن را درباره محمد [صلی الله علیه و آله] سروده است كه جوانى پناهنده به او بوده و از شرّ قريش در سايه او مىآسوده است و ابو طالب او را از هنگامى كه پسر بچهاى بوده است بر دوش و در آغوش خويش پرورانده است و پيامبر [صلی الله علیه و آله] از زاد و توشه او مىخورده و در خانهاش مىزيسته است متوجه ويژگى و راز نبوت و بزرگى كار پيامبر [صلی الله علیه و آله] مىشوى كه خداوند متعال در جانها و دلها چه منزلت بلند و پايگاه جليلى براى آن حضرت [صلی الله علیه و آله] نهاده است.
همچنين در كتاب امالى ابو جعفر محمد بن حبيب كه خدايش رحمت كند خواندهام كه ابو طالب هنگامى كه پيامبر [صلی الله علیه و آله] را مىديد، گاهى مىگريست و مىگفت: هرگاه او را مىبينم از برادرم ياد مىكنم، و عبد الله برادر پدر و مادرى ابو طالب بود كه به شدت مورد علاقه و محبت ابو طالب و عبد المطلب بوده است. ابو طالب بسيارى از شبها كه معلوم بود پيامبر [صلی الله علیه و آله] كجا خفته است و بيم داشت كه مبادا مورد حمله قرار گيرد.
شبانه او را از خوابگاهش بلند مىكرد و پسر خود على را به جاى او مىخواباند. شبى على به او گفت: پدر جان من كشته مىشوم. ابو طالب در پاسخ او اين ابيات را خواند: پسر جانم شكيبا باش كه شكيبايى خردمندانهتر است و هر زندهاى فرجامش براى مرگ است... على [علیه السلام] در پاسخ او چنين سرود: آيا در يارى دادن احمد مرا به شكيبايى فرمان مىدهى و به خدا سوگند آنچه كه من گفتم از بىتابى نبود، بلكه دوست داشتم كه تو گواه يارى دادنم باشى و بدانى كه همواره فرمانبردارت هستم. و من به پاس خداوند و براى رضاى او همواره چه در كودكى و چه در جوانى و هنگام بالندگى در يارى دادن احمد كه پيامبر [صلی الله علیه و آله] ستوده هدايت است كوشش مىكنم».
(جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج 6، صص 26 – 37)
- اجْتِيَاحَ
- هَمُّوا
- هَمُّوا بِنَا الْهُمُومَ
تصمیم گرفتند غمها و اندوهها را بر ما وارد کنند.
[4] - أَفَاعِيلَ
جمع أفعولة، يعنى كار ناپسند.
[5] - عَذْب
- أَحْلَسُوا
- وَعْر
- أَوْقَدُوا
- نَارُ الْحَرْب
جنگ به آتشى تشبيه شده كه هيزم را مىخورد، چراكه جنگ نيز مردم را مىخورد.
[10] - اجْتِيَاحَ (جوح)
«جوح» در اصل به معنی کندن چیزی از ریشه،
[11] هلاک کردن، مستأصل کردن
[12] و بیچاره کردن است.
[13]
«اجْتَاحَهُ» یعنی شخصی بر کسی دست يافت و او را هلاك كرد.
[14]
به هر مصیبت بزرگ و آزمایش هلاک کنندهای
[15] که امکان رد کردن
[16] آن نیست «جَائِحَة» میگویند.
از این ماده فقط دو مورد در نهج البلاغه دیده میشود.
[17] - أَصْل
«اصل» سه معنا دارد. پایه و ریشه یکی از آن معانی است بر این اساس به حسب،
[18] بنیاد، تبار و نژاد
[19] شخص «اصل» گفته میشود.
«أصل الشّيء» پایینترین قسمت،
[20] ريشه و پايه هر چيزى است كه اگر بر اساس گمان انسان، آن پايه و ستون در حال رشد کردن باشد نيروى خيال نمىتواند ارتفاع آن را تصوّر كند.
[21]
این واژه با این معنا بارها به صورت مفرد و جمع در نهج البلاغه به کار رفته است.
[22]
تفاوت میان «اصل» و «اساس»:
«اصل» در مقابل فرع و شاخه است
[23] و آن چیزی است که چیز دیگری بر آن ساخته میشود و این معنا زمانی محقق میشود که آن چیز، فرع و شاخه داشته باشد و اگر چیزی فروع و شاخه نداشته باشد به آن «اساس» گفته میشود.
[24] - عَذْب
زندگی گوارايي
[25] كه تلخي در آن نيست.
[26] «عُذُوبَة» مصدر عذب به معني خوبى و گوارایى است.
[27]
عذب در اصل آن چيزي است كه با طبع سزاوار است و انسان آن را ميطلبد.
[28] - أَحْلَسُوا (حلس)
واژه «حلس» در اصل به معنی ملازمت
[29] و چیزی است که سبب میشود چیز دیگری ثابت و پابرجا باشد.
[30]
یکی از معانی «حِلس» عهد و پیمان است،
[31] پیمانی که به موجب آن، افرادی در امان قرار میگیرند؛ مانند تیری که در دست مبارزی باشد که به وسیله آن ایمن باشد.
[32]
از این لفظ سه مورد در نهج البلاغه آمده است.
[33]
در این نامه «أَحْلَسُوا» یعنی (افرادی چیزی را با گروهی) همراه ساختند،
[34] دست به گریبان
[35] و چیره ساختند.
[36]
«أَحْلَسُوا الخَوفَ» یعنی (گروهی افرادی را) در بیم و نگرانی گذاشتند.
[37] - وَعْر
جاى ترسناك،
[38] ناصاف و خشن،
[39] زمین سفت، سنگلاخ و ناهمواری که راه رفتن در آن دشوار باشد.
[40]
«وعر» واژهای است ضد نرمی
[41] و آسانی
[42] که بر سختی و محکم بودن دلالت دارد.
[43]
از این واژه شش مورد در نهج البلاغه آمده است.
[44]
«الجَبَلُ الوَعْر» راه دشواری که نتوان از آن بالا رفت.
[45]
نکتهها و پیامها
1. معمولاً اقوام از دیرباز با پیامآوران الهی مخالفت میکردند و انواع آزارها را برای آنها روا میدانستند اما با وجود همه این مسائل، پیامبران (علیهم السلام) پیروز این نبرد بودهاند دلیل این موضوع دو چیز میتواند باشد: امداد الهی و همت والای این پیامآوران.
2. گویا دشمنان با مسلمانان پیمان بسته بودند که به جای امنیت، ترس را در وجودشان ثابت قرار دهند.
3. قریش میخواستند اصل اسلام را که وجود رسول خدا (صلی الله علیه و اله) بود ریشه کن کنند، اصلی که شاخههای زیادی داشت که آنها اهل بیت (علیهم السلام) و دیگر مسلمانان بودند که اگر این پایه رشد میکرد و پر و بال میگرفت بلندای آن قابل تصور نبود.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
دنباله نامهای است از اميرالمومنين (علیه السلام) به معاويه:
«پس من در شگفتی و تعجبم از اين روزگار در زمانی که من به حالی در آمدم که آن کس که مانند من، قدم در راه دفاع از دين بر نداشته، با من قرين میگردد، کسی که مانند من، سابقهای در پذيرفتن دين و حمايت از آن ندارد، سابقهای که هيچکس به آن نمیرسد (يا نمیتواند به آن توسل جويد) مگر اين که ادعا کنندهای چيزی را ادعا کند که من نسبت به آن شناسايی ندارم و گمان میبرم که خدا نيز آن را نشناسد، و ستايش خدای را است در هر حال و وضعی.
[خدا نیز آن را نشناسد: مراد، سلب علم از خدا نيست بلكه مقصود، علم به سلب است. (ابن ابى الحديد)]».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، صص501 و 502)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامه آن حضرت (علیه السلام) به معاویه هنگامی که معاویه از آن حضرت (علیه السلام) خواست که قاتلان عثمان را به او بسپارد:
«شگفتا از این روزگار! که کارم به جایی رسیده که کسی را با من برابر می دارند که مانند من گامی به کوشش برنداشته و سابقهای چون سابقه من - که هیچ کس به مانند آن دست نیافته است- نداشته، مگر آنکه کسی بخواهد ادعایی کند که من از آن آگاه نیستم، و نپندارم که خدا هم از آن آگاه باشد. و در هر حال خدا را سپاس.»
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص369)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
نامه به معاویه که توسط ابومسلم در سال 36 هجری به او ارسال کرد:
(امام (علیه السلام) در این خطبه خطاب به معاویه اولاً اشاره دارد که عده زیادی از قریش کمر به قتل پیامبر (صلی الله علیه و آله) بستند و خداوند او را حفظ کرد؛ ثانیاً چنین نیست که افردای نظیر خلیفه اول و دوم دلسوزترین مردم باشند؛ چراکه این خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) بودند که در خط مقدم جبههها حضور داشتند؛ سوم اینکه شگفت است که من را با معاویه همسنگ گرفتهاند درحالی که هیچ سابقه و خدمتی در راه دین نداشته است و نکته آخر اینکه اگر قرار بر قصاص قاتلین عثمان باشد، وظیفه حکومت است نه شورشیان.)
«شگفتا از روزگار که مرا همسنگ کسی قرار داد که چون من برای اسلام قدمی برنداشته است و سابقهای در اسلام ندارد. سابقهای که کسی به آن دسترسی نیافته است، من کسی را سراغ ندارم که چنین ادعایی کند مگر بخواهد به دروغ چنین ادعایی کند که نه من او را میشناسم و نه فکر میکنم خدا او را بشناسد (چونکه وجود خارجی ندارد) من در همه حال خدا را سپاسگزارم».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابو الفضل بهرام پور، ص526)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليه السّلام) است به معاويه:
(در پاسخ نامهاى كه براى آن بزرگوار فرستاده «و در آن درخواست نموده بود كه كشندگان عثمان را تسليم او نمايد» نوشته و در آن فضل و بزرگوارى و سبقت و پيشى خود را به اسلام و ايمان گوشزد او مىفرمايد):
«پس (با اين همه رنجها كه براى نگهبانى پيغمبر اكرم و ترويج دين اسلام كشيدم) شگفتا از روزگار كه در زمانى واقع شدهام كه با من برابر ميشود كسي كه براى يارى دين مانند من كوشش نكرده، و سابقه و پيشى گرفتن مرا در اسلام (ايمان بخدا و رسول) نداشته است چنان سابقهاى كه كس بمانند آن دسترسى ندارد مگر آنكه ادّعاء كنندهاى (معاويه) ادّعاء كند (در باره خود بگويد) آنچه را كه من نمىدانم، و گمان ندارم كه خداوند هم آنرا بشناسد (چون سابقه ايمان بخدا و رسول براى غير من ديگرى را نبوده تا خدا آنرا بشناسد) و بهر حال حمد و سپاس مخصوص خداوند است (كه مصلحت دانسته مانند ترا برابر من قرار دهد كه بر خلاف حقّ و حقيقت آنچه كه شايسته نيست ادّعاء كنى).»
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الإسلام، ج5، ص849)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
اظهار شگفتى امام (علیه السلام) از ناسپاسى روزگار
«از روزگار در شگفتم كه مردم مرا با كسى (معاويه) مقايسه مىكنند كه به اندازه يك لحظه ايستادن من بر روى پايم، براى دين نكوشيده و هيچ سابقهاى جز كفر و مبارزه با اسلام و جنگيدن با پيامبر صلىاللهعليهوآله ندارد، مگر آنكه او براى خود سوابق دروغينى جعل كند كه من آن سوابق را نمىدانم و گمان نمىكنم كه خدا هم چنين چيزى بداند، زيرا هرگز چنين سابقهاى ندارد، يعنى سالبه به انتفاء موضوع است، مثل آيه شريفه: « قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا یَعْلَمُ فِى السَّمَوَ تِ وَلَا فِى الْأَرْضِ؛ «بگو: آيا خدا را به چيزى كه در آسمانها و در زمين نمىداند، آگاه مىگردانيد؟»
[1]
پس هيچكس مانند من سابقهاى ندارد تا بتواند آن را براى خود ادعا كند.
و ستايش خدا را در هر حال و حتى اكنون كه مرا با امثال معاويه مقايسه مىكنند، چون حمد بر بلا موجب پاداش است. لذا در دعا چنين مىخوانيم: الحمدُ لِلّهِ الَّذِي لَا يُحمَدُ عَلَى المَكرُوهِ سِواهُ؛ خداى را سپاس كه در ناگوارىها غير از او ستايش نمىشود».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص518)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
اين نامه گزيدهاى است از نامهاى كه حضرت (علیه السلام) در پاسخ نامه معاويه مرقوم فرمودهاند:
«(پس از آن كه دليل برترى و فضيلت خود و خاندانش را بر ديگران روشن كرده، از گردش روزگار اظهار شگفتى مىكند، كه او را با اين همه فضيلت در رديف ناشايستگان و كسانى قرار داده است كه هيچ گونه عملى كه آنان را به خدا نزديك كند، ندارند)
«إِلَّا أَنْ يَدَّعِيَ مُدَّعٍ مَا لَا أَعْرِفُهُ»
مقصود از مدّعى معاويه است كه امكان دارد در دين و سابقه در اسلام، براى خود ادعاى فضيلت كند كه بكلى در او، وجود ندارد.
«وَ لَا أَظُنُّ اللَّهَ يَعْرِفُهُ»
امام (علیه السلام) پس از آن كه فرمود من فضيلتى براى او در پيشگاه خدا نمىبينم، در اين عبارت اظهار مىدارد، گمان نمىكنم حتى در علم خدا هم فضيلتى براى وى وجود داشته باشد، يعنى اصلا او را فضيلتى نيست، تا مورد علم حق تعالى واقع شود؛ زيرا وقتى چيزى وجود نداشته باشد، در آينه علم الهى هم نمايان نخواهد بود، و پس از آن كه فضيلت را براى خود و عدم آن را براى طرف مقابل خويش اثبات فرمود، به حمد و ثناى خدا پرداخته وى را به سبب اين نعمت، شكر و سپاس كرد.
واژه الّا در اين عبارت استثناى منقطع است زيرا ادعاى مدعى از نوع مطالب گذشته نيست.»
(ترجمهی شرح نهج البلاغه، ابنميثم، ج 4، ص627)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
نامه آن حضرت [علیه السلام] به معاويه:
سخن درباره كسانى كه در جنگ احد با پيامبر [صلی الله علیه و آله] پايدارى كردند
«واقدى مىگويد: موسى بن يعقوب از قول عمهاش از مادرش از مقداد نقل مىكند كه مىگفته است: روز جنگ احد همينكه مردم براى جنگ صف كشيدند پيامبر [صلی الله علیه و آله] زير پرچم مصعب بن عمير نشست و چون پرچمداران قريش كشته و مشركان در حمله اول فرارى شدند و مسلمانان بر لشكرگاه آنان حمله بردند و تاراج كردند، براى بار دوم مشركان حمله آوردند و مسلمانان را از پشت سر غافلگير ساختند. مصعب بن عمير كه پرچمدار پيامبر [صلی الله علیه و آله] بود كشته شد. رأيت خزرج را سعد بن عباده در دست گرفت و پيامبر [صلی الله علیه و آله] زير آن ايستاد و يارانش گرد او ايستاده بودند. پيامبر [صلی الله علیه و آله] پرچم مهاجران را به ابو الروم داد كه يكى از افراد خاندان عبد الدار بود، مقداد مىگويد: رأيت اوسيان را همراه اسيد بن حضير ديدم. مشركان ساعتى جنگ و كشتار كردند و صفها از هم پاشيده و در هم آميخته بود و مشركان همان شعار خود را كه «زنده باد عزّى و زنده باد هبل» بود تكرار مىكردند و به خدا سوگند كشتارى سخت از ما كردند و نسبت به پيامبر [صلی الله علیه و آله] هم آنچه توانستند انجام دادند. سوگند به كسى كه او را به حق مبعوث فرموده است پيامبر [صلی الله علیه و آله] از جاى خود يك وجب هم تكان نخورد و همچنان روياروى دشمن باقى ماند. گاهى گروهى از يارانش پيش او مىرفتند و گاه پراكنده مىشدند و من همواره رسول خدا را بر پا مىديدم كه يا با كمان خود تير مىانداخت يا سنگ پرتاب مىكرد، تا آنكه دشمنان كناره گرفتند و دو گروه از يكديگر جدا شدند.
گروهى كه با پيامبر [صلی الله علیه و آله] ايستادگى كردند فقط چهارده مرد بودند، هفت تن از مهاجران و هفت تن از انصار.
مهاجران عبارت بودند از على [علیه السلام] و ابو بكر و عبد الرحمان بن عوف و سعد بن ابى وقاص و طلحة بن عبيد الله و ابو عبيدة بن جراح و زبير بن عوّام، و انصار عبارت بودند از حباب بن منذر و ابو دجانة و عاصم بن ثابت بن ابى الافلح و حارث بن صمّه و سهل بن حنيف و سعد بن معاذ و اسيد بن حضير.
واقدى مىگويد: و روايت شده است كه سعد بن عبادة و محمد بن مسلمه هم در آن روز پايدارى كردند و نگريختند و افرادى كه اين موضوع را روايت مىكنند، آن دو را به جاى سعد بن معاذ و اسيد بن حضير نام مىبرند.
واقدى مىگويد: هشت تن هم در آن روز با پيامبر [صلی الله علیه و آله] بيعت ايستادگى تا مرگ را كردند كه سه تن از مهاجران و پنج تن از انصار بودند. مهاجران، على [علیه السلام] و طلحه و زبير بودند و انصار ابو دجانة و حارث بن صمّة و حباب بن منذر و عاصم بن ثابت و سهل بن حنيف بودند. هيچ يك از ايشان در جنگ احد كشته نشد و ديگر مسلمانان همگى گريختند و پيامبر [صلی الله علیه و آله] از پى آنان ايشان را فرا مىخواند و برخى از مسلمانان نزديك مهراس رسيدند. واقدى همچنين مىگويد: عتبة بن جبير، از يعقوب بن عمير بن قتادة برايم نقل كرد كه مىگفته است، به روز جنگ احد سى مرد همراه پيامبر [صلی الله علیه و آله] پايدارى كردند و هر يك از ايشان مىگفت: جان و آبروى من فداى جان و آبروى تو باد، و سلام بر تو باد، سلام جاودانه نه براى بدرود.
مىگويد [ابن ابى الحديد]: در مورد عمر بن خطاب اختلاف است كه آيا در جنگ احد پايدارى كرده است يا نه. ولى همه راويان اتفاق نظر دارند كه عثمان پايدارى نكرده است. واقدى مىگويد: عمر پايدارى نكرده است، ولى محمد بن اسحاق و بلاذرى او را در زمره كسانى قرار دادهاند كه پايدارى كرده و نگريخته است و همگان در اين مورد اتفاق نظر دارند كه ضرار بن خطاب فهرى با نيزه بر سر عمر زد و گفت: اى پسر خطاب، شكر اين نعمت را داشته باش كه سوگند خوردهام هيچ مردى از قريش را نكشم.
اين موضوع را محمد بن اسحاق و ديگران هم روايت كردهاند و در آن اختلاف ندارند ولى اختلاف نظر در اين است كه آيا ضرار بن خطاب به عمر در حالى كه مىگريخته و بيمناك بوده است نيزهاى ملايم زده يا در حالى كه ثابت قدم و پيشرو بوده است. كسانى كه مىگويند در حال فرار بوده است نگفتهاند كه عمر هنگام گريز عثمان گريخته باشد يا به سويى كه عثمان رفته است رفته باشد، بلكه مىگويند براى پناه بردن به كوه مىگريخته است و اين عيب و گناهى نيست. زيرا سرانجام همه آنانى هم كه با پيامبر ايستادگى كردند به كوه پناه بردند و از دامنه آن بالا رفتند. البته فرق است ميان كسانى كه در آخر كار و پس از فروكش كردن آتش جنگ به كوه رفتهاند و آنانى كه ضمن جنگ گريختهاند و به كوه پناه بردهاند. اگر عمر در آخر كار به كوه پناه برده باشد، همه مسلمانان حتى پيامبر [صلی الله علیه و آله] همينگونه رفتار كردهاند. ولى اگر عمر هنگامى كه آتش جنگ شعلهور بوده است به كوه پناه برده باشد، بدون ترديد گريخته است. ولى راويان اهل حديث در اين اختلاف ندارند كه ابو بكر نگريخته است و پايدار مانده است، هر چند از او هيچ گونه مشاركت در جنگ و كشت و كشتارى نقل نشده است ولى خود همان پايدارى جهاد است و در همان حد است.
اما راويان شيعه روايت مىكنند كه كسى جز على و طلحه و زبير و ابو دجانه و سهل بن حنيف و عاصم بن ثابت پايدارى نكرده است. برخى از راويان شيعه هم روايت كردهاند كه همراه پيامبر [صلی الله علیه و آله] چهارده مرد از مهاجران و انصار پايدارى كردهاند ولى ابو بكر و عمر را از آن گروه نمىشمارند. بسيارى از ارباب حديث روايت كردهاند كه عثمان سه روز پس از احد به حضور پيامبر [صلی الله علیه و آله] آمد، پيامبر [صلی الله علیه و آله] از او پرسيد: مگر به كجا رسيده بودى و تا كجا عقب نشسته بودى؟ گفت: تا ناحيه اعرض. پيامبر [صلی الله علیه و آله] فرمود: عجب گسترده گريختهاى.
كسانى كه مىگويند عمر در جنگ احد گريخته است، به اين روايت استدلال مىكنند كه گفته شده است به روزگار حكومت عمر زنى آمد و يكى از بردهايى را كه پيش عمر بود مطالبه كرد. همراه او يكى از دختران عمر هم آمد و بردى مطالبه كرد، عمر به آن زن برد را بخشيد و دختر خويش را از آن محروم كرد. چون در اين باره از او پرسيدند، گفت: پدر آن زن روز احد پايدارى كرد و پدر اين يكى روز جنگ احد گريخت و پايدارى نكرد.
و واقدى روايت مىكند: كه عمر خودش مىگفته است: همينکه شيطان فرياد برآورد كه محمد كشته شد، گفتم: بايد به كوه پناه برم و بالا روم گويى همچون بز كوهى بودم. برخى همين سخن را حجت و دليل گريز عمر مىدانند.
همچنين واقدى نقل مىكند و مىگويد: ابن ابى سبرة از ابو بكر بن عبد الله بن ابى جهم، كه نام اصلى ابو جهم عبيد است، براى من نقل كرد كه خالد بن وليد در شام مىگفت: سپاس خداوندى را كه مرا به اسلام هدايت فرمود، همانا خودم عمر بن خطاب را به هنگام فرار مسلمانان و گريز ايشان ديدم كه هيچ كس همراه عمر نبود و من همراه فوجى گران و كاملا مسلح بودم، از آن فوج هيچ كس جز من عمر را نشناخت و ترسيدم اگر همراهان را متوجه كنم آهنگ او كنند و من به عمر نگريستم كه آهنگ كوه داشت.
مىگويد [ابن ابى الحديد]: ممكن است اين درست باشد و در اين مسأله خلافى نيست كه عمر جنگ را رها كرده و آهنگ كوه كرده است ولى ممكن است اين كار در پايان كار و پس از نا اميد شدن مسلمانان از پيروزى صورت گرفته باشد كه در آن هنگام همگى آهنگ كوه كردند. وانگهى خالد در مورد عمر بن خطاب متهم است و ميان آن دو كينه و ستيز بوده است و بعيد نيست كه خالد حركات عمر را مورد نكوهش قرار دهد.
صحت اين خبر هم كه خالد از كشتن عمر خود دارى كرد معلوم است كه به سبب خويشاوندى نسبى ميان آنان بوده است. عمر و خالد از سوى مادر خويشاوندند، مادر عمر حنتمه دختر هاشم بن مغيره است و خالد هم پسر وليد بن مغيره است، بنابراين مادر عمر دختر عموى خالد و خويشاوند نزديك اوست و خويشاوندى مايه عطوفت و مهربانى است.
در سال ششصد و هشت در دروازه دواب بغداد به خانه و حضور محمد بن معد علوى موسوى، فقيه معروف شيعه، كه خدايش رحمت كند، رفتم. كسى پيش او مغازى واقدى را مىخواند و چون اين عبارت را خواند كه «واقدى از قول ابن ابى سبرة از خالد بن رباح از ابو سفيان آزاد كرده ابن ابى احمد نقل مىكرد كه او گفته است از محمد بن مسلمه شنيدم كه مىگفت: همين دو گوشم شنيد و همين دو چشم من ديد كه روز جنگ احد مردم به سوى كوه مىگريختند و پيامبر [صلی الله علیه و آله] آنان را فرا مىخواند و آنان توجهى نمىكردند و شنيدم پيامبر [صلی الله علیه و آله] مىفرمود: اى فلان و اى فلان پيش من آييد، من رسول خدايم و هيچ يك از آن دو هم اعتنايى نكردند و رفتند.» در اين هنگام ابن معد به من اشاره كرد كه گوش بده، گفتم: مگر در اين عبارت چه چيزى است گفت: اين فلان و بهمان كنايه از عمر و ابو بكر است. گفتم: و جايز است كه كنايه از آن دو نباشد بلكه كنايه از دو تن ديگر باشد. گفت: ميان صحابه كسى جز آن دو نيست كه در مورد فرار و ديگر كارهاى نكوهيده نام برده نشوند و گوينده ناچار از به كار بردن كنايه باشد و فقط همان دو تن هستند كه اين گونهاند. گفتم: اين گمانى بيش نيست. گفت: از اين جدل و ستيز خود رهايمان كن. ابن معد سپس سوگند ياد كرد كه واقدى منظورش ابو بكر و عمر بوده است و اگر كس ديگرى غير از آن دو بود به طور صريح مىگفت، و ديدم كه بر چهرهاش نشانههاى ناراحتى از مخالفت من با عقيدهاش آشكار شد.
واقدى روايت مىكند: چون ابليس فرياد برآورد كه محمد كشته شد، مردم پراكنده شدند و برخى از آنان به مدينه رسيدند و نخستين كس كه وارد مدينه شد و خبر داد كه محمد كشته شد، سعد بن عثمان پدر عبادة بن سعد بود. پس از او مردان ديگرى وارد شدند و چون به خانههاى خود رفتند، زنها گفتند: اى واى كه از التزام ركاب پيامبر گريختهايد. ابن ام مكتوم هم كه پيامبر [صلی الله علیه و آله] او را براى پيشنمازى در مدينه باقى گذاشته بود به ايشان گفت: از حضور پيامبر [صلی الله علیه و آله] گريختهاند. سپس گفت: مرا به راه احد ببريد و چون او را به راه احد بردند، شروع به پرسيدن از هر كسى كه با او بر مىخورد كرد تا آنكه قومى ديگر رسيدند و او از سلامتى پيامبر [صلی الله علیه و آله] آگاه شد و برگشت. از جمله كسانى كه گريخته بودند عمر و عثمان و حارث بن حاطب و ثعلبة بن حاطب و سواد بن غزيّه و سعد بن عثمان و عقبة بن عثمان بودند. در اين ميان خارجة بن عمر خود را به ملل رسانده بود و اوس بن قيظى همراه تنى چند از بنى حارثه خود را به شقره رسانده بودند. ام ايمن آنان را ديد بر چهرهشان خاك پاشاند و به يكى از ايشان گفت: بيا اين دوك را بگير و دوك بريس [پشم یا... را تاب بده و به شکل نخ یا ریسمان دربیاور] كسانى كه معتقد به فرار كردن عمر هستند به روايت ديگرى هم كه واقدى در مغازى آورده است استدلال مىكنند. واقدى در موضوع صلح حديبيه مىنويسد كه عمر در آن هنگام به پيامبر [صلی الله علیه و آله] گفت: مگر به ما نمىگفتى كه به زودى وارد مسجد الحرام مىشوى و كليد كعبه را مىگيرى و همراه كسانى كه در عرفات وقوف مىكنند وقوف خواهى كرد و حال آنكه هنوز قربانیهاى ما كنار كعبه نرسيده و قربانى نشد است.
پيامبر [صلی الله علیه و آله] فرمود: آيا به شما گفتم در اين سفر اين چنين خواهد بود عمر گفت: نه. پيامبر فرمود: همانا به زودى وارد مسجد الحرام مىشويد و من كليد كعبه را مىگيرم و من و شما سرهاى خود را در مكه مىتراشيم و با وقوف كنندگان در عرفات وقوف مىكنيم. سپس پيامبر [صلی الله علیه و آله] روى به عمر فرمود و گفت: آيا روز احد را فراموش كردهايد «هنگامى كه به كوه بالا مىرفتيد و به هيچ كس توجه نداشتيد» و من در پى شما، شما را فرا مىخواندم. آيا جنگ احزاب را فراموش كردهايد، «هنگامى كه دشمن از منطقه بالا و پايين آمدند و چشمها تيره شد و دلها به حنجرهها رسيد» آيا روز فلان را فراموش كردهايد و همچنين شروع به بر شمردن فرمود. مسلمانان گفتند: خداى و رسولش درست گفتهاند و تو اى رسول خدا به خدا داناتر از مايى، و چون پيامبر [صلی الله علیه و آله] عمرة القضا را انجام داد و سر خود را تراشيد فرمود: اين است آنچه به شما وعده دادم و چون روز فتح مكه فرا رسيد و پيامبر [صلی الله علیه و آله] كليد كعبه را گرفت فرمود: عمر بن خطاب را پيش من فرا خوانيد و چون عمر آمد پيامبر [صلی الله علیه و آله] فرمود: اين آن چيزى است كه به شما گفتم.
آنان مىگويند اگر عمر در جنگ احد نگريخته بود، پيامبر [صلی الله علیه و آله] خطاب به او نمىفرمود آيا روز جنگ احد را فراموش كردهايد هنگامى كه بر كوه بالا مىرفتيد و مىگريختيد و بر كسى توجه نمىكرديد».
(اقتباسی از جلوهتاريخدرشرحنهجالبلاغه، ابنابىالحديد، ج 6، صص255-261)
- دَهْر
- يَا عَجَباً لِلدَّهْرِ
- صِرْتُ
- يُقْرَنُ
همسنگ و همطراز قرار داده میشود.
[5] - صِرْتُ يُقْرَنُ بِي
طوری شدم که همانند قرار داده میشود به من.
[6] - لَمْ يَسْعَ
نكوشيد و كار نكرد؛
[7] در تحصیل چيزى كه انسان مىخواهد و دنبال مىكند تا در آن، جلب منفعت نماید کار نکرد.
[8] - مَنْ لَمْ يَسْعَ بِقَدَمِي
کسی که مانند من ثابت قدم و استوار نبود.
[9] - لَا يُدْلِي أَحَدٌ بِمِثْلِهَا
کسی که به مانند آن دست نمییابد.
[10] - مُدَّعٍ
- لَا أَعْرِفُهُ
- لَا أَظُنُّ
- السَّعْی
فخر الدين طريحي در «مجمع البحرین» اصل معنای واژه «سَعْی» را راه رفتن سریع بیان میکند؛
[14] اما ابن منظور در لسان العرب به نقل از «زجاج» مینویسد: اصل «سَعْی» در کلام عرب به معنای تصرف در هر کاری است
[15] و تصرف به معنای دست به کاری زدن است.
اگر «سَعْی» به معنای «رفتن» باشد با حرف جر «إلی» متعدی میشود و اگر به معنای «عمل» باشد با حرف جر «لام» متعدی میگردد.
[16]
سرعت حرکت در راه رفتن چند مرحله است:
[17]
1. مَشْی (قدم زدن)
2. سَعْی (راه رفتن با شتاب)
3. اِیفَاض (سرعت دادن به حرکت)
4. هَروَلَة (نوعی حرکت بین راه رفتن و دویدن)
5. عَدْو (دویدن)
6. شَدّ (سریعتر دویدن)
طریحی مینویسد: «سَعْی در اصل به معنای راه رفتن سریع است».
[18]راه رفتنی كه از دويدن آرامتر است
[19] و گاهی به قدم زدن نیز «سَعْی» گفته میشود.
[20]
(اگر راه رفتن سریع، معنای اصلی این واژه در نظر گرفته شود) واژه «سَعْی» به طور استعاره در جديّت و كوشش در كار استفاده میشود،
[21] چه كار خير و چه كار شر؛
[22] البتّه «سَعْی» بیشتر در مورد كارهاى پسنديده بهکار میرود.
[23]
«سَعْی» در معنای کسب (به دست آوردن)
[24] و قصد
[25] نیز بهکار میرود.
«يَسعى على عِياله» مجازاً به معنای این است که شخصی برای خانوادهاش کسب و کار انجام میدهد.
[26] - یُدلَی (دلو)
«دلو» در اصل به معنی نزدیک شدن به چیزی با آسانی و نرمی است.
[27]
«دَلَوتُ» یعنی فرستادم
[28] همچنین این واژه به معنی تواضع و فروتنی است؛ همانگونه که کسی که میخواهد باظرف آبکشی آب از چاه بکشد (مقداری) سرازیر میشود.
[29]
واژه «دَلْو» درجایگاه استعاره [به معنای وسیلهای] براى رسيدن به چيزى بهكار رفته است.
[30] اگر این واژه با حرف جر «باء» همراه شود یکی از معانیاش «متوسل شدن» به چیزی یا کسی
[31] یا «شفیع قرار دادن» آنها است؛
[32]برای مثال «أَدْلَى بِقَرَابَتِهِ؛ او به خويشاوندى با کسی متوسّل شد».
[33]
«اِدلَاء» که مصدر واژه «یُدلَی» است به معنای انداختن چیزی است.
[34] - أَظُنُّ (ظنن)
واژه «ظنن» بر دو معنای متفاوت دلالت میکند: یقین و شک.
[35]
تردیدی که در آن انسان به یکی از دو طرف مقابل یکدیگر، بیشتر اعتقاد دارد
[36] ولی به هیچ کدام یقین ندارد
[37] و احتمال خلاف آن را میدهد «ظَنّ» نامیده میشود.
[38]
«ظَنّ» اسمى است براى آنچه كه از نشانهای حاصل مىشود، اگر آن نشانه ضعیف باشد از توهّم تجاوز نمىكند و اگر آن نشانه قوى باشد انسان را به علم میرساند.
[39]
«ظنّ» به معنای شک و یقین است اما نه یقین آشکار بلکه یقینی که از تدبر بهدست میآید و در این معنا به غیر از واژه «علم» استفاده نمیشود.
[40]
«ظُنُون» جمع «ظَنّ» است.
[41]
تفاوت «ظنّ» و «شک»:
مراد از «شـک»، برابر بودن احتمـال هر یـک ازجوانب یـک موضوع است اما در «ظنّ» برتري یکی از این جوانب بر سایرین مطرح است؛ بر این اسـاس در «شـک» ممکن است به دلیل نبود دلیل و یا نشانه، یکی از این جوانب انتخاب گردد. اصل واژه «شک» به معناي جمع نمودن دو چیز و پنهـان کردنشان است. همچنین ازجمله تفـاوت هـای «ظنّ» و «شـک» میتوان به این موضوع اشاره نمود که «ظنّ»، قوت داشتن معنا بدون رسیدن به یک حالت ثابت است و این برخلاف «شک» است که معناي درنگ را میرساند.
[42]
نکتهها و پیامها
1. شایستگان و پرهیزکاران که منزلتی غیر قابل مقایسه با معصومین دارند اگر در این دنیا با ناپاکان همطراز قرار داده میشوند، باید بدانند مردم حتی امیرالمؤمنین (علیه السلام) را که الگوی فضیلت بودند با افرادی همچون معاویه همسنگ قرار میدادند، خدای متعالی روز قیامت میان آنها حکم میکند، روزی که روز جدایی میان حق و باطل است.
2. دشمنان امیرالمؤمنین (علیه السلام) نیز هیچ گاه نمیتوانستند فضایل ایشان را انکار کنند.
داستان:
در تاريخ آمده است كه روزي معاويه، دشمن سرسخت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به اتفاق فرزند نابكارش يزيد و عمرو بن عاص نشسته بود؛ در اين هنگام شخصي از مصر هديه نفيسي (قاليچه نفيسي) آورد و به معاويه اهدا كرد. معاويه در آن روز پيشنهاد عجيبي به يزيد و عمرو بن عاص كرد، گفت: «هر يك از ما يك بيت شعر در شأن علي بگوييم و شعر هر كدام از ما، اگر از نظر ظاهر و معني، جالب و زيبا بود، اين هديه مال او باشد.»
يزيد و عمرو بن عاص پيشنهاد معاويه را پذيرفتند.
معاويه گفت:
خَيرٌ الوَري مِن بَعدِ اَحمَدَ حيدَرٌ
وَ الناسُ اَرضٌ وَ الوَصِيُّ سَماءٌ
يعني: «بهترين مردم بعد از پيامبر(صلی الله علیه و آله)، حيدر است؛ زيرا تمام مردم به منزله زمين هستند و علي(علیهالسلام) به مثابة آسمان است».
عمرو بن عاص در مقابل او گفت:
و هُوَ الَّذي شَهِدَ العدُوُّ بَفَضلِهِ
وَ الفَضلُ ما شَهِدَت بِه الأعداءُ
يعني: «علي كسي است كه مثل معاويه، دشمن او، او را ستايش و تمجيد ميكند و فضيلت آن است كه دشمن به آن شهادت دهد».
يزيد گفت:
كَمَليحَةٍ شَهِدَت بِها ضَرّائُها
وَ الحُسنُ ما شَهِدَت بِه ضَرّاءُ
يعني: «علي همچون بانوي زيباروي و نمكيني است كه هووهاي او، به نيكي و بزرگواري او گواهي دهند، زيبايي آن است كه هووها به آن گواهي دهند».
به هر حال شعر عمرو بن عاص از نظر شيوايي عبارت برنده تشخيص داده شد، و آن هديه، نصيب او گرديد.[43]
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
و نيز، دنباله نامهای است از اميرالمؤمنين (علیهالسلام) به معاويه:
«و شما (يعنى بنى اميّه) [ضمير در (كنتم) خطاب به بنى اميّه است كه در عصر اسلام، نه هيچگاه بر مسلمانان (به شایستگی) فرمان رانده و نه از شرف و عظمتِ بلندى، برخوردار بودهاند] اى معاويه در چه زمانى عهدهدار سياست و تدبير امور رعيّت و در چه وقت واليان و متصدّيان امور امّت بودهايد؟ بىآنكه سابقۀ روشنى در اسلام داشته يا از شرف بلندى بر خوردار بوده باشيد؟».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص503)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامه آن حضرت (علیهالسلام) باز هم به معاویه:
«ای معاویه، شما کی سیاستمداران رعیت و زمامداران امت بودهاید؟ در حالی که نه سابقهی درخشانی دارید و نه از شرافت بلندی برخوردارید».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص370)
- ترجمه نهج البلاغه (بهرام پور)
نامه دیگر امام (علیهالسلام) به معاویه در سال 36 هجری پیش از شروع جنگ صفین:
(امام (علیهالسلام) در این بیان ابتدا معاویه را نصیحت میکند و بیان میکند که از عواقب کار خود و نتایج اخروی آن بترسد؛ سپس میگوید: تو بدون داشتن سوابق روشن چگونه میخواهی زمام امور را بهدست بگیری و اگر راست میگویی خودت به میدان بیا و جنگ تنبهتن را حاضر شو. آنگاه افشا میسازد که تو خودت قاتل عثمان را میشناسی و من میبینم روزی که به کتاب الهی پناه میبری درحالی که به آن ایمان نداری).
«(ای معاویه!) از چه زمانی شماها زمامدار این امت شدهاید که نه سابقه درخشانی در دین و نه در شرافت، مقام رفیعی دارید».
(نهج البلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرامپور، ص528)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) است نيز به معاويه:
(كه در آن از كردار زشت او را سرزنش نموده و اندرز داده و ترسانده است:)
«(در ادامه در سرزنش او مىفرمايد:) و شما (بنى اميّه) اى معاويه كى لياقت حكمرانى رعيّت و زمامدارى مسلمانان را داشتيد بدون سابقه خير و نيكوئى و بدون دارا بودن بزرگوارى و ارجمندى؟ (پيش از اين در امرى فضيلت و برترى نداشتهاى كه باعث شود ادّعاى خلافت و امارت نمائى)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيض الاسلام، ج5، صص852 و 853)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
نیز از نامههای آن حضرت (علیهالسلام) به معاویه:
تحقیر معاویه و خاندان ننگین او
«از آن گذشته، ای معاویه، شما وخاندانت چه زمانی شایستگی تدبیر امور جامعه را داشتهاید، حال آنکه سابقهای روشن و ارجمند نداشتهاید؟ توضیح اینکه پدر معاویه شخصی جاهل، بخیل، احمق و زناکار به نام ابوسفیان بود که در داستان ابو سلّول به تفصیل معرفی شده است. مادر معاویه نیز زنی احمق و بخیل و زناکار بود، به نام هند که در جریان تلاوت آیه شریفه « يا أَيُّهَا النَّبِيُ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِنات...؛ چون زنان با ایمان نزد تو آیند»
[1] از سوی پیامبر (صلیاللهعلیه و آله) هنگام تلاوت این بخش از آیه که میفرماید: « وَ لا يَزْنين؛ و زنا نکنند» موجب خندهی حاضران گردید».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیتالله سید محمد شیرازی، ج3، ص523)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
نامه ديگر امام (علیهالسلام) به معاويه:
«امام (علیهالسلام) در این عبارت بهمنظور ملامت و سركوب كردن معاويه، بهاينكه او كمتر از آن است كه به مرتبه ولايت امر و خلافت برسد، با استفهام انكارى از وى سؤال مىكند كه در چه زمانى خاندان بنى اميه، فرمانروايى امت و سياست و تدبير جامعه را به عهده داشتهاند، بِغَيْرِ قَدَمٍ سَابِق؛ قدم سابق كنايه از پيشگامى در امور و شايستگى براى آن است و با اين عبارت امام (علیهالسلام) اشاره كرده است به اينكه در عرف متعارف، سابقه عزت و شرافت و پيشگامى در امور، شرط شايستگى در كارهاست و اين جمله از سخن امام (علیهالسلام) در حكم مقدمه صغراى مضمر از شكل اول مىباشد كه تقديرش چنين است: شما هيچگونه پيشقدمى در اين امر نداريد و تقدير كبرى اين است؛ هر كس چنين باشد شايستگى سياستمدارى جامعه و فرمانروايى امت را ندارد و نتيجه آن است كه شما خاندان بنىاميه لياقت ولايت امرى و خلافت را نداريد و امر روشنى است كه در ميان بنىاميه كسى كه اهل شرف و شايسته براى اين امر باشد در كلّ، وجود ندارد».
(ترجمۀ شرح نهج البلاغه، ابن میثم، ج4، صص637 و 638)
- سَاسَةَ الرَّعِيَّة
- وُلَاة
- بَاسِق
- سَاسَة (ساس)
یکی از معانی«سَاس» اندازهگيرى و تدبير و نظم مستقيم و استوار در امور است
[5] و به شخصی اطلاق میشود که کاری را، به خوبی انجام دهد و بهآن پایبند باشد.
[6]
«سَاس» بهمعنی این است که شخص امر کرد و با فرمانش افراد به پا خواستند.
[7]
«سِيَاسَه» مصدر «سَاس» بهمعنی ارشاد مردم به راه راست كه هدايت كننده باشد.
[8]
«سَاسَة» جمع واژه «سائِس» است.
[9]
چهار مورد از ماده «سَاس» در نهج البلاغه به کار رفته است.
[10]
تفاوت «سیاست» و «تدبیر»:
هر«سـیاستی»، «تدبیر» است؛ ولی هر «تدبیري»،«سـیاست» نیست؛ «سیاست» بهمعني «تدبیر» مسـتمر و دقت در امور است.
[11] - بَاسِق (بسق)
«بَسَق» در اصل بهمعنی بلند کردن و مرتفع شدن شیء است.
[12]
«بسوق» مصدر «بَسَق»
[13] بلندی در طول مادی یا معنوی
[14] و به بالا رفتن نامِ شخص در عظمت گفته میشود.
[15]
دومورد از ماده «بَسَق» در نهج البلاغه بهکار رفته است.
[16]
نکتهها و پیامها
1. شرط شایستگی در کارها دارا بودن سابقهی عزت و شرافت و پیشگامی در امور است (بِغَيْرِ قَدَمٍ سَابِقٍ وَ لَا شَرَفٍ بَاسِقٍ).
2. در انتخاب همسر مناسب، ملاک باید سابقه شرافت و عزت و پیشگامی در امور خیر و نیک باشد.
3. فرزندان را باید بهگونهای تربیت کرد که در کارهای خیر و نیک، پیش قدم شوند.
4. والاترین مصداق سیاستمداران و کارگزاران مردم، اهل بیت (علیهمالسلام) هستند؛ همانطور که در زیارت جامعه کبیره هم آمده: و سَاسَۀ العِبَاد؛ اهلبیت (علیهمالسلام) تنها کسانی هستند که شایستگی زمامداری و سیاست را دارند.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1. ملاک در شایستگی افراد، پول و ثروت و مال و منال نیست؛ بلکه ملاک در شایستگی افراد پیش قدم بودن در راه رضایت خدا و اهل بیت (علیهمالسلام) است.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
از جمله نامه ای است از اميرالمؤمنين(علیهالسلام) به دو امير از اميران[زياد بن نضر و شريح بن هانى] سپاه خويش:
«و به تحقيق مالک بن حارث اشتر[اشتر يعنى كسى كه قسمتى از پلك چشمش دريده است و چون مالك در يكى از جنگهاى اسلامى، در اثر ضربهاى چنين وضعى را پيدا كرد، به اشتر ملقّب شد.] را بر شما و کسانی که در ناحيه شما و در نزد شما هستند، امير گردانيدم بنابراين، سخن او را بشنويد و از وی فرمان ببريد و او را به منزله زره و سپر خود قرار دهيد. (حامی و مدافع خود بدانيد)».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص506 )
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
بخشی از نامه حضرت(علیهالسلام) به دو تن از امیران لشکر خود:
«من بر شما و بر کسانی که تحت فرمان شما هستند مالک بن حارث اشتر را به امارت گماردم؛ به سخن او گوش فرا دارید و فرمانش را ببرید، و او را زره و سپرخود سازید».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص372)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرام پور)
از نامههاى آن حضرت(عليهالسلام) است به دو سردار«زياد بن نضر» و «شريح بن هانى» از سرداران لشکرش:
(زمانيكه ايشان ابو الأعور سلمى را كه پيشرو لشکر معاويه بود با لشکرى انبوه در سور الروم ملاقات نمودند و او و همراهانش را به پيروى امام(عليهالسلام) دعوت كردند و آنها نپذيرفتند، پس سرگذشت را برای حضرت نوشت و توسط حارث ابن جمهان روانه داشتند، اميرالمؤمنين(عليهالسلام) كه نامه ايشان را خواند مالك اشتر را طلبيده فرمود: زياد و شريح به من نامهاى نوشته و منتظر فرمان هستند بايد به جانب آنها رفته بر آنان امير و سردار باشى و زياد را بر طرف راست و شريح را بر سمت چپ قرار داده تا من به خواست خداوند بزودى بتو برسم، و نامهاى به زياد و شريح نوشته و آنها را به پيروى از مالك اشتر امر فرموده، و آن را به توسط حارث ابن جمهان كه از ياران امام(عليهالسلام) است روانه داشت، و صورت نامه اين است):
«مالك بن حارث اشتر را بر شما و پيروان شما امير و فرمانروا گردانيدم، پس فرمان او را شنيده پيروى نمایید و او را براى خود زره و سپر قرار دهيد».
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج 5، ص858)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت(عليهالسلام) است به دو سردار«زياد بن نضر» و «شريح بن هانى» از سرداران لشکرش:
(زمانيكه ايشان ابو الأعور سلمى را كه پيشرو لشکر معاويه بود با لشکرى انبوه در سور الروم ملاقات نمودند و او و همراهانش را به پيروى امام(عليهالسلام) دعوت كردند و آنها نپذيرفتند، پس سرگذشت را برای حضرت نوشت و توسط حارث ابن جمهان روانه داشتند، اميرالمؤمنين(عليهالسلام) كه نامه ايشان را خواند مالك اشتر را طلبيده فرمود: زياد و شريح به من نامهاى نوشته و منتظر فرمان هستند بايد به جانب آنها رفته بر آنان امير و سردار باشى و زياد را بر طرف راست و شريح را بر سمت چپ قرار داده تا من به خواست خداوند بزودى بتو برسم، و نامهاى به زياد و شريح نوشته و آنها را به پيروى از مالك اشتر امر فرموده، و آن را به توسط حارث ابن جمهان كه از ياران امام(عليهالسلام) است روانه داشت، و صورت نامه اين است):
«مالك بن حارث اشتر را بر شما و پيروان شما امير و فرمانروا گردانيدم، پس فرمان او را شنيده پيروى نمایید و او را براى خود زره و سپر قرار دهيد».
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج 5، ص858)
- توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت(عليهالسلام) به دو تن از اميران سپاه خود:
شخصيت نظامى مالك اشتر
(دو تن از اميران ارتش امام(عليهالسلام) به نامهاى «زياد بن نضر» و «شريح بن هانى» به فرماندهى دوازده هزار نفر به سوى شام گسيل شدند. در مسير با لشكر شام برخورد كردند و طى نامهاى موضوع را به اطلاع امام (عليهالسلام) رساندند. حضرت مالك اشتر را به يارى آنان فرستاد و در نامهاى خطاب به آنها فرمودند):
«من مالك بن حارث اشتر را بر شما و همه كسانى كه تحت فرمانتان هستند به فرماندهى گماردم. بنابراين فرمان او را بشنويد و به گوش گيريد و او را محافظ خود بدانيد تا از دشمن ايمن بمانيد».
(توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص531)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
نامهی حضرت(علیهالسلام) به دو نفر از امراى لشكرش:
دو اميرى كه امام به آنها اشاره كرده«زياد بن نضر» و «شريح بن هانى» مىباشند وقتى كه اين دو نفر را به سركردگى دوازده هزار رزمنده فرستاد، در ميان راه به ابو الاعور سلمى كه لشكرى از اهل شام با خود داشت بر خورد كردند، در اين هنگام اين دو فرمانده نامهاى به حضرت نوشته و او را از اين امر مطلع كردند. امام (عليه السلام) مالك اشتر را خواست و به او فرمود: «زياد بن نضر» و «شريح» به من خبر دادهاند كه ابو الاعور را در سر حدّ روم همراه با لشكرى از اهل شام ملاقات كردهاند و فرستاده ايشان مىگويد: وقتى كه از آنها جدا شده، دو لشكر، نزديك به هم بودهاند، بنا بر اين اى مالك، ياران خود را فرا خوان و به سوى آنان بشتاب، و چون بدان جا رسيدى، فرماندهى كل از آن توست، اما با دشمن تا هنگامى كه بر خورد نزديك نداشته و گفتههاى ايشان را نشنيدهاى و آنها جنگ را شروع نكردهاند، مبادا تو به جنگ با آنان بپردازى، و پيش از آن كه بارها آنها را به سوى حق نخوانى و عذرهايشان را بررسى نكنى مبادا دشمنى با آنان تو را وادار به جنگ كند، زياد را بر طرف راست و شريح را بر طرف چپ مامور كن و در ميان اصحاب خود قرار گير، و به دشمن، نه چنان نزديك شو كه فكر كنند تصميم بر راهاندازى جنگ دارى، و نه چنان دور شو كه خيال كنند ازجنگ بيمدارى تا موقعى كه بر تو وارد شوم كه من با سرعت به سوى تو روانم، به اميد خدا.
آن گاه نامه فوق را براى دو فرمانده خود به اين عبارت مرقوم فرمود: «امّا بعد فإنّى امّرت عليكما...».
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج 4، صص652 و 653 )
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
از نامه اى از آن حضرت(علیهالسلام) به دو امير از امیران سپاهش:
اين نامه با عبارت« و قد امّرت عليكما و على من فى حيزكما مالك بن الحارث الاشتر؛ همانا بر شما وكسانى كه در حوزه شما هستند مالك بن حارث اشتر را فرمانده كردم» شروع مىشود.
پارهاى از فضايل مالک اشتر
مالك مردى سوار كار و دلير و سالارى از سران و بزرگان شيعه است و سخت پايبند دوستى و يارى دادن امير المؤمنين[علیه السلام] بوده است و على[علیه السلام] پس از مرگ مالك فرموده است: خداوند مالك را رحمت فرمايد. او براى من همان گونه بود كه من براى پيامبر[صلی الله علیه وآله] بودم.
هنگامى كه على[علیه السلام] در قنوت نماز بر پنج تن نفرين و لعنت فرمود آن پنج تن معاويه و عمرو عاص و ابو الاعور سلمى و حبيب بن مسلمة و بسر بن ارطاة بودند، معاويه هم بر پنج تن لعن و نفرين مىكرد كه على و حسن و حسين[عليهم السلام] و عبد الله بن عباس و اشتر بودند.
مالك اشتر ميان شيعيان معروف تر از ابو الهذيل ميان معتزله است.[مختصری از فضایل را ذکر کردیم.]
(جلوه تاريخ درشرح نهجالبلاغه، ابنابیالحديد، ج6، صص314-316)
- أَمَّرْتُ
- حَيِّزِ
- دِرْعا
- مِجَنّا
- حَيِّز (حوز)
«حَيِّزِ» از مادهی حوز
[5] میباشد به معنی مکان، جای
[6] و منطقه
[7] است.
«حَيِّزِ» در اصل حوّز، به معناى بهم پيوستن و ضميمه شدن جمعى به يكديگر است.
[8]
در این نامه منظور از«حَيِّزِ» پایگاه و قرارگاه
[9] است.
- دِرْعا
«درع» دراصل به معنی چیزی از لباس است، در مرحله بعد معانی دیگر از باب تشبیه بر آن حمل میشود.
[10]
«دِرْعُ الحَدِيدِ» به معنی زره است.
[11] - مِجَنّا (جنن)
«جُنَّة» به معنی پوشاندن است؛
[12] چیزی که انسان به وسیلهی آن از خطرات مصون میماند.
[13]
«مِجَنّ» سپری كه معمولا از فولاد ساخته مىشود
[14] و شخص را از آسيب حفظ میكند.
[15]
«مِجَنّ» و «مِجَنّة» به سپر میگويند زیرا صاحبش را ميپوشاند.
[16]
نکتهها و پیامها
1-اگر بعد از حیات حضرت رسول(صلیاللهعلیهوآله) تمام مسلمانان به فرمان امیرشان امیرالمؤمنین(علیه السلام) بودند و از او اطاعت میکردند، دیگر جامعه امروزی در منجلاب ظلم و ستم غوطه ور نمیشد.
2-افرادی که میخواهند چهرهی غیرایمانی و اسلامی خود را بپوشانند سوگند را دسیسهی خود قرار میدهند، قرآن مجید میفرماید: «اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ جُنَّةً».[17]
3-همانطور که سپر انسان را از خطرات مصون میدارد، لباس تقوا نیز در دنیا انسان را از گزندهای هوای نفس، وسوسههای شیطانی و در آخرت از آتش جهنم حفظ میکند.
4-جامعهای که امیر و فرمانده ندارد هرج و مرج بوجود میآید و مردمش حیران و سرگردان هستند.
راهکارهایی از نهج البلاغه برای بهبود زندگی اجتماعی:
1-زمانی افراد یک گروه، موسسه، خانواده و جامعه ترقی میکنند و پلههای نردبان سعادت را یکی پس از دیگری بالا میروند که همهی آنها یکدل و مطیع فرمان امیرشان باشند؛ همانطور که امیرالمؤمنین(علیه السلام) در نامهی31 نهجالبلاغه میفرمایند: فرمانبردار مالک اشتر باشید.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
اين سخنان را در هنگام جنگ به اصحاب خود، میفرمود:
«و (ديگر آنکه) حق شمشيرها را به آنها عطا کنيد (آنها را به طوری که شايسته و موثر است به کار ببريد) و برای پهلوهای دشمن، جای به خاک افتادن آنها را آماده سازيد (کنايه از اين که دشمن را به خاک بيفکنيد) و خود را برای به کار بردن نيزه به گونه ای که اثر آن عميق باشد، همچنين با وارد آوردن شديدترين ضربات با شمشير برانگيزيد، فرياد و صيحه را از ميان ببريد که اين امر، بيشتر از هر چيز ديگری سستی را از شما دور می سازد».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص374)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از سخنان آن حضرت علیه السلام که در هنگام جنگ به یاران خود، میفرمود:
«حق شمشیرها را ادا کنید، و خوابگاه پهلوهای دشمن را فراهم آرید (پشت دشمن را به خاک بمالید)، و خود را بر فرودآوردن سخت نیزه ها، و ضربتهای کاری شمشیرها تحریک کنید، و صداها را در سینه حبس کنید که ترس و بد دلی را بهتر دور می سازد».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص374)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرام پور)
(در این نامه امام، رموز و فنون جنگ با دشمن را بیان کرده سپس به شبههای که در ذهن برخی یاران وجود داشته که جنگ با معاویه، جنگ با مسلمانان است پاسخ داده که بنی امیه و در راس آنها ابوسفیان، فقط تظاهر به اسلام کردند و وقتی فرصت را مناسب یافتند کفر خود را آشکار نمودند.)
«حق شمشیر را ادا کنید و پشت دشمن را بر زمین زنید، و برای فرو کردن نیزهها و فرود آوردن ضربههای کاری شمشیر خود را آماده سازید. صداها ها را در سینه حبس کنید که سستی را از میزادید».
(نهج البلاغه ترجمه روان باشرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص534)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
هنگام جنگ (در باره زد و خورد با دشمن) به ياران خود مىفرمود:
«و حقوق شمشيرها را بپردازيد (با دلاورى شمشير بر دشمن فرود آوريد) و پهلوها (ى آنها) را بر زمين برسانيد (آنان را بخاك افكنده نابود سازيد) و به نيزه افكندنى كه به اندرون (دشمن) كارگر شده و به شمشير زدن استوار خود را وادار ساخته بسيار كوشش داشته باشيد، و آوازها را بميرانيد (اضطراب و نگرانى به خود راه نداده با دل آرام رو به دشمن آوريد) زيرا آن بيشتر ترس و نگرانى را دور ميكند».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص865)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از مطالبى كه آن حضرت عليهالسلام همواره به اصحاب خود به هنگام نبرد مىفرمود:
«و حقِ شمشيرها را كه كوفتن آن بر فرق دشمن است ادا كنيد و پهلوى دشمن را براى خواباندن بر روى زمين (از پاى درآوردنش) آماده سازيد. اين سخن امام (عليهالسلام) بدين مطلب تصريح دارد كه ضربهها بايد چنان كارى باشد كه دشمن را از پاى درآوردو خود را به فرود آوردن ضربههاى شديد بر دشمن واداريد و تا مىتوانيد محكم و زورمندانه ضربه زنيد، و در هنگام جنگ، صداهاى خود را فرو خوريد كه سكوت سستى و شكست را از شما دورتر مىكند، چون انسانى كه حرف مىزند به سخن خود و به مخاطب توجه مىكند و لذا با تمام وجود متوجه دشمن و جنگ نخواهد بود و سرانجام دچار شكست خواهد شد، به خلاف انسان ساكت كه همواره متوجه هدف است».
(ترجمۀ توضیح نهج البلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، صص536 و537)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
«حقوق شمشيرها را بپردازيد و پهلوهايتان را به جايگاه كشتن آشنا كنيد، و نفوس خود را به نيزه افكندنهاى كارگر و شمشير زدنهاى شديد وادار و تشويق كنيد، صداهايتان را آرام كنيد زيرا هر چه بيشتر، ترس و سستى را دور مىكند.
به ياران خود دستورهايى مىدهد از اين قرار:
1- حقوق شمشيرها را ادا كنند، اين مطلب كنايه از امر به اين است كه آنچه سزاوار انجام دادن است بجا آورند و فعل عطا استعاره از كارهايى است كه به وسيله شمشيرها در اين راه انجام مىشود.
2- قتلگاههاى خود را، وطن پهلوهايشان قرار دهند، جاهايى را كه پس از كشتن در آن مىافتند و پهلوهايشان در آن قرار مىگيرد براى خود وطن بگيرند، كنايه از آن كه بر كشته شدن در راه خدا تصميم قطعى بگيريد و براى وقوع در ورطه هولناك جنگ، خود را آماده كنيد، لازمه وطن گرفتن در جايى كه پس از قتل در آن مىافتد عزم جازم و اقدام لازم براى آن مىباشد.
3- اين كه روحيه خود را آماده كنند كه نيزه را بطور موثر بر دشمن فرود آورند، و ضربات شمشير را با شدّت وارد كنند، يعنى با ياد ثوابهايى كه خدا براى مبارزان وعده داده، و نعمتهايى كه براى ايشان فراهم فرموده، خود را راضى و دل را براى اين امور محكم و استوار كنند.
4- از صداهايشان بكاهند، زياد فرياد نزنند زيرا كه داد و فرياد كردن از نشانههاى ترس و سستى است و عدم آن علامت ثبات و مقاومت مىباشد، در گذشته نيز به اين مطلب اشاره شده است».
(ترجمهی شرحنهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، صص663-665)
- وطئوا
- جنوب
- مصارع
- اذْمُرُوا
- الطَّعْنِ الدَّعْسِيِّ
- الطِّلَحْفِيِّ
- أَمِيتُوا الْأَصْوَات
- أَطْرَد
- فَشَل
- وَطِّئُوا (وطأ)
«وطأ» بر آماده سازی و آسان کردن چیزی دلالت دارد.
[10]
يكى از معانى «وطؤ» زير پا گذاشتن و قدم نهادن است.
[11]
«وَطْأً الشيءَ برِجْلهِ» یعنی آن چيز را پايمال كرد.
[12] - اذْمُرُوا (ذمر)
«ذمر» در اصل بر شدت نرمی و نازکی دلالت دارد.
[13]
«ذَمَرَ» یعنی تشویق نمود.
[14]
«الذَّمْرُ» به معنی تشویق همراه سرزنش است.
[15]
«ذَمَرَه على الأمر» یعنی شخصی، دیگری را برای جدیت در کاری تشویق کرد، تشویقی که همراه سرزنش بود.
[16]
چهار مورد از مشتقات «ذمر» در نهج البلاغه بهکار رفته است.
[17] - الطَّعْن (طعن)
«طعن» در اصل به معنی دو نیم کردن یا سوراخ کردن چیزی به وسیله شیء تیز و برنده است و به وسیله آن چیزی که است که از آن میگذرد (و رد میشود) سپس این لفظ در معانی دیگر از باب استعاره استفاده شده است.
[18]
«طَعْنُ» به معنی نيزه زدن و شاخ زدن و هر چيزى است كه مانند آن باشد.
[19]
«طَعْنُ» قتل با نيزهى بلند است كه بر نوك آن تيغ قرار دهند.
[20]
نکتهها و پیامها
1. لازمه موفقیت در هر کاری، آماده سازی و برنامه ریزی است. افراد میتوانند برای انجام کارها خود یا دیگران را تشویق کنند.
2. در جنگ قبل از آمادگی کامل نباید حمله کرد. بلکه باید زمانی اقدام به حمله کرد که پیروزی قطعی باشد.
3. داد و فریاد نشانه ضعف و سستی است.
4. اگر افراد هنگام جنگیدن صحبت کنند نمیتوانند بر هدف اصلی که جنگیدن و پیروزی است تمرکز کنند؛ و ممکن است شکست بخورند.
5. به نظر میرسد یکی از عوامل موفقیت، تمرکز بر هدف است.
ضرب المثل:
از آن نترس که های و هوی دارد از آن بترس که سر به تو دارد.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
بخشی از نامهی امیرالمومنین(علیهالسلام) است در پاسخ نامهای که معاویه برای وی نوشته بود:
«گذشته از همه اين ها، فضيلت نبوت هم در دست ما است که به وسيله آن، عزيزان و گردنکشان را خوار کرديم و کسانی را که خوار بودند بالا برديم».
(نهجالبلاغه، ترجمه فقیهی، ص 509 )
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
بخشی از نامه حضرت(علیهالسلام) به معاویه، در پاسخ نامه ای که او فرستاده بود:
« علاوه بر اینها، افتخار نبوت در دست ماست که با آن عزیزان بی جهت را به خاک ذلت نشاندیم، و ذلیلان بی جهت را به اوج عزت نهادیم».
(نهجالبلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص 375)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرام پور)
پاسخ نامهی معاویه در صفین، ماه صفر 37 هجری:
(وقتی معاویه احساس کرد که در این جنگ شکست میخورد، با مشورت عمروعاص، به امام(علیهالسلام) نامهای نوشت که حکومت شام را به طور خودمختار به معاویه واگذارد(اولین کسی که در حکومت اسلامی تجزیهی کشور را مطرح کرد اوست). در ماجرای جنگ صفین روزی امام(علیهالسلام) فرمودند: فردا صبح شخصا به جنگ خواهم رفت، انتشار این خبر در بین لشکر دشمن وحشت انداخت و معاویه را به نوشتن نامهای تحریک کرد که در آن تقاضای حکومت شام بدون بیعت با حضرت(علیهالسلام) را کرد و سخنان ناروای دیگری نیز مطرح ساخت که حضرت(علیهالسلام) در این نامه جواب او را دادند).
فضایل اهل بیت و رذایل بنی امیه
« از همه بالاتر فضیلت نبوت است که در خاندان ماست. با آن عزیزان بی جهت را خوار و خوارشدگان به ناحق را صدرنشین کردیم».
( نهجالبلاغه ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، صص534 و536 )
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت(عليهالسلام) است به معاويه در پاسخ نامهاش:
( دو يا سه روز پيش از وقعه ليلة الهرير كه در شرح خطبه سى و ششم بيان شد، در اين نامه مقام و منزلت خود را بيان فرموده و نادرستى سخنانى را كه بآن بزرگوار نوشته شرح داده و او را توبيخ و سرزنش نموده است.
شارح معتزلى عبد الحميد ابن هبة اللَّه مداينى مشهور بابن ابى الحديد و عالم ربانى كمال الدين ميثم ابن على ابن ميثم بحرانى(رحمهاللَّه) هر يك در شرح نهجالبلاغه خود در اينجا با مختصر تفاوت در عبارت نقل مىفرمايند:
معاويه انديشه داشت كه نامهاى به امير المومنين(عليهالسلام) نوشته از آن حضرت(علیهالسلام) درخواست ايالت شام نمايد، انديشهاش را با عمرو ابن عاص به ميان نهاد، عمرو خنده كنان گفت: اى معاويه كجايى تو چه سادهاى كه مىپندارى مكر و حيله تو در على(عليهالسلام) كار فرما است، معاويه گفت: مگر ما از فرزندان عبد مناف نيستيم. بين من و على فرقى نيست كه مكر و حيله من در او كارگر نباشد. عمرو گفت: درست است و لكن سخن در نسب و نژاد نبود، بلكه در حسب و مقام و منزلت است؛ ايشان را مقام نبوت و پيغمبرى است، و تو را از اين مقام نصيب و بهرهاى نيست و اگر مىخواهى چنين نامهاى بنويسى بنويس تا بدرستى گفتارم آگاه شوى. پس معاويه عبد اللَّه ابن عقبه را كه از سكاسك[نام قبيلهاى در يمن] بوده خواست و نامهاى به توسط او براى امير المومنين(عليهالسلام) فرستاد و در آن نوشت:
اگر ما مىدانستيم كه جنگ و خونريزى تا اين حد بلاء و آسيب به ما وارد مىسازد هيچ يك با آن اقدام نمىنموديم، اينك ما بر خردهامان غلبه يافتيم و راهى كه براى ما باقى است آنست كه از گذشته پشيمان و در آينده بفكر اصلاحيم، پيش از اين ايالت شام را از تو خواستم بىآنكه طاعت و فرمانت را به گردن من نهى نپذيرفتى، امروز هم از تو همان را درخواست ميكنم، و پوشيده نيست كه تو از زندگى نمىخواهى مگر آنچه را كه من با آن اميدوارم، و از نيستى نمىترسى مگر آنچه را كه من ترسناكم، سوگند بخدا كه سپاهيان تباه گشته و جنگجويان از بين رفتند، و ما فرزندان عبد مناف هستيم و يكى از ما را بر ديگرى برترى نيست كه بآن وسيله ارجمند خوار و آزاد بنده شود، و السّلام.
عبد اللَّه ابن عقبه كه نامه را رساند امام(عليهالسلام) آنرا خوانده فرمود: شگفتا از معاويه و نامه او، پس عبيد اللَّه ابن ابى رافع كاتب و نويسنده و از خواص شيعيان خود را خواست و فرمود پاسخش را بنويس:
پس از ستايش خدا و درود بر پيغمبر اكرم(صلیاللهعلیهوآله) نامهات رسيد، نوشتهاى اگر مىدانستيم جنگ تا اين حد آسيب به ما وارد مىسازد هيچ يك به آن اقدام نمىنموديم، دانسته باش، جنگ، من و تو را نهايتى است كه هنوز به آن نرسيدهايم، و من اگر در راه خدا و جنگ با دشمنان او هفتاد بار كشته و زنده شوم از كوشش دست برندارم، و امّا اينكه گفتى خردى كه براى ما باقى است آنست كه از گذشته پشيمانيم، من بر خلاف عقل كار نكرده و از كرده پشيمان نيستم).
« و با اين همه فضائل و بزرگواريها در دست ما است فضل و بزرگوارى نبوت و پيغمبرى(پيغمبر از ما بنى هاشم مبعوث گرديد) كه به وسيله آن ارجمند را خوار و خوار را ارجمند گردانيديم(دشمنان سعادت و نيكبختى را از بين برده و خواهانش را از عذاب و سختى دنيا و آخرت رهانيديم)».
(ترجمه و شرح نهجالبلاغه، فيضالاسلام، ج5 ،صص 864-867)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت(عليهالسلام) به معاويه در پاسخ نامهاش به حضرت:
پاسخ امام(عليهالسلام) به خواسته نا مشروع و استدلال نادرست معاويه
(معاويه پس از طولانى شدن جنگ صفين و ترس از شكست خود، به امام(عليهالسلام) نامهاى نوشت و از آن حضرت خواست تا شام را به او واگذارد و استدلال نموده بود كه جنگ، عرب را به كام خود كشيده و او و امام(علیهالسلام) يكسان هستند. بنابراين بجاست كه امام(علیهالسلام) بر بخشى و معاويه بر بخش ديگرى از قلمرو اسلام حكومت كند).
« و بقاياى تعاليم پيامبر اكرم(صلىاللهعليهوآله) و فضلى كه خداى سبحان براى اين تبار به وسيله هاشم كه وجود مقدس پيامبر(صلىاللهعليهوآله) در اين سلسله است مقرر فرموده، هنوز در دست ماست و به وسيله آن كافران را كه بىدليل عزيز بودند ذليل نموديم و فرودستان را بالا برديم»، چرا كه اسلام تنها تقوا را دليل برترى افراد قرار داده است، آنجا كه مىفرمايد: « إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ؛ در حقيقت گرامىترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شماست».
[1]
بنابراين از نظر اسلام، به خلاف فرهنگ جاهلى، عضو فلان قبيله و عشيره بودن باعث ذلت نيست، اما بنىاميه چون از طايفه هاشم نبودند و تعاليم پيامبر اكرم(صلىاللهعليهوآله) كه به اهلبيت و خانوادهاش تعليم فرموده در اختيار آنان نبود، از چنين فضيلتى برخوردار نبودند.
(ترجمۀ توضیح نهجالبلاغه، آیت الله سید محمد شیرازی، ج3، ص 541 )
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
نامهی حضرت(علیهالسلام) به معاويه در پاسخ نامهاى كه به امام(علیهالسلام) نوشته بود:
(روايت شده است كه معاويه با عمرو عاص مشورت كرد تا به على(علیهالسلام) نامهاى بنويسد و استاندارى شام را از وى بخواهد، عمرو خنديد و گفت: معاويه كجايى آيا تو مىتوانى على(علیهالسلام) را بفريبى معاويه گفت: مگر ما از فرزندان عبد مناف نيستيم عمرو گفت آرى چنين است اما آنها خاندان نبوتند و تو نيستى، حالا مىخواهى بنويسى بنويس، پس معاويه مردى از اهل سكاسك به نام عبد اللَّه بن عقبه را طلب كرد و به وسيله او نامهاى به اين مضمون به امام(علیهالسلام) نوشت و فرستاد:
اما بعد، من بر تو چنين گمان مىبردم كه اگر مىدانستى جنگ اين چنين ما را رنج مىدهد و تو را آزرده خاطر مىكند نه تو، دست به اين كار مىزدى و نه ما، اكنون بر خردهايمان غلبه يافتهايم و آنچه برايمان باقى است آن است كه كه از گذشته پشيمان و در آينده به فكر اصلاحيم، در گذشته، ولايت شام را از تو طلب كرده بودم، كه فرمانى از تو بر گردنم نباشد و تو، آن را نپذيرفتى، اما خدا داد به من آنچه را كه تو، از من منع كردى، و امروز از تو مىخواهم، همان را كه ديروز خواستم، چرا كه تو از زندگى هيچ نمىخواهى، جز آنچه را كه من اميد مىبرم، و من از كشتن نمىترسم مگر به آن اندازه كه تو مىترسى. به خدا سوگند، لشكريان ضعيف شدند و مردان از بين رفتند و جنگ، عرب را مىخورد بجز اشخاص باقى ماندهاى كه آخرين لحظات زندگى را مىگذرانند و ما با شما در تجهيزات جنگى و افراد جنگجو همسان هستيم، و ما فرزندان عبد مناف هستيم و هيچ كدام را بر ديگرى برترى نيست مگر آن مقدار فضيلتى كه نه عزيزى را خوار مىكند و نه آزادى را به بردگى مىكشاند. و السلام.
وقتى كه اميرالمؤمنين(علیه السلام) نامه او را خواند، بسيار تعجب كرد و سپس به دنبال عبد اللَّه بن ابى رافع كاتبش فرستاد و به او دستور داد به معاويه بنويس):
« و فى ايدينا بعد فضل النبوّه... الذليل؛ مسلم است كه فضيلت نبوت كه در اين شاخه از بنى هاشم تحقق يافته به آنان قدرتى داده است كه متكبران و گردنكشان را به خاك مذلّت نشانده و خوارشدگان را عزيز و نيرومند كردند و بسيارى از آزاد شدگان را به بند رقيت در آوردند، و اين امتياز در شاخه بنى اميه وجود نداشت». پس با اين بيان امام ادعاى معاويه به كلى باطل شد.
(ترجمهی شرح نهجالبلاغه، ابنميثم، ج4، صص668 و 675 )
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
از نامهاى از آن حضرت[علیهالسلام] در پاسخ نامه معاويه به او در اين نامه كه با عبارت«و امّا طلبك الىّ الشام فانّى لم اكن لاعطيك اليوم ما منعتك امس؛ اما خواستن تو شام را از من، من چيزى را كه ديروز از تو باز داشتهام امروز آن را به تو نمىبخشم» شروع مىشود.
بيان برخى از آنچه ميان على و معاويه در جنگ صفين بوده است:
نصر بن مزاحم بن بشار عقيلى در كتاب صفين گفته است كه اين نامه را على[علیهالسلام] دو يا سه روز پيش از شب هرير براى معاويه نوشته است. نصر مىگويد: و چون على[علیهالسلام] اظهار داشت كه فردا بامداد بر معاويه حمله و با او جنگ خواهد كرد و اين سخن شايع شد، شاميان به هراس افتادند و دلشكسته شدند. معاوية بن ضحاك بن سفيان پرچمدار قبيله بنى سليم در حالى كه همراه معاويه بود، مردم شام را خوش نمىداشت و بر آنان كينه مىورزيد و دل بر هواى على بن ابى طالب و عراقيان داشت و اخبار معاويه را براى عبد الله بن طفيل عامرى كه همراه عراقيان بود مىنوشت و او آن را به على[علیهالسلام] گزارش مىداد چون سخن على[علیهالسلام] شايع شد و شاميان از آن به بيم افتادند، معاوية بن ضحاك به عبد الله بن طفيل پيام داد كه من شعرى خواهم گفت كه شاميان را نگران سازم و با معاوية مخالفت كنم. معاوية بن ابى سفيان، معاوية بن ضحاك را متهم نمىساخت كه داراى فضل و دليرى و زبان آور بود، او شبانه براى اينكه يارانش بشنوند چنين سرود:
اى كاش امشب بر ما جاودانه باقى بماند و ما فردايى از پى آن نبينيم، و اى كاش اگر بامدادان ما را فرا رسد ما را راه گريز و بر شدن به كهكشان باشد، براى گريز از على كه او در همه روزگار و ما دام كه لبيك گويان لبيك مىگويند هيچ وعدهاى را خلاف نمىكند، براى من پس از آن در هيچ سرزمينى قرار نخواهد بود هر چند از جا بلقا هم فراتر روم...
شاميان چون شعر او را شنيدند او را پيش معاويه آوردند كه تصميم به كشتن او داشت ولى قومش از او مراقبت كردند معاويه او را از شام تبعيد كرد.
معاوية بن ضحاك به مصر رفت و معاوية بن ابى سفيان از تبعيد او و رفتن او به مصر پشيمان شد و گفت: همانا شعر او براى مردم شام سختتر از ديدار و رويارويى با على[علیهالسلام] است، خدايش بكشد او را چه مىشود، اگر آن سوى جا بلقا هم برود از على در امان نخواهد بود، و به شاميان مىگفت: آيا مىدانيد جابلقا كجاست مىگفتند: نه. مىگفت: شهرى در دورترين نقطه مشرق است كه پس از آن چيزى نيست.
نصر مىگويد: چون مردم اين سخن على[علیهالسلام] را كه گفته بود«بامداد بر آنان خواهم تاخت...» بازگو مىكردند، اشتر اين ابيات را سرود: بامدادان لحظه سرنوشت ساز فرا مىرسد كه براى صلح و سلامت جويى مردانى و براى جنگ مردانى ديگرند، مردان جنگ دليران استوارى هستند كه خويشتن را ناگهان در آوردگاه مىافكنند و بيمها آنان را سست نمىكند، سوار كار سرا پا مسلح را هنگامى كه ميان فرومايگان و درماندگان مىگريزد با شمشير خود فرو مىكوبند، اى پسر هند كمر بندهايت را براى مرگ استوار ببند و آرزوها ترا از حقيقت بيرون نبرد، اگر زنده بمانى سپيده دمان كارى خواهد بود كه از بيم آن دليران خويشتندارى و پرهيز مىكنند... گويد: چون شعر اشتر به آگهى معاويه رسيد، گفت: شعرى ناهنجار از شاعرى ناهنجار كه سالار و بزرگ مردم عراق و برافروزنده آتش جنگ ايشان و آغاز و انجام فتنه است. اينك چنين مصلحت مىبينم كه سخن خود را با على[علیهالسلام] تكرار كنم و از او بخواهم كه مرا در شام مستقر دارد، هر چند كه اين موضوع را براى او نوشتهام و نپذيرفته است و پاسخ نداده است. اينك براى بار دوم مىنويسم و در دل او شك و رحمت برمىانگيزم. عمرو بن عاص، در حالى كه مىخنديد، گفت: اى معاويه تو كجا و فريب دادن على كجا. معاويه گفت: مگر ما همگى فرزند زادگان عبد مناف نيستيم گفت: چرا ولى نبوت از ايشان است و نه از تو، اگر هم مىخواهى بنويسى، بنويس. معاويه همراه مردى از قبيله سكاسك به نام عبد الله بن عقبه كه از پيكهاى عراقيان بود، اين نامه را براى على[علیهالسلام] نوشت: اما بعد، اگر تو مىدانستى كه جنگ در مورد ما و تو به اينجا رسيد كه رسيده است و اگر ما مىدانستيم كه چنين مىشود، با يكديگر به جنگ نمىپرداختيم، و هر چند كه در اين كار بر عقل و خرد ما چيره شدند ولى هنوز چندان باقى مانده است كه بر آنچه گذشته است پشيمان باشيم و نسبت به آنچه باقى مانده است به فكر اصلاح باشيم و سازش.
من از تو خواسته بودم بدون اينكه ملزم به بيعت و فرمانبردارى از تو باشم، شام را به من واگذارى. اين كار را نپذيرفتى و خداوند آنچه را كه تو بازداشتى به من ارزانى فرمود. امروز هم همان چيزى را كه ديروز خواسته بودم از تو مىخواهم. من از زندگى آرزويى جز همان آرزو كه تو دارى ندارم، از مرگ هم افزون از آنچه تو بيم دارى بيم ندارم. به خدا سوگند سپاهيان كاسته شدهاند و مردان از ميان رفتهاند و ما فرزندان عبد مناف بريكديگر فضيلتى نداريم، جز اين فضيلت كه عزيزى خوار و آزادهاى برده نگردد، و السلام.
چون نامه معاويه به على[علیهالسلام] رسيد آن را خواند و گفت: جاى شگفتى از معاويه و نامه اوست و دبير خود عبيد الله بن ابى رافع را خواست و فرمود پاسخ معاويه را اين چنين بنويس):
« وانگهى فضيلت پيامبرى در دست ماست كه بدان وسيله نيرومند را خوار و زبون را نيرومند ساختهايم، و السلام».
(جلوه تاريخ درشرح نهجالبلاغه، ابنابیالحديد، ج6، صص324-328 )
- فَضْل
- أَذْلَلْنَا
- نَعَشْنَا
- نَعَشْنَا(نعش)
«نَعْش» مصدر است
[5]و بر بالا بردن و بلندی دلالت میکند.
[6]
«نَعَشَهُالله» یعنی [رَفَعَهُالله] خدا او را بالا برد.
[7]
چهارمورد از«نعش» درنهج البلاغه به کاررفته است.
[8]
نکتهها و پیامها
1- هر کس به خاندان اهل بیت(علیهمالسلام) متصل شود در دنیا و آخرت آبرومند و عزتمند است.
2- فضیلت و برتری اهل بیت(علیهمالسلام) همانند روز بر همگان آشکار است بطوری که دشمن هم به آن فضایل اقرار میکند.
- ترجمه نهج البلاغه (فقیهی)
نامهای است از اميرالمومنين (علیهالسلام) به عبدالله بن عباس که عامل و کارگزار وی در بصره بود:
«و چنان باش که گمان نيک من درباره تو، برقرار بماند و چنان مباش که رأی من را، درباره خود بهاشتباه بیندازی (که تو را، جز آنچه گمان میکردم ببينم) والسلام».
(نهج البلاغه، ترجمه فقیهی، ص510)
- ترجمه نهج البلاغه (استاد ولی)
از یک نامه آن حضرت به عبدالله بن عباس، کارگزار خود در بصره:
«و چنان باش که خوشبینی من بهتو استوار بماند، و مبادا نظرم از تو برگردد و اندیشهام دربارهات، بهسستی گراید، والسلام».
(نهج البلاغه، ترجمه حسین استاد ولی، ص376)
- ترجمه نهجالبلاغه(بهرام پور)
(نامه بهفرمانده بصره، عبدالله بن عباس در سال 36 هجری پس از جنگ جمل:
(ابن عباس که از طرف حضرت، والی بصره شد با بنیتمیم بهخاطر رفتار ناپسند آنها در جنگ جمل بدرفتاری کرد و آنها را حزب شیطان نامید. وقتی بنیتمیم در اثر این فشارها بهحضرت شکایت بردند، حضرت در این نامه به ابن عباس فرمود که بنیتمیم همواره اهل دلیری بودهاند و نیز با ما خویشاوندی دارند، بدرفتاری تو با آنها مرا نیز لکهدار میکند؛ پس با آنها خوشرفتار باش).
«سعی کن تا حسن ظن من بهتو پایدار بماند و نظرم درباره تو تغییر نکند. والسلام».
(نهج البلاغه، ترجمه روان با شرح واژگان، ابوالفضل بهرام پور، ص537)
- ترجمه نهج البلاغه (فيض الإسلام)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) است به عبدالله ابن عباس هنگامى كه او از جانب آن بزرگوار، حاكم و فرمانرواى بصره بود:
«و چنان باش كه گمان نيكوى من بهتو باشد، و انديشهام در بارهات سست نگردد (هيچگاه سخن بيجا نگفته بىدستور من كارى انجام مده) و درود برآنكه شايسته درود است (شارح بحرانى «رحمهاللَّه» در اينجا مىنويسد: ابو العبّاس كنیه عبد اللَّه ابن عبّاس بوده، و عرب چون بخواهد كسی را اكرام كند او را بهكنيه مىخواند)».
(ترجمه و شرح نهج البلاغه، فيضالاسلام، ج5، ص869)
- ترجمۀ توضیح نهج البلاغه (آیت الله شیرازی)
از نامههاى آن حضرت (عليهالسلام) به عبداللّه بن عباس كارگزار خود در بصره:
«و تو بايد مورد حسن ظنّ من باشى؛ يعنى همانگونه كه من به تو خوشگمانم كه فرمان مرا اطاعت مىكنى، باش، و مبادا نظر من درباره تو به خطا و اشتباه رود و كارى نكنى كه به تو خوشگمان نباشم، و السلام».
(ترجمۀ توضيح نهج البلاغه، آیتالله سیدمحمد شیرازی، ج3، ص544)
- شرح نهجالبلاغه (ابن میثم)
(نقل شده است كه وقتى ابن عباس از طرف اميرالمؤمنين (علیهالسلام) بهولايت بصره ماموريت يافته بود با مردم آنجا، بناى بدرفتارى را گذاشت؛ زيرا آنها در جنگ جمل، از دشمنان امام، و پيروان طلحه و زبير و عايشه بودند؛ بنابراين ابن عباس نسبت بهآنان تندى را آغاز كرد و ايشان را از خود، دور كرد و با يادآورى جنگ جمل آنها را مورد طعن و سرزنش قرار داد تا آنجا كه آنان را، پيروان شتر و ياران عسكر (كه نام شتر عايشه بود) و نيز حزب شيطان مىناميد، اين امر بر عدهاى از بنىتميم كه از شيعيان حضرت بودند از قبيل حارثه بن قدامه و غيره... گران آمد؛ لذا حارثه نامهاى بهشكايت از ابن عباس براى امام (علیهالسلام) نوشت با رسيدن شكايت نامه حارثه، على (علیهالسلام) براى ابن عباس چنين مرقوم فرمود: اما بعد، فردا بهترين مردم در نزد خدا كسى است كه آگاهيش بهآنچه اطاعت خداست بيشتر باشد، خواه بهسودش باشد، و خواه بر ضررش و نيز كسى كه در راه حق نيرومندتر است، اگرچه تلخ باشد. آگاه باش كه پايدارى آسمان و زمين ميان بندگان بهعلت حق است؛ پس بايد عملت حكايت از راز درونيت كند و دستوراتت براى همه يگانه و روشت طريقه راست و مستقيم باشد).
«ابو العباس كه در سخن امام آمده، كنيه عبد اللَّه عباس مىباشد و عرب كسى را كه احترام مىكند او را بهكنيهاش خطاب مىكند، بعضى گفتهاند: «اكنّيه حين أناديه لأكرمه؛ هنگامى كه او را ندا مىكنم بهكنيه مىخوانم تا وى را احترام كرده باشم».
با اينكه امام (علیهالسلام) هنگامى كه ابن عباس را بهنمايندگى خود برگزيد او را براى اين كار شايسته و لايق مىدانست، در اينجا بهاو خاطر نشان مىسازد كه همان حالت را حفظ كند و پيوسته شايستگى خود را كه مورد حسن ظن امام بوده است با خود داشته باشد و بايد توجه داشت كه اين امر امام، دليل بر آن نيست كه ابن عباس در كارهايش عملى بر خلاف فرمان وى، انجام داده و باعث تغيير حسن نظر او، در باره خود شده باشد؛ بلكه فقط بهاين منظور است كه در آينده تغيير روش ندهد. توفيق از خداست».
(ترجمهی شرح نهج البلاغه، ابن میثم، ج4، ص682)
- شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
«ابو العباس مبرد مىگويد: ابو عثمان مازنى از قول ابو عبيدة براى من نقل كرد كه گفته است: «پس از كشته شدن مسعود بن عمرو عتكى زياد بن عمرو بن اشرف عتكى بهبازار مال فروشان بصره آمد كه از بنىتميم انتقام بگيرد. او ياران خود را بهصف كرد.
در ميمنه، افراد قبيله بكر بن وائل و در ميسره، افراد قبيله عبد القيس را قرار داد كه اعقاب لكيز بن اقصى بن دعمى بن جديلة بن اسد بن ربيعه هستند. زياد بن عمرو هم در قلب ياران خود ايستاد؛ چون اين خبر بهاحنف بن قيس رسيد گفت: «ابن زياد بن عمرو نوجوان و خواهان نام است و اهميت نمىدهد كه خود را به چه گرفتارى افكند». احنف ياران خود را فرا خواند و درحالیکه بنىتميم جمع شده بودند، حارثة بن بدر غدانى هم پيش او آمد.
احنف همينكه او را ديد بهحاضران گفت: «برخيزيد از سالار خود استقبال كنيد. سپس او را كنار خود نشاند و با او رايزنى كرد». آنان افراد قبايل سعد و رباب را در قلب لشكر خود جاى دادند و فرمانده ايشان عبس بن طلق طعّان بود كه معروف به اخو كهمس و از افراد خاندان صريم بن يربوع بود. آنان در مقابل و روبهروى زياد بن عمرو و همراهان ازدى او بودند. حارثة بن بدر غدانى هم بهسرپرستى افراد بنى حنظله و مقابل قبيله بكر بن وائل قرار گرفت. قبيله عمرو بن تميم را هم برابر افراد عبد القيس قرار دادند. حارثة بن بدر براى احنف اين ابيات را خواند: عبس يعنى اخو كهمس در جنگ بازار مال فروشان كوفتن ازديان را بهزودى از تو كفايت مىكند، عمرو هم با آرامى افراد قبيله لكيز بن اقصى و هر چه را فراهم ساختهاند كفايت خواهد كرد، ما هم با ضربههايى كه موى نوجوانان را سپيد خواهد كرد، قبيله بكر را از تو كفايت مىكنيم.
لكيز بن اقصى همان قبيله عبد القيس هستند. گويد همينكه آنان روياروى ايستادند، احنف بهايشان پيام داد كه اى مردم قبيله ازد يمن و اى مردم قبيله ربيعه بصره، بهخدا سوگند كه شما براى ما محبوبتر از افراد قبيله تميم كوفهايد، وانگهى شما همسايگان ماييد و بايد دستدردست با دشمن مقابله كنيم و اين شما بوديد كه در گذشته نسبت به ما جنگ را آغاز كرديد و حريم ما را زير پا نهاديد و بر ما آتش افروختيد ما از خويشتن دفاع كرديم و تا هنگامىكه بهخير و آشتى راهى باشد نيازى بهجنگ و شر نداريم.
اينك با ما راست باشيد و راهى درست برگزينيد. زياد بن عمرو به احنف پيام داد يكى از اين سه پيشنهاد را بپذير؛ اگر مىخواهى تو و قومت تسليم فرمان ما شويد و اگر مىخواهى بصره را براى ما بگذار و تو و قومت هر كجا مىخواهيد كوچ كنيد و اگر مىخواهيد خونبهاى كشته شدگان ما را بپردازيد و از خونبهاى كشتهشدگان خود بگذريد و خونهاى مسعود هم بايد ده برابر پرداخت شود».
مبرد مىگويد: «مقصودش اين بوده است كه بايد خونبهاى مسعود چون خونبهاى پادشاهان و وابستگان ايشان در دوره جاهلى پرداخت شود. [در روزگار جاهلى اگر كسى از افراد خانواده پادشاه كشته مىشد خونبهاى او ده خونبها بود]».
احنف پيام داد بههمين زودى يكى از اين پيشنهادها را مىپذيريم، امروز برگرديد. آنان پرچمهاى خود را بهاهتزاز درآوردند و رفتند. فرداى آن روز احنف كسى را پيش آنان فرستاد و پيام داد شما ما را بهپذيرش پيشنهادهايى مختار قرار دادهايد و راه ديگرى براى ما نيست؛ اما تسليم شدن بهفرمان شما درحالىكه هنوز از زخمها خون مىچكد چگونه ممكن است. اينكه سرزمين خود را ترك كنيم، اين كار همانند كشته شدن است كه خداوند متعال مىفرمايد: «و اگر ما بر آنان مىنوشتيم-مقرر مىداشتيم- كه خويشتن را بكشيد يا از ديار خويش بيرون رويد جز گروهى اندك آن را انجام نمىدادند». ولى پيشنهاد سوم شما كه بر عهده گرفتن مال است، ما خونبهاى خونهاى خود را باطل مىكنيم-مىبخشيم- براى كشتگان شما خونبها مىپردازيم، با توجه بهاينكه مسعود هم مردى از مسلمانان است و خداوند سنّت جاهلى را از ميان برده است قوم هماهنگ شدند كه شمشيرها را غلاف كنند و ديگر كشته شدگان از قبيلههاى ازد و ربيعه را خونبها دهند و موضوع خونبهاى مسعود هم فعلا متوقف بماند. احنف ضمانت پرداخت خونبها كشتگان را رد كرد و اياس بن قتادة مجاشعى را بهعنوان گروگان به آنان سپرد تا آن مال را بپردازد. قوم بر آن راضى شدند، فرزدق به اين موضوع افتخار كرده و خطاب به جرير اين چنين سروده است: آن كس كه براى آن دو لشكر عرب كه از نسل معد بن عدنان بودند در جنگى كه به جمجمهها ضربت مىزدند خود را گروگان قرار داد از ماست... و گفته مىشود افراد قبيله تميم و باديهنشينان ايشان و هم سوگندان آنان از ايرانيان و هنديان و سنديان بيش از هفتاد هزار تن بودند و جرير در همين مورد چنين سروده است: از يمنىها و دار و دسته محرق و ازديان بپرس كه چون خبر مرگ مسعود را بهما دادند هفتاد هزار مرد مسلح زره پوشيده و غرق در آهن بهجانب ايشان آمدند.
احنف بن قيس مىگويد: «پرداخت ديهها براى من بسيار و سنگين شد و ميان اردوگاههاى بنى تميم آن اندازه شتر پيدا نكردم، ناچار بهسوى يبرين و صحراها بنى تميم رفتم و آنجا بهجستجو پرداختم و مقصود خود را مسألت كردم، مرا به خيمهاى راهنمايى كردند. پير مردى كه لنگى بر كمر داشت و ريسمانى بر آن بسته بود آنجا نشسته بود، بر او سلام دادم و نسب خود را گفتم. به من گفت: «رسول خدا [صلی الله علیه و آله] كه درود خدا بر او و آلش باد، چه كرد گفتم: رحلت فرمود. پرسيد: عمر بن خطاب كه عرب را حفظ و احاطه مىكرد چه كرد گفتم: درگذشت. گفت: بنابراين پس از آن دو چه خيرى در شهرنشينى شما باقى مانده است احنف مىگويد: «تعهدى را كه براى پرداخت خونبها به قبيلههاى ازد و ربيعه كرده بودم براى او گفتم. به من گفت: همين جا بمان. شامگاه ساربانى آمد كه هزار شتر با خود پيش او آورد. آن مرد به من گفت: اين هزار شتر را هم بگير. گفتم: نيازى به آن نيست».
احنف مىگويد: «با هزار شتر كه گرفتم از پيش او برگشتم و بهخدا سوگند تا اين ساعت نفهميدهام كه او كه بود».
[1]
جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج6، صص337 و 340)
- لَا يَفِيلَنَ
- لَا يَفِيلَنَ (فیل)
«فیل» در اصل بهمعنای نرمی و سستی و ضعف است.
[3]
«فیل» بهمعنای رأیی است که قوه تفرسش (شناختن ذات افراد توسط نگاه) را بهخطا میکشاند.
[4]
«فَيَالَةُ الرأي» بهاین معناست که شخص، رأی و نظرش درمورد مسألهای بهضعف گرایید.
[5]
« لَا يَفِيلَنَ» در این کلام بهمعنای بد نگردد
[6] و دگرگون نشود
[7] بهنظر میآید.
نکتهها و پیامها
1- حاکم اسلامی باید شخص متقی و پرهیزگار را فرماندهی خود قرار دهد که پایبند به اسلام و احکامش باشد و خوشگمانی حاکم بهکارگزارش، باید در راستای اطاعت خدا باشد.
2- امام (علیه السلام) بهاین نکته اشاره میکنند که فرمانده تا وقتی که در راستای اطاعت خدا عمل میکند شایستگی فرماندهی را دارد، مهم فرد نیست؛ بلکه مهم اطاعت در راستای خدا است.
3- حاکم باید کارگزار خود را بر ثابت قدم بودن در راه حق تشویق کند.
4- دیدگاه انسان نسبت بهطرف مقابلش، نباید با دیدن موردی ناچیز از او تغییر کند.
5- حاکم و کارگزارش باید در ارتباط باهم باشند تا عملی بهانجام رسد و نباید از هم بیخبر باشند.
6- امام (علیهالسلام) با کنیه، ابن عباس را خطاب میکنند؛ همانطور که در عرب رسم بوده وقتی میخواستند کسی را احترام کنند او را با کنیهاش خطاب میکردند؛ میتوان بهاین گونه نتیجه گرفت: ناراحتی از کسی نباید سبب شود که با بیاحترامی با طرف مقابل صحبت کرد.